У пошуку новых падыходаў у рабоце з бацькамі

З мэтай развіцця новых форм дашкольнай адукацыі, задавальнення патрабаванняў сям’і па пытаннях развіцця і выхавання дзяцей, а таксама для аказання дапамогі бацькам, дзеці якіх не наведваюць дашкольную ўстанову, на базе Дашкольнага цэнтра развіцця дзіцяці № 60 Гродна вывучаўся попыт на аказанне платных адукацыйных паслуг: у групе сумеснага знаходжання дзяцей і бацькоў “Мацярынская школа”, у адаптацыйнай групе, на гувернёрскія паслугі.

З бацькамі будучых выхаванцаў у верасні быў праведзены бацькоўскі сход з мэтай пазнаёміць з работай цэнтра ў цэлым і з платнымі паслугамі для дзяцей, якія не наведваюць дашкольныя ўстановы. На нашым сайце размешчана інфармацыя з падрабязным апісаннем платных паслуг.

На базе нашага цэнтра з кастрычніка 2011 года функцыянуе на платнай аснове “Мацярынская школа” — гэта група сумеснага знаходжання дзяцей і бацькоў. Яна працуе 2 разы на тыдзень ад 1,5 да 2 гадзін, у залежнасці ад запыту бацькоў. З дзецьмі і бацькамі ў гэтай групе займаюцца выхавальнік, педагог-псіхолаг, музычны кіраўнік і кіраўнік фізвыхавання. З кастрычніка 2016 года гэтая паслуга прыняла крыху іншую форму і называецца “Школа для мам і малышоў”. У ёй мы пашырылі спектр кансультатыўнай дапамогі для бацькоў. Заняткі з дзецьмі і бацькамі праводзяцца ў першай палове дня, а ў вячэрні час для асобных сустрэч запрашаюцца бацькі, бабулі, дзядулі. Яны наведваюць круглыя сталы з удзелам медыцынскіх работнікаў, настаўнікаў-дэфектолагаў, педагога-псіхолага і інш. Тэмы сустрэч прапануюцца бацькам на выбар. Так, у кастрычніку медыцынскімі работнікамі былі праведзены практычныя заняткі “Спосабы ўмацавання імунітэту”, педагог-псіхолаг даў кансультацыю “Як дома рыхтаваць дзіця да паступлення ў дзіцячы сад”.

У апошні час павялічыўся попыт на месцы ва ўстанове дашкольнай адукацыі для дзяцей з года да двух гадоў. Для павелічэння ахопу дзяцей гэтага ўзросту адукацыйнымі паслугамі мы арганізавалі работу адаптацыйнай групы “Карапуз”. Гэтая група функцыянуе з 1 сакавіка да 1 ліпеня 2 разы на тыдзень на працягу 1 гадзіны. Адрозненне адаптацыйнай групы ад “Мацярынскай школы” ў тым, што з дзецьмі працуе пераважна выхавальнік, без удзелу бацькоў. Ён арганізоўвае для дзяцей у гульнявой форме фрагменты рэжымных момантаў, знаёміць іх з памяшканнямі дзіцячага сада, праводзіць развіццёвыя гульні-заняткі з мэтай фарміраваць у дзіцяці пачуцці абароненасці і даверу да навакольнага свету.

Кожны раз дзяцей сустракае які-небудзь персанаж — цацка, якая разам з малышамі вучыцца гігіенічным навыкам, навыкам самаабслугоўвання, кладзецца спаць і г.д. У той час, калі з дзецьмі займаецца выхавальнік, для бацькоў праводзяцца заняткі па аказанні кваліфікаванай кансультатыўнай і практычнай дапамогі па доглядзе дзіцяці, па пытаннях яго выхавання, развіцця і адаптацыі да дзіцячага сада.

Для дзяцей адаптацыйнай групы і “Школы для мам і малышоў” праводзяцца навагоднія забавы, свята 8 Сакавіка. Выхаванцы старшых груп рыхтуюць для іх тэатралізаваны паказ.

Найбольшую цяжкасць уяўляе адкрыццё гувернёрскіх паслуг на платнай аснове з-за іх высокага кошту. Намі пастаянна вывучаецца попыт на гувернёрскія паслугі з мэтай аказаць дапамогу сям’і, дзе бацькі працуюць і маюць патрэбу ў тым, каб за іх дзіцем калі-нікалі наглядалі, а таксама з мэтай задаволіць патрэбы сям’і ў атрыманні дашкольнай адукацыі дома, аказаць дыягнастычную, кансультатыўную і педагагічную дапамогу бацькам дзяцей, якія не наведваюць установы дашкольнай адукацыі.

Асноўныя напрамкі гувернёрскіх паслуг, якія мы прапануем бацькам: 1. Адукацыйныя і развіццёвыя заняткі дома, якія праводзіць выхавальнік дашкольнай адукацыі. 2. Догляд і нагляд за дзіцем. 3. Суправаджэнне дзіцяці па названым бацькамі адрасе.

Паслугу аказвае выхавальнік дашкольнай адукацыі вышэйшай катэгорыі са стажам педагагічнай работы звыш 15 гадоў.

Далейшае развіццё дзейнасці па аказанні платных паслуг прадугледжвае пастаянны пошук новых форм і падыходаў у рабоце з сям’ёй, пастаяннае ўдасканаленне ўмоў функцыянавання груп кароткачасовага знаходжання і развіццё матэрыяльна-тэхнічнай базы ўстановы.

Ірэна ЕЎТУХ,
загадчыца Дашкольнага цэнтра развіцця дзіцяці № 60 Гродна.

Бяспека на дарогах — наша агульная справа

Сітуацыя, калі дзіця сустракаецца са страшэннай небяспекай, — кашмар для ўсіх бацькоў. А між тым амаль кожны дзень нашы дзеці апынаюцца менавіта ў такой сітуацыі, калі становяцца ўдзельнікамі дарожнага руху. Справа гэтая для сучаснага чалавека настолькі звыклая, што мы забываемся і не ўсведамляем, наколькі вялікая гэта небяспека. Абмежаваць ад яе дзіця ў сучасных умовах практычна немагчыма, бо немагчыма абсалютна выключыць з нашага жыцця дарогі і транспарт. Але можна і неабходна навучыць маленькага чалавека правільна паводзіць сябе ў пэўных сітуацыях і тым самым абараніць яго. Такая задача стаіць не толькі перад бацькамі, але і перад педагогамі, супрацоўнікамі Дзяржаўтаінспекцыі. Творчы неабыякавы падыход і ўзаемадзеянне ўсіх бакоў могуць даць плён. Супрацоўнікі ўпраўлення ДАІ УУС і ўпраўлення адукацыі Мінаблвыканкама сталі ўдзельнікамі абласнога семінара-нарады. Спецыялісты сабраліся ў Валожыне, каб абмеркаваць вынікі сумеснай дзейнасці за год і ўзгадніць планы работы на год наступны.

Бадзёры тон рабоце задало прывітальнае выступленне каманды юных інспектараў дарожнага руху (ЮІДР) гімназіі № 1 Валожына. Дзеці прадэманстравалі сваю дасведчанасць у пытаннях бяспекі на дарогах і зацікаўленасць у іх вырашэнні. Удзельнікі семінара азнаёміліся з вопытам работы Валожынскага раёна па прафілактыцы дзіцячага дарожна-транспартнага траўматызму на выставе “Вывучаем законы дарог”. Шэраг матэрыялаў па фарміраванні навыкаў бяспечных паводзін на дарогах прадставілі дашкольныя ўстановы раёна ў гульнявым кейсе “Гуляючы, вучымся”. Напрыклад, аб’ёмныя макеты вуліц, раёнаў, населеных пунктаў, якія выкарыстоўваюцца на занятках. Зробленыя з розных матэрыялаў — ад канструктараў да кардону, — яны з’яўляюцца нагляднымі дапаможнікамі і даюць магчымасць мадэляваць розныя жыццёвыя сітуацыі. Асаблівую каштоўнасць маюць макеты, зробленыя дзецьмі разам з бацькамі. Таксама ўвазе гасцей былі прапанаваны атрыбуты для тэматычных ролевых гульняў і ўзоры разнастайных дыдактычных настольных гульняў па тэматыцы. Многія з іх выхавальнікі дзіцячых садоў раёна прыдумалі самі.

Прадстаўнікі Івянецкай сярэдняй школы Валожынскага раёна расказалі аб сваім вопыце правядзення пяціхвілінак бяспекі. Кожны дзень на апошнім уроку адбываюцца кароткія заняткі па тэматыцы бяспечнага дарожнага руху. Для дзяцей рознага ўзросту прапануюцца розныя формы работы, а каб настаўнікам было лягчэй праводзіць цікавыя пяціхвілінкі, у школе сабраны багаты дапаможны матэрыял.

Метадычны кейс “Бяспека на дарогах — наша агульная справа” парадаваў багаццем матэрыялаў, створаных педагогамі раёна, — гэта распрацоўкі тэатралізаваных прадстаўленняў, інтэрактыўных гульняў, практыкумаў, раздатачныя матэрыялы для бацькоў. У ЦДТіМ Валожына сабрана тэматычная відэатэка, якой могуць карыстацца пры жаданні ўсе педагогі раёна.

Вялікая ўвага ўдзяляецца супрацоўніцтву з бацькамі ў справе фарміравання навыкаў бяспечных паводзін на дарогах. Цікавы прыклад прыцягнення бацькоў — стэнды для абмену тэматычнымі кнігамі, якія дзейнічаюць па прынцыпе буккросінгу. Такія стэнды ёсць у многіх дашкольных установах раёна.

Прыклады практычнай работы настаўнікаў былі прадэманстраваны падчас урокаў “Асновы бяспекі жыццядзейнасці” ў 2 і 5 класах гімназіі № 1 Валожына. Творчы падыход да работы дашкольных устаноў быў паказаны выхавальнікамі ДЦРД “Расінка”. Выхаванцы цэнтра выйшлі на сцэну з музычна-тэатралізаваным прадстаўленнем “Дарога да церамка. Дарожная азбука” і паказалі, што маленькія дзеці таксама неабыякавыя да вялікіх праблем.

Удзельнікі семінара-нарады ўбачылі, як да прафілактычнай работы далучаюцца самі дзеці, дэманструючы цудоўны прыклад паспяховага ўзаемадзеяння. Так, у сярэдняй школе № 2 Валожына зладжана працуюць прадстаўнікі школьнай агітбрыгады, атрада аховы правапарадку Савета старшакласнікаў БРСМ і грамадскага аб’яднання “Белая Русь”. Яны праводзяць сумесныя інтэрактыўныя су­стрэчы, творчыя конкурсы, тэматычныя вечары, выязныя бацькоўскія сходы ва ўстановах, дзе працуюць бацькі навучэнцаў школы.

Мерапрыемства прадоўжылася пленарным пасяджэннем. Начальнік ДАІ УУС Мінаблвыканкама М.М.Караткевіч паведаміў аб стане аварыйнасці з удзелам непаўналетніх на тэрыторыі Мінскай вобласці. Мікалай Міхайлавіч адзна­чыў, што, нягледзячы на вялікі аб’ём работы, змяніць сітуацыю да лепшага карэнным чынам пакуль не ўдалося: на тэрыторыі вобласці за 11 месяцаў 2016 года адбылося 70 ДТЗ з удзелам дзяцей. Таму неабходнасць у грунтоўнай  творчай працы застаецца. М.М.Караткевіч звярнуў увагу, што трэба больш настойліва тлумачыць бацькам не толькі важнасць выхаваўчай работы, але і іх адказнасць за паводзіны дзяцей на дарозе. Таксама кіраўнік упраўлення ДАІ падкрэсліў, што неабходна арганізаваць прафілактычную работу з дзецьмі і падлеткамі, якія прыязджаюць на выхадныя і канікулы ў Мінскую вобласць з іншых рэгіёнаў і краін. Яшчэ адзін кірунак работы, які неабходна актывізаваць, — работа з падлеткамі — вадзіцелямі мотатранспарту. Мікалай Міхайлавіч заклікаў калег працаваць адказна і без фармалізму. Гэтую думку ў сваім выступленні падтрымала і першы намеснік начальніка ўпраўлення адукацыі Мін­аблвыканкама Таццяна Валянцінаўна Апраніч.

Т.В.Апраніч паведаміла аб арганізацыі работы па прафілактыцы дзіцячага дарожна-транспартнага траўматызму ва ўстановах адукацыі Мінскай вобласці ў 2016 го­дзе. У пачатку верасня ва ўстановах адукацыі праведзены вучэбныя заняткі па актуалізацыі правілу паво­дзін на дарозе, у побыце. Таксама восенню гэтая праблема абмяркоўвалася на бацькоўскіх сходах з прыцягненнем работнікаў органаў унутраных спраў. У навучальных установах абноўлены матэрыялы на тэматычных стэндах, аформлены куткі дарожнай бяспекі, узгод­нены з аддзяленнямі ДАІ РАУС і размешчаны на адпаведных стэндах маршруты бяспекі. Кіраўнікамі ўстаноў і класнымі кіраўнікамі ажыццяўляецца кантроль за наяўнасцю індывідуальнага маршруту бяспекі ў дзённіках навучэнцаў пачатковых класаў. Перад пачаткам навучальнага года праведзена абследаванне дарожнай сеткі паблізу ўстаноў адукацыі. На Міншчыне дзейнічае 461 каманда юных інспектараў дарожнага руху, у склад якіх уваходзяць 6316 навучэнцаў, 2043 навучэнцы сталі ўдзельнікамі 190 каманд КВЗ ЮІДР.

На працягу года даволі актыўна праводзілася работа з бацькамі. Найбольшы эфект такая праца дае ва ўзаемадзеянні з супрацоўнікамі ДАІ. Станоўчым прыкладам можа служыць Дзяржынскі раён, дзе ў кожнай установе адукацыі былі праведзены тэматычныя бацькоўскія сходы з удзелам інспектараў дзяржаўтаінспекцыі. І работу ў гэтым кірунку прафілактыкі неабходна працягваць з выкарыстаннем сучасных сродкаў уздзеяння, у тым ліку інтэрнэту.

У Мінскай вобласці створаны два абласныя рэсурсныя цэнтры па прафілактыцы дзіцячага дарожна-транспартнага траўматызму: у Салігорскім і Смалявіцкім раёнах. На базе школ абсталяваны 485 пляцовак па Правілах дарожнага руху. Аналагічныя цэнтры арганізаваны і на раённым узроўні. Як прыклад — рэсурсны цэнтр на базе сярэдняй школы № 3 Барысава, які дзейнічае з лістапада 2015 года. З 2014 года ў гэтым жа раёне функцыянуе раённае метадычнае аб’яднанне кіраўнікоў атрадаў ЮІДР. Пакуль гэта ўнікальны вопыт.

Асноўнымі выхаваўчымі мерапрыемствамі, праве­дзенымі ўстановамі адукацыі ў 2016 годзе па прафілактыцы дзіцячага дарожна-транспартнага траўматызму, сталі алімпіяда па ПДР, абласны злёт атрадаў ЮІДР, конкурс творчых работ “Выконваем законы дарог”. У рамках правядзення профільнай змены “Маршрутамі бяспекі” ў НДЦ “Зубраня” адбыўся 44-ы абласны злёт атрадаў ЮІДР сярод 23 каманд-пераможцаў раённых і Жодзінскага гарадскога спаборніцтваў. Установы адукацыі актыўна ўключаюцца ў правядзенне інтэрактыўнай гульні “Дарожны следапыт”. Масавае праходжанне гульні можа стаць формай арганізацыі вольнага часу дзяцей у шосты школьны дзень, а таксама ў перыяд канікул. Усе гэтыя мерапрыемствы зной­дуць свой працяг і ў новым 2017 годзе.

Дар’я РЭВА.

Радасць сумеснай творчасці

Выставы сумеснай творчасці бацькоў і дзяцей, прысвечаныя розным тэмам, прымеркаваныя да свят, у нашай установе сталі традыцыйнымі. Асаблівае задавальненне і радасць прыносяць навагоднія выставы, у нас ужо адбыліся прэзентацыі “Самая незвычайная ёлачка”. “Снегавічкі”, “Дзядулі Марозы і Снягуркі”, “Чароўная змейка”. У гэтым годзе фантазію і творчасць дзяцей і іх бацькоў абудзіў будучы гаспадар 2017 года Вогненны Певень.

На выставе прадстаўлены пеўнікі з розных матэрыялаў (папера, тканіна, ніткі, дрот, бісер, кардон, прыродныя матэрыялы), выкананыя ў розных тэхніках (вязанне на прутках і кручком, аплікацыя, арыгамі, квілінг, пляценне трубачкамі і інш.). Выстава стала сапраўдным месцам паломніцтва выхаванцаў, бацькоў, супрацоўнікаў і гасцей нашага дашкольнага цэнтра. Вельмі прыемна ўбачыць вырабы, зробленыя сваімі рукамі разам з мамай і татам. Сумесная творчасць аб’ядноўвае бацькоў і дзяцей, фарміруе даверлівыя адносіны паміж імі, дорыць радасць зносін і стварае ў сям’і цёплую атмасферу, асабліва перад такімі чароўнымі святамі — Новым годам і Калядамі!

Святлана ПЯСНЯК,
намеснік загадчыка па асноўнай дзейнасці
дашкольнага цэнтра развіцця дзіцяці Свіслачы.

…Любіць насуперак усяму

Апошнім часам стала вельмі модна гаварыць пра педагагічнасць у працэсе выхавання дзяцей. Прычым часцей за ўсё аб гэтым гавораць менавіта маладыя мамы, якія занепакоены будучыняй сваіх дзяцей з таго самага моманту, калі яны толькі навучыліся трымаць лапатку ў руках. Паралельна з гэтымі мамамі існуюць сярод нас і такія, для каго слова “педагагічнасць”, роўна як і “выхаванне”, не нясе ніякай сэнсавай нагрузкі. І, як бы жорстка гэта ні гучала, для такіх мам уласныя дзеці як старая мэбля, якая быццам бы і не патрэбна, але і выкінуць шкада.

У рэйд па нядобранадзейных сем’ях, якія арганізоўвае інспекцыя па справах непаўналетніх, мне выпадала магчымасць ездзіць ужо не адзін раз. Успамінаючы дэталі мінулых паездак і на свежы розум аналізуючы ўбачанае, магу сказаць, што першая паездка ў псіхалагічным плане была вельмі цяжкай. Ну не магла я глядзець, у якіх умовах жывуць, што ядуць, на чым спяць і ў што апрануты дзеці з такіх сем’яў. Хацелася проста заплюшчыць вочы і зрабіць так, каб з памяці ў адно імгненне сцерлася ўсё тое, што ўбачыла ў сценах гэтых абшарпаных кватэр-баракаў. Увогуле, было проста жудасна ўсведамляць, што такое ў наш час магчыма. Але колькі б слоў абурэння я ні выказвала, змяніць яны нічога не змогуць. Ведаючы, што чарговая паездка не падорыць нічога новага і ніякіх вясёлкавых перспектыў мы не ўбачым ні ў адной з небяспечных сем’яў, давялося “ўключаць” рэжым імунітэту да ўсяго таго, за чым буду назіраць на гэты раз.

У рэйд па Смалявіцкім раёне, які быў арганізаваны падчас асенніх канікул, я паехала разам з мясцовым начальнікам інспекцыі па справах непаўналетніх маёрам міліцыі Алай Русановіч і двума ўчастковымі інспектарамі. У падначаленні кожнага з інспектараў — сем’і з уласнымі гісторыямі, якія, і гэта не дзіўна, падобныя адна да адной.

Гісторыя першая.
Пра пельмені з “чарнілам”і кавалак каўбасы

Першым у спісе абавязковых да наведвання дамоў значыўся адрас Ірыны (імёны зменены). У жанчыны пяцёра дзяцей. Старэйшай дзяўчынцы 18 гадоў, а самае маленькае дзіця нядаўна адзначыла свой пяты дзень нараджэння. Сям’я жыве ў аднапакаёвай кватэры барачнага тыпу ў вёсцы. Пад’язджаючы да дома, я ўспомніла, што тут ужо была. Два гады назад, наведваючы гэты дом, камісія па справах непаўналетніх не раздумваючы забрала дзяцей у прытулак. Дагэтуль памятаю, што самым жудасным у працэсе разлучэння маці з дзецьмі было тое, што плакалі толькі дзеці. Маці было ўсё роўна. У мяне нават склалася такое адчуванне, што органы апекі, здзейсніўшы гэты ўчынак, проста аблягчылі ёй жыццё. Але другога выйсця на той момант не існавала. Тут не было абсалютна ніякіх умоў для пражывання. Нават санвузел не быў абсталяваны. На тым месцы, дзе павінен быць унітаз, са сцяны тырчалі дзве кароткія трубы. І ролю ўнітаза выконвала ванна. Бетонная падлога была без усялякага пакрыцця — дзеці хадзілі босыя па будаўнічых плітах. Памятаецца, як на пытанне, чаму дагэтуль кватэра, у якой пражываюць дзеці, не абсталявана згодна з санітарнымі нормамі, прычым самымі элементарнымі, гаспадыня адказала, “што ў туалет усе ходзяць на вуліцу”. Раўнадушшу жанчыны, якая нарадзіла пяцярых дзяцей, можна было толькі паспачуваць. Тады ніякага жадання зрабіць дзяцінства малых крышачку шчаслівым у гэтай маці — калі яе можна было так назваць — не было. Памятаю, як Ірына ігнаравала ўсе пытанні, якія ёй задавалі. Яна моўчкі раскачвала цеста на пельмені бутэлькай з-пад “чарніла”. Але пельмені былі не для дзяцей, а для сабутэльнікаў, якія тоўпіліся побач.

— Ты лічыш, што ў гэтай сям’і нешта змянілася? — быццам прачытаўшы мае думкі, пачала расказваць Ала Генадзьеўна. — Амаль нічога новага не адбылося. Толькі на грашовую адрасную дапамогу, якая была выдзелена, у санвузле ўсталявалі ўнітаз. А дзяцей жанчыне аддалі пасля таго, як яна вярнулася да рэгулярнай працы на ферму і перастала вадзіць у дом алкаголікаў.

…Падымаемся на другі паверх. Цяпер дзверы ў кватэры металічныя. Спрабуем адчыніць — не замкнута. Трое малых сядзяць у пакоі на абадранай старэнькай канапе. Старэйшых дзяцей дома няма. Маці таксама няма — яна на ферме, вернецца дадому толькі ў 5 гадзін раніцы. А гэта значыць, што начаваць дзеці будуць адны ў халоднай непрацепленай кватэры (у кватэры на кухні стаіць кацёл, які трэба паліць самім, але, зразумела, дзеці гэта рабіць не будуць, хаця тут няма чым паліць). Мы праходзім на кухню, каб праверыць, ці ёсць у дзяцей што паесці. Следам ідзе босая 11-гадовая дзяўчынка.

— Чаму ў цябе брудныя ногі? — пытае інспектар Ганна Дзяўліна.

— Я на вуліцы была, гуляла.

— Босая? У цябе ногі ў брудзе. Табе няма чаго насіць?

— Ёсць…

Дзяўчынка засмуцілася і выйшла ў калідор. Было відаць, што яна баіцца роспытаў. Але маці стараецца абараніць.

— Мама нам смажыла катлеты, — папярэдзіўшы ўсе пытанні, адказала дзяўчынка. — Але мы іх з’елі.

На пліце стаяла вялізная каструля з макаронамі, перамешанымі з фаршам. Побач, на патэльні, ад зін кавалачак падгарэлай дамашняй каўбасы, якім нават кацяня не накорміш, не тое што пяцярых дзяцей. Адчыняем пажаўцелы ад часу халадзільнік. Ні малака, ні кефіру — нічога, акрамя паўлатка сырога фаршу.

— Як вы будзеце начаваць адны ў халоднай кватэры? — пытаюся ў дзяцей.

— А нам не холадна, мы ўсе разам ляжам на ложак…

У гэтай сям’і шмат недахопаў. І наўрад ці ўсе яны будуць выпраўлены. Відавочна адно: дзецям тут цяжка, але яны моцныя, яны гатовы цярпець, таму што няма больш роднага чалавека, чым мама, якой бы дрэннай яна ні была. І як бы холадна і голадна ні было — яны не раскажуць пра гэта незнаёмым цёткам. Для нас і нашых дзяцей, якія растуць у цяпле і клопаце, умовы пражывання гэтай сям’і былі б пеклам. Для гэтых жа дзяцей тут рай. Таму што яны не бачаць іншага жыцця.

Праз некалькі тыдняў мы яшчэ раз заедзем сюды, каб пабачыць маці і пагаварыць з ёй.

Гісторыя другая.
Класіка пад пылам

У сям’і 40-гадовых Мікалая і Святланы трое дзяцей. Дакладней, было трое дзяцей. Цяпер няма ніводнага. Самых маленькіх — Машу і Ваню — забралі ў прытулак. Старэйшая, Аліна, выйшла замуж, і сёння яна ўжо сама мама, якая гадуе двух маленькіх хлопчыкаў.

Нягледзячы на тое, што дзяцей забралі з сям’і, пад наглядам інспекцыі яна ўсё роўна застаецца.

Пад’язджаем да дома, падымаемся ў кватэру. Дзверы адчынены насцеж. На парозе — муж Аліны, які трымае на руках 6-месячнага сына. Побач стаяць сабраныя ў пакетах уласныя рэчы і дзіцячая каляска. Аліна яшчэ раз, перад тым як збегчы адсюль, з бацькоўскага дома, аглядае кватэру, каб не забыць нічога свайго. Мы праходзім на кухню, каб паглядзець, у якім стане знаходзіцца дом.

— Яны сышлі літаральна некалькі хвілін назад, — пачынае расказваць Аліна. — Мы прыехалі, думалі, усё будзе нармальна, але тут зноў п’янкі. Тут немагчыма знаходзіцца. Да мяне сюды прыязджала сяброўка з Мінска, я хацела, каб яна засталася пераначаваць. Але яна праз гадзіну збегла. Папрасіла прабачэння і пайшла на электрычку. І як добра, што малых аддалі ў прытулак. І нашага сабаку, відаць, выкінулі ў акно, таму што тут яго няма, а на вуліцу выйсці сам ён не мог.

Пакуль дзяўчына скардзіцца на бацькоў, я аглядаю кватэру, якая наскрозь прапахла цыгарэтамі. На калідоры, які асвятляецца цьмянай лямпачкай і падлога якога ўсыпана сырымі крупамі, на сцяне вісіць кніжная паліца. У такіх сем’ях увогуле дзіўна бачыць хоць якія кнігі, а тут — пакрытая пылам класіка: Дастаеўскі, Талстой, Дзюма, Драйзер. Але высокае слова, на жаль, ад алкагалізму не лечыць.

Праходжу ў адзін з пакояў. На ўваходзе, на бруднай падлозе, ляжыць расціснуты плаўлены сырок, побач — талерка з кавалачкам сасіскі. У другім пакоі з парадкам сітуацыя амаль такая ж. Тут уключаны тэлевізар — ідуць навіны, сінхронна з якімі ўсё яшчэ працягвае дзяліцца сваімі навінамі Аліна.

— У гэтай сям’і сітуацыя з прадуктамі больш-менш нармальная, — заўважае Ала Генадзьеўна. — Тут больш за ўсё пытанняў па паводзінах бацькоў. Вось і зараз яны, п’яныя, збеглі, быццам адчуваюць, што мы прыедзем. І ўсе раскіданыя рэчы, ежа на падлозе — гэта яшчэ нармальна, было куды горш. Тыдзень назад мы прыязджалі, прымушалі навесці парадак. Тут жа нагой не было куды ступіць!

Аказваецца, сацыяльнымі службамі ўжо даўно прызнана, што дзеці з сям’і Патапавых знаходзяцца ў сацыяльна небяспечным становішчы, таму за імі рэгулярна вядзецца кантроль. Але гаспадароў кватэры гэта ўвогуле не хвалюе. Амаль усе заўвагі, якія былі выказаны мінулы раз супрацоўнікамі ІСН, былі праігнараваны.

Слухаючы, наколькі абыякавымі могуць быць адносіны ў сям’і паміж роднымі людзьмі, чарговы раз пераконваюся, што гэта якраз той выпадак, калі дзецям у прытулку будзе лепш, чым дома. Мне, напрыклад, страшна ад таго, што гаспадар кватэры з поўным раўнадушшам у прыступе агрэсіі змог выкінуць з акна сабаку ці ката, як гэта было мінулы раз на вачах у супрацоўнікаў ІСН. А калі б побач знаходзілася дзіця?..

Гісторыя трэцяя.
Калі мама дазваляе сябраваць “не з тымі”

Трэцім у спісе адрасоў, абавязковых для наведвання, значылася сям’я 15-гадовай Каці. Жыве дзяўчына з бацькамі ва ўласным доме. Мы ціха адчынілі браму, падышлі да дзвярэй веранды, адкуль чуліся жаночыя галасы. Пастукаліся, нам адчыніла п’яная мама Каці. Побач з ёй стаяла незнаёмая жанчына з цыгарэтай у руках. Убачыўшы на парозе людзей у форме, жанчыны пачалі абурацца, што ім перашкодзілі адпачываць. Жанчынам было нагадана, што Каця, па заключэнні сацыяльных службаў, знаходзіцца ў сацыяльна небяспечным стане, таму ІСН маюць права кантраляваць у любы дзень і гадзіну, як жыве дзяўчынка.

— З Кацяй не ўсё так проста, — расказвае начальнік ІСН Ала Русановіч. — Дзяўчына схільна да бадзяжніцтва. Аднойчы яна, нікога не папярэдзіўшы, паехала да сяброўкі ў Мінск. На тэлефонныя званкі не адказвала. Маці пачала хвалявацца і прыйшла ў міліцыю пісаць заяву. Дзяўчынку тут жа пачалі шукаць. І толькі пасля, калі дзяўчыну высачылі супрацоўнікі міліцыі, калі яны пачалі ёй званіць, яна зняла трубку. Безумоўна, было прыдумана шмат адгаворак наконт таго, чаму яна не адказвала на званкі маці. Прадстаўнікі праваахоўных органаў прывезлі дзяўчыну дадому.

Сёння была яшчэ адна прычына, па якой так позна ў суботу да Каці прыехала начальнік ІСН. Як аказалася, на працягу двух тыдняў да Каці не можа трапіць сацыяльны педагог: ёй не адчыняюць дзверы. Настаўніца звярнулася па дапамогу ў ІСН.

Калі мы зайшлі ў дом, Каця была ў сваім пакоі, зачыненым знутры. Для таго каб дзяўчына выйшла, маці некалькі разоў пастукала ў дзверы і папрасіла дачку адчыніць. Дзяўчынка выйшла. Зачыненая ў пакоі, яна была не адна. З ёй сядзелі 20-гадовы раней ужо судзімы малады чалавек і яго 16-гадовы брат. На пытанне, што тут, у пакоі непаўналетняй дзяўчыны, робіць судзімы дарослы мужчына, ні Каця, ні яе маці нічога не адказалі. Маці апусціла вочы ў падлогу, а дачка пачала дэманстратыўна “капацца” ў смартфоне. Што тычыцца гасцей, то яны, заўважыўшы людзей у форме, паспяшаліся пакінуць дом, абсыпаючы пры гэтым супрацоўнікаў нецэнзурнымі выразамі.

— Маці трэба больш уважліва ставіцца да дачкі, а Каця павінна паважаць маці, таму што яна жыве ў яе доме, таму што маці, якой бы добрай ці дрэннай для Каці ні была, клапоціцца пра дачку, — пачала размову з непаўналетняй Ала Генадзьеўна. — Дзяўчынка, якой 15 гадоў, не павінна сябраваць з 20-гадовым судзімым мужчынам, яна павінна чытаць, урокі вучыць.

Калі ўжо зараз, у такім узросце, маці дазваляе дачцэ прыводзіць дадому дарослых мужчын, што можа быць далей? Тут, як правіла, усё развіваецца па адным сцэнарыі, і не вельмі празаічным.

***

Тры розныя сям’і — тры розныя гісторыі, а праблема адна на ўсіх. І ва ўсіх трох выпадках задача, якая стаіць перад кампетэнтнымі органамі, адна — дапамагчы бацькам вырашыць тыя праблемы, з якімі яны сутыкнуліся. Трэба шукаць дзейсныя метады для работы з такімі сем’ямі. Але для таго, каб выблытацца з існуючых праблем, крок насустрач павінны рабіць і бацькі. Без іх жадання нічога не атрымаецца. І шкада, калі шанс зрабіць спробу, каб стаць шчаслівым, будзе ўпушчаны. Няма нічога горшага, чым шкадаваць аб зламаным жыцці. Не сваім, не — аб зламаным жыцці сваіх дзяцей. А дзеці, што б ні здарылася, усё роўна будуць любіць сваю маму. Любіць шчыра і бескарысліва. І насуперак усяму.

Наталля ДУБІК.
Фота аўтара.

Педагогі і бацькі як роўныя партнёры

“Малыш яшчэ малы, яго рана выхоўваць, вось пойдзе ў сад — там усяму навучаць”, — часта можна пачуць ад маладых бацькоў. Існуе і іншае меркаванне: дзяцей трэба выхоўваць з нараджэння, інакш потым будзе позна. Дзіця расце і развіваецца, яно акружана любоўю блізкіх людзей. І вось надыходзіць час, калі яно прыходзіць у дзіцячы сад, дзе пачынаецца новае жыццё са сваімі правіламі і законамі. Без цеснай узаемасувязі педагога і бацькоў зрабіць жыццё дзіцяці ў садку цікавым і насычаным вельмі складана.

Бацькі нашых малышоў перыядычна ўдзельнічаюць у адукацыйным працэсе дашкольнай установы. Сярод іх ёсць бацькі-назіральнікі, якія толькі наведваюць групы і абмяркоўваюць убачанае з педагогамі, атрымліваюць ад іх інфармацыю пра выхаванне свайго дзіцяці. А ёсць бацькі-партнёры, якія сістэматычна прымаюць самы актыўны ўдзел у адукацыйным працэсе, разам з педагогамі выпрацоўваюць праграму супрацоўніцтва, складаюць графік удзелу ў ёй.

Узаемаадносіны педагогаў і бацькоў можна прадставіць у выглядзе трох мадэлей: экспертнай, трансплантатнай, патрэбаснай.

Экспертная мадэль выкарыстоўваецца, калі педагог галоўную ролю ва ўзаемаадносінах бярэ на сябе: ажыццяўляе татальны кантроль над усім, сам прымае рашэнні, сам выбірае інфармацыю для бацькоў. Пункт гледжання бацькоў для яго — другарадны, іх інтарэсы не ўлічваюцца. Такая мадэль не прадугледжвае актыўнага ўдзелу бацькоў. Педагог разглядае дзіця толькі з аднаго боку, а не як асобу, таму можа не бачыць тых праблем, якія адчуваюць бацькі.

У трансплантатнай мадэлі педагогі — галоўныя эксперты, але пры гэтым прызнаюць карыснасць удзелу бацькоў у адукацыйным працэсе. Сваю ролю педагогі бачаць у трансплантацыі ў сям’ю некаторых уменняў і навыкаў работы з дзецьмі пры захаванні кантролю над прыняццем рашэння. Педагог прызнае, што бацькі хочуць дапамагчы свайму дзіцяці, што яны маюць патрэбу ў спецыяльных навыках. Выхавальнік пры гэтым не толькі інструктуе бацькоў, але і падтрымлівае з імі станоўчыя кантакты.

У патрэбаснай мадэлі бацькі разглядаюцца як галоўныя заказчыкі і спажыўцы адукацыйных паслуг. Рашэнні педагогаў знаходзяцца пад кантролем бацькоў. Роля педагога заключаецца ў даванні неабходнай інфармацыі, з якой бацькі могуць выбраць патрэбную. Работа арганізоўваецца такім чынам, што неабходным элементам становіцца разнастайнасць падыходаў да вырашэння індывідуальных праблем як дзіцяці, так і бацькоў. Такім чынам, мадэль адкрытай установы стварае перадумовы для ўключэння ва ўзаемадзеянне вялікай колькасці сем’яў з розным сацыяльным статусам, садзейнічае развіццю сістэмы адукацыйных паслуг, арыентуецца на запыты бацькоў.

Якія ж формы работы з бацькамі найбольш эфектыўныя?

Гэта могуць быць індывідуальныя формы ўзаемадзеяння (прызначаны для дыферэнцыраванай работы з бацькамі выхаванцаў); калектыўныя (падзелены па спосабах арганізацыі і прадугледжваюць работу з усім або вялікім складам бацькоў, дзецьмі); наглядна-інфармацыйныя (адыгрываюць ролю апасродкаваных зносін паміж педагогамі і бацькамі); традыцыйныя і нетрадыцыйныя.

Да традыцыйных форм можна аднесці педагагічную асвету бацькоў. Яе мэта — ахапіць большасць бацькоў дашкольнікаў незалежна ад таго, наведваюць іх дзеці адукацыйную ўстанову ці не. Пры нетрадыцыйнай форме ўзаемадзеяння з бацькамі супрацоўніцтва будуецца на аснове дыялогу, адкрытасці, шчырасці, адмаўлення ад крытыкі і ацэнкі партнёра па зносінах.

Наладжванне ўзаемадзеяння з сям’ёй лепш за ўсё пачынаць з індывідуальных форм работы: гутаркі, назірання, кансультацыі, дамашняга візіту. Актуальнымі застаюцца і групавыя формы павышэння педагагічнай культуры бацькоў: бацькоўскія сходы (агульныя, групавыя, міні-сходы), а таксама правядзенне дзён адкрытых дзвярэй ва ўстанове. Важна праводзіць сумесныя вечарыны, святы і забавы бацькоў і дзяцей. Можна ўключыць тэлефон даверу: прапанаваць бацькам нумар тэлефона, па якім яны могуць ананімна выказаць сваё меркаванне, атрымаць адказ на сваё пытанне, тлумачэнні, іншую інфармацыю ў спецыялістаў, якія ёсць ва ўстанове. Актуальныя праблемы выхавання спецыялісты могуць абмяркоўваць з бацькамі падчас круглага стала.

Да традыцыйных наглядна-інфармацыйных форм адносяцца выставы індывідуальнай і сумеснай дзейнасці дзяцей, бацькоў і педагогаў, бацькоўскія куткі, у якіх размяшчаецца актуальная інфармацыя (рэжым дня, псіхолага-педагагічная інфармацыя, медыка-гігіенічныя і іншыя паведамленні). Для бацькоў можна рыхтаваць папкі-перасоўкі, рукапісныя часопісы. Усе традыцыйныя мерапрыемствы можна напоўніць новымі прыёмамі (інтэрактыўныя гульні, дыягностыка і інш.).

У рабоце з бацькамі важна выконваць асноўныя патрабаванні да правядзення любога сумеснага мерапрыемства: бацькі павінны быць яго актыўнымі ўдзельнікамі; інфармацыя, якая прапаноўваецца, павінна быць актуальнай; абавязковай з’яўляецца забаўляльная частка; кожныя бацькі павінны мець магчымасць убачыць выступленне свайго дзіцяці; зносіны бацькоў і дзяцей павінны быць свабоднымі.

Алена ШУЦІКАВА,
намеснік загадчыка ясляў-сада № 72 Гродна.

“Кароткае замыканне”: ці могуць дзеці выхаваць бацькоў?

Няма больш адвечнай і дагэтуль не вырашанай праблемы, чым праблема ўзаемаадносін бацькоў і дзяцей. І хваляваць яна будзе яшчэ не адно пакаленне. Менавіта з сям’і пачынаецца станаўленне дзіцяці як асобы. І толькі ад бацькоў залежыць, наколькі гарманічным і псіхалагічна ўраўнаважаным вырасце дзіця.

Як пазбегнуць крытычных момантаў ва ўзаемаадносінах паміж дарослымі і дзецьмі, не давесці дзяцей да псіхатычных расстройстваў і спроб суіцыду, расказаў урач-псіхатэрапеўт гарадскога клінічнага дзіцячага псіхіятрычнага дыспансера Мінска Міхаіл Варфаламеевіч БУЗЯНКОЎ.

— Сям’я — гэта аснова ўсяго. Любы чалавек, калі яму дрэнна, павінен ведаць: яму ёсць на што абаперціся. Увогуле, сям’я — гэта той кампанент, прызначэнне якога — дапамагаць. Калі чалавек адчувае сябе камфортна сам па сабе, гэта вельмі добра. Але часам у жыцці назіраецца дыскамфорт. У такім выпадку чалавек павінен валодаць навыкамі самападтрымкі (дапамагчы самому сабе, даць устаноўку, што ўсё будзе добра і што любыя складанасці — гэта з’ява часовая), каб справіцца з праблемамі, што ўзніклі. Калі самастойна справіцца з імі не атрымліваецца, кожнаму з нас важна адчуваць падтрымку. Зараз я маю на ўвазе дзяцей і падлеткаў, таму што яны не ўмеюць у поўнай меры карыстацца самападтрымкай. Менавіта таму ім неабходна падтрымка сям’і, а таксама сяброў, настаўнікаў. І калі сям’я не здольна даць такой дапамогі (а гэта можа быць у тым выпадку, калі ў саміх бацькоў назіраецца эмацыянальная неадэкватнасць ці бацькі злоўжываюць алкаголем і да дзіцяці ім няма ніякай справы), існуе вялікая рызыка з’яўлення ў дзіцяці псіхатычных расстройстваў, а таксама расстройстваў паводзін.

Частай прычынай расстройстваў паводзін з’яўляецца тое, што дзіця або не заўважаюць — і яно жыве дома, як кватарант, або, наадварот, ставяць яму высокую планку. Такая сям’я не можа аказаць падтрымкі. А гэта значыць, што іх дзіця рана ці позна пачне адчуваць адзіноту, як вынік — будзе капацца ў сабе, шукаючы выйсце з сітуацыі.

— Як выхоўваць правільна? Як знайсці залатую сярэдзіну?

— Адказных бацькоў хвалюе пытанне, дзе знайсці залатую сярэдзіну, як зрабіць так, каб не перайсці межу дазволенага, правільна выхаваць дзіця, не нанесці яму псіхалагічных траўм.

Калісьці Януш Корчак сказаў, што выхаванне павінна быць незаўважным. Пачынаць выхоўваць трэба, як толькі дзіця навучылася хадзіць. І выхоўваць не бізуном і пернікам. Выхоўваць — значыць ведаць дзіця, ведаць яго інтарэсы. Карацей кажучы, бацькі павінны быць неад’емнай часткай дзіцяці.

Дарослым неабходна мець хаця б паўгадзіны ў дзень, каб паразмаўляць са сваім дзіцем. Прычым адбывацца гэта павінна не скрозь сцены, не праз калідор, трэба глядзець дзіцяці ў вочы. І самае важнае — размаўляйце з дзіцем тады, калі яно само таго захоча, а не ў той момант, калі гэта будзе зручна вам, бацькам. І для гэтага варта знайсці час. Акрамя таго, бацькі павінны ствараць сітуацыі, дзе можна пахваліць дзіця. Гэта з’яўляецца абавязковым пунктам у выхаванні. І няважна, колькі дзіцяці гадоў. Яго трэба хваліць і за памытую лыжку, і за тое, што дапамагло прынесці прадукты з магазіна.

Яшчэ адзін важны момант: дарослыя павінны жыць інтарэсамі дзіцяці. Кожнаму малому вельмі важна, што мама, напрыклад, паслухала тую музыку, якую ён любіць. Не проста адмахнулася, маўляў, што за музыка такая, а з цікавасцю паслухала. Увогуле, дзеці павінны адчуваць, што ўсё робіцца менавіта для іх. Гэты момант і з’яўляецца той залатой сярэдзінай, якую трэба старацца фарміраваць. І тады ёсць шанс, што дзіця не будзе, нібы альпініст, шукаць, за што зачапіцца, каму даверыць свае перажыванні.

Быў неяк выпадак, калі дзяўчынка ў 14 гадоў зацяжарыла. Яна з мамай прыйшла да мяне. Безумоўна, маму абурала такая сітуацыя: тое, што адбылося з яе дачкой, няправільна і непрымальна ў грамадстве. Каб з дзяўчынкай не здарылася нічога страшнага, каб яна і эмацыянальна, і псіхалагічна адчувала сябе паўнацэннай, менавіта мама павінна была яе падтрымаць. І мама не пакінула дачку сам-насам са сваёй праблемай. Яны разам з усім справіліся.

Дзеці маюць унікальную асаблівасць: яны ў адрозненне ад дарослых могуць вельмі хутка мяняцца. Дарослым жа ўвогуле гэта не ўласціва. А ў ідэале бацькі павінны мяняцца разам з дзецьмі. Менавіта для гэтага дзеці бацькам і даюцца, каб яны мяніліся і станавіліся лепшымі.

Я заўсёды цікаўлюся ў дзяцей, дзе працуюць іх маці і бацька, таму што для многіх тата ці мама — гэта амаль незнаёмы чалавек, які вечарам прыходзіць з работы, каб проста пераначаваць, паглядзець тэлевізар. А раніцай гэты знаёмы-незнаёмы моўчкі знікае на ўвесь дзень. Даволі часта дзеці ў 12—14 гадоў не ведаюць амаль нічога пра бацькоў. Гэта сведчыць аб тым, што ў сям’і не наладжаны даверлівыя адносіны, бацькі не дзеляцца з дзецьмі сваімі дарослымі праблемамі. А менавіта мама і тата павінны быць прыкладам для дачкі ці сына. Калі не яны, хто пакажа, якімі павінны быць даверлівыя адносіны?

— Ці часта пацыентамі псіхіятрычнага дыспансера з’яўляюцца адны і тыя ж падлеткі?

— Што тычыцца парасуіцыдаў, то не вельмі часта. Калі з падлеткам ужо працавалі, калі яму ёсць каму даверыць свае думкі, эмоцыі, значыць, ён больш не пойдзе на такі страшны крок. Парасуіцыд — гэта не хранічны дыягназ. Любы крызісны момант, які быў у жыцці чалавека і з якім ён паспяхова справіўся, застаецца ў мінулым. Калі гаварыць пра тое, з якімі праблемамі часцей за ўсё звяртаюцца па дапамогу падлеткі, то гэта расстройства паводзін і эмоцый. Увогуле, любое эмацыянальнае расстройства вядзе за сабой расстройства паводзін. Здараецца гэта па прычыне, што чалавек эмацыянальна не адаптаваны да нейкага асяроддзя, рэальнасці, з якімі давялося сутыкнуцца. Сюды можна аднесці, напрыклад, насмешкі з боку аднакласнікаў. Дзіця, калі такое здараецца, пачынае пазбягаць траўміруючых сітуацый, а гэта першы крок на шляху да эмацыянальнага расстройства. Далей дзіця пачынае накручваць сябе, маўляў, яно не такое, як усе. Тут трэба абдумаць розныя варыянты сітуацыі і зразумець, што не так. Але прааналізаваць праблему і знайсці шлях яе вырашэння змогуць толькі тыя сем’і, у якіх закладзена традыцыя даверу, звычка расказваць адно аднаму пра ўсё.

— Ці заўсёды прычынамі парасуіцыдаў з’яўляюцца эмацыянальныя крызісы і псіхатычныя станы?

— Пры спробе суіцыду маюць значэнне рысы характару падлетка. У нас сярод пацыентаў была вельмі імпульсіўная дзяўчынка, якая па стылі адзення адносілася да готаў. І называла яна сябе гатэсай. У яе налічвалася 12 спроб суіцыду за год. У гэтай сітуацыі пазіцыя маці была незразумелай. Ёй тлумачылі, што трэба мяняцца разам з дачкой. Але для мамы зрабіць гэта было вельмі цяжка. Растлумачыць паводзіны жанчыны лёгка: не такой яна бачыла дачку, калі гадавала яе. Тым не менш сваё непрыняцце лепш выкінуць з галавы. Рана ці позна дзяўчынка перарасце свае захапленні, а пакуль што неабходна ўсяго толькі быць побач. Але паўтаруся: не ўсім бацькам гэта пад сілу, не ўсе гатовы пазбаўляцца ад сваіх прынцыпаў і мяняцца разам з дзіцем. Важна разумець, што бываюць моманты, калі трэба прамаўчаць. Калі такога не здараецца, адбываецца “кароткае замыканне”. І менавіта ў гэтай “гатычнай” гісторыі такія замыканні адбываліся часта. Верагодна, маме было цяжка, таму што яна адна гадавала дачку. Яна шмат працавала, каб даць дзіцяці ўсё самае лепшае, а ў адказ ніякага ўзаемаразумення не атрымлівала. Магчыма, каб у сям’і быў тата, сітуацыя была б пад кантролем.

Такім чынам, няпоўная сям’я — адна з прычын (але толькі разам з іншымі фактарамі), якія могуць падштурхнуць да спроб суіцыду.

Часта бацькі, злуючыся на дзяцей, не знаходзячы з імі агульнай мовы, могуць сказаць не тое, што трэба. А дзеці ўспрымаюць усё літаральна, асабліва калі перажываюць крызіс, і ў адказ могуць нагаварыць лішняга.
Важна адзначыць, што да ўсіх слоў з боку падлетка варта ставіцца сур’ёзна. Размовы пра згублены сэнс жыцця, пра суіцыд — гэта не пустыя словы, і нельга не звяртаць на іх увагі. За імі хаваецца сур’ёзная праблема, і неабходна неадкладна звяртацца па дапамогу да спецыяліста. Калі бацькі ці настаўнікі хаця б аднойчы пачулі ад дзяцей словы развітання, напрыклад, сталі сведкамі, як падлетак размаўляў са сваімі сябрамі і сказаў, што больш яны яго не пабачаць, трэба дзейнічаць. Падлетак можа нічога і не зрабіць з сабой, але, раз такія словы ўжо прагучалі, унутры яго жыве няўпэўненасць у сваіх дзеяннях, узнікаюць думкі пра смерць.

Самаабвінавачанні, маўляў, я не такі, як усе, таксама з’яўляюцца фактарам, які можа падштурхнуць да прыняцця няправільнага рашэння.

Такім чынам, у падлетка, схільнага да суіцыду, спачатку назіраюцца змены ў паводзінах, бо, каб адкрыта заявіць пра свой намер пайсці з жыцця, неабходна вялікая сіла волі ці павінна быць вельмі балюча з-за нечага. Але, як правіла, такія думкі выношваюцца моўчкі. Тым не менш бацькі, не-абыякавыя да лёсу дзіцяці, могуць заўважыць змены ў паводзінах дачкі ці сына.

Трывожным званочкам з’яўляецца і тое, калі дзіця пазбаўляецца сваіх любімых рэчаў. Чаму так адбываецца? Таму што дзіцяці яны больш не патрэбны, пакідаць іх тут, на гэтым свеце, не мае сэнсу. Відавочна, што з такой праблемай самастойна ўжо не справіцца. Толькі спецыяліст можа дапамагчы разблытаць клубок праблем і падказаць правільнае выйсце з сітуацыі. Адразу адвесці дзіця да псіхатэрапеўта, можа, і не атрымацца, таму варта пачаць са школьных псіхолагаў. Як паказвае практыка, яны вельмі добра дапамагаюць.

— Паніжаная самаацэнка заўсёды віна бацькоў?

— Так, вельмі часта менавіта ў сям’і хаваюцца прычыны, па якіх у дзіцяці фарміруецца паніжаная самаацэнка. Ні ў якім разе нельга ўказваць дзіцяці на яго слабыя бакі. Наадварот, неабходна думаць, як зрабіць з існуючага мінуса плюс.

Фарміраваць самаацэнку трэба ўчынкамі, дзеяннямі. Паўтаруся яшчэ раз: важна не перахваліць дзіця і ва ўсім ведаць меру. Так, усе праблемы ідуць з дзяцінства. Але бацькі, калі і паніжаюць самаацэнку, то робяць гэта па няведанні. А равеснікі часцей за ўсё робяць гэта наўмысна і, на жаль, не думаюць пра вынікі такіх паводзін.

Калісьці прыйшоў да мяне хлопчык, які займаўся барацьбой у спартыўнай секцыі. Яго праблема заключалася ў тым, што ён перайшоў у новую школу і аднакласнікі ўвесь час кпілі з яго, правакавалі на бойку са спробамі перакласці віну на хлопчыка. У такім выпадку ад настаўнікаў атрымаў бы заўвагу менавіта ён. Але ні адно крыўднае слова не падштурхнула яго вырашаць праблему кулакамі. Хаця ён мог, толькі яму самому гэта было не патрэбна, таму што хлопчык валодаў высокай самаацэнкай. Ён ведаў, што ў адрозненне ад аднакласнікаў ужо дасягнуў поспехаў у барацьбе, якой займаўся не першы год. Яму неабходна было дапамагчы толькі ў тым, як у вуснай форме знайсці падыход да сваіх крыўдзіцеляў. Пасля некалькіх кансультацый праблема была вырашана. І тут нават не трэба думаць, хто мацнейшы. Моцны той, хто дзейнічае разумна. Аднакласнікі даведаліся, што новенькі — спартсмен, сталі яго паважаць.

З гэтага прыкладу бачна, што дарослыя павінны імкнуцца ўсімі сіламі дапамагаць сваім дзецям, бо яны маюць патрэбу ў нас. І калі не мы ім дапаможам, гэта зробіць нехта іншы. Але ці будзе гэта дапамогай? Ці давядзе яна да дабра? Наўрад ці.

Наталля ДУБІК.

Нататкі пра сітроцтва

Мяне як педагога вельмі хвалюе, што праблема сіроцтва і сёння, у ХХІ стагоддзі, надзвычай актуальная. Нягледзячы на ўсе меры, што прымаюцца, псеўдабацькоў, якім не патрэбны ўласныя дзеці, вельмі многа. А як шмат дзетак, сірот пры жывых бацьках!

Дарэчы, у Беларусі каля 80% дзяцей-сірот – сацыяльныя, пры жывых бацьках. Зразумела, што не ўсе сем’і можна рэабілітаваць, не ўсіх бацькоў можна прымусіць быць бацькамі, таму іх дзеці і атрымліваюць статус “сацыяльны сірата”. А як яшчэ шмат жанчын-“зязюль”!

Нядаўна адна знаёмая, выхавальніца дзіяцячага дома, расказала мне, што іх малыя нават спаборнічаюць, каму называць мамай сваю выхавальніцу. Так, у сённяшніх падобных установах створаны добрыя ўмовы, аднак яны не здымаюць праблему сіроцтва.

Сапраўдныя праблемы з’яўляюцца, як толькі сіроты заканчваюць сярэднюю школу. І галоўная — працаўладкаванне. На практыцы працаўладкаваць 16-гадовага падлетка сёння амаль немагчыма. Атрымоўваецца замкнёнае кола: сацыяльныя сіроты нараджаюць новых сацыяльных сірот. Некаторыя ж выхаванцы дзіцячых домоў, якія дасягнулі 18-гадовага ўзросту, вяртаюцца ў ранейшыя сем’і: іх ізноў прапісваюць на жылую плошчу сваякоў, якія найчасцей вядуць асацыяльны лад жыцця. Выпускнікі-сіроты не могуць гэтаму супрацьстаяць і паўтараюць лёс сваіх бацькоў.

Нам усім разам трэба імкнуцца дарыць абяздоленым дзеткам святло надзеі, якая здольна ствараць у іх жыцці цуд. Мы ў стане дапамагаць дзецям забыцца пра цяжкасці, з якімі яны сутыкаюцца кожны дзень, даць магчымасць адчуваць сябе людзьмі, якія могуць весці паўнавартаснае жыццё, быць патрэбнымі іншым. Бясспрэчна, што многія дзеці-сіроты валодаюць багатым духоўным патэнцыялам, аднак часта застаюцца ў адзіноце, без падтрымкі і разумення, а яны ж маюць вострую патрэбу ва ўвазе да сябе.

Я лічу, што менавіта сацыяльная абарона дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў — адна з найважнейшых задач не толькі дзяржавы, але і кожнага сумленнага грамадзяніна.

Безумоўна, стаць свабодным ад дзяцей, якіх нарадзіў, вельмі лёгка, а вось узяць абавязкі, клопаты пра маленькіх, як бачым, не кожнаму па сілах… Аднак не забывайце: выхоўваючы дзяцей, ты выхоўваеш самога сябе, сцвярджаеш сябе як Маці, Тата, Сям’я.

Канстанцін КАРНЯЛЮК.

Тонкасці бацькоўскага аўтарытэту

Гэты восеньскі дзень выдаўся асабліва дажджлівым. Шчыра кажучы, я была ўпэўнена, што ў актавай зале сталічнай гімназіі № 174 будуць прысутнічаць толькі самыя адказныя бацькі. Памылілася, бо свабоднае месца ў зале знайсці аказалася вельмі праблематычна. Справа ў тым, што ўжо трэці год у рамках звычайных бацькоўскіх сходаў гімназія запрашае на сустрэчы з мамамі і татамі псіхолагаў БДПУ імя Максіма Танка, а тэмы для такіх сустрэч бацькі і педагогі могуць прапаноўваць самі. Тэма апошняй лекцыі, якую правяла для бацькоў навучэнцаў пачатковых, сярэдніх і старшых класаў загадчык кафедры сацыяльнай і сямейнай псіхалогіі БДПУ імя Максіма Танка Наталля Леанідаўна Пузырэвіч, была даволі цікавая і ў той жа час неадназначная — “Аўтарытэт бацькоў і яго ўплыў на фарміраванне асобы дзіцяці”.

Псіхалагічны эксперымент

“З гімназіяй № 174 я пазнаёмілася падчас прафарыентацыйных мерапрыемстваў, якія наш універсітэт праводзіць штогод, каб прывабіць абітурыентаў для паступлення. Аднойчы кіраўніцтва гімназіі запрасіла мяне правесці невялікі лекторый для бацькоў. Я з задавальненнем згадзілася і выступіла на бацькоўскім сходзе. Сёння нашы сустрэчы можна ўжо назваць традыцыйнымі, і кожная з іх прысвечана пэўнай тэме, — расказвае загадчык кафедры сацыяльнай і сямейнай псіхалогіі БДПУ імя Максіма Танка Наталля Леанідаўна Пузырэвіч. — Першая тэма нашай размовы называлася “Узроставыя крызісы: небяспека або шанс?”. Я расказвала мамам і татам пра тое, як справіцца з узроставымі крызісамі дзяцей, калі яны становяцца першакласнікамі, а таксама ў падлеткавым узросце. Акрамя таго, правяла практычныя заняткі з бацькамі, дзе пазнаёміла іх з практыкаваннямі, тэхнікамі, якія можна лёгка выконваць дома, нават не валодаючы глыбокімі ведамі па псіхалогіі. З таго часу мы выбіралі розныя тэмы лекцый: камп’ютарная залежнасць, дзіцячая агрэсіўнасць, давер бацькоў дзіцяці, пераадольванне цяжкіх жыццёвых сітуацый, стрэсаў і траўм і іншыя. Увогуле такіх лекцый для бацькоў і педагогаў атрымліваецца па шэсць-сем у год”.

Неабходнасць падобных мерапрыемстваў падкрэсліла настаўнік пачатковых класаў гімназіі № 174 Таісія Мікалаеўна Астрэйка: “Мы стараемся запрасіць спецыялістаў асвятліць тое, што актуальна і неабходна нам. Напрыклад, у адным з пачатковых класаў мы сутыкнуліся з праблемай: навучэнцы ўчынялі разборкі з дапамогай кулакоў, прычым па-сапраўднаму, як дарослыя, непаважліва ставіліся адно да аднаго, праяўлялі агрэсіўнасць. Для нас стала відавочным, што як педагогам, так і бацькам неабходна дапамога спецыялістаў. Разам з псіхолагам мы высвятлялі, адкуль узнікла такая агрэсіўнасць, з чым звязаны падобныя паводзіны дзяцей і што з гэтым рабіць, — паведаміла Таісія Мікалаеўна. — Трэба адзначыць, што падчас вучэбнага працэсу мы бачым, якія ёсць недапрацоўкі з нашага боку, з боку бацькоў, а потым складаем план актуальных тэм і запрашаем спецыялістаў правесці лекцыі. Акрамя таго, бацькі прапаноўваюць свае тэмы, якія іх цікавяць. Дарэчы, напрыканцы мінулага года мы змаглі падвесці першыя вынікі падобных сустрэч і заўважылі відавочнае паляпшэнне ў паводзінах дзяцей”.

Паспяховыя ў сваім узросце

Аднак вернемся да бацькоўскага аўтарытэту, які быў абраны тэмай апошняй сустрэчы. Што гэта значыць і якім павінен быць аўтарытэт у адносінах з дзіцем? Якім чынам ён уплывае на развіццё асобы? Якія характарыстыкі для бацькоў актуальныя сёння і як правільна выкарыстоўваць аўтарытэт у працэсе выхавання дзяцей, каб зрабіць іх шчаслівымі? Гэтыя пытанні сталі галоўнымі падчас лекцыі.

“Трэба разумець, што аўтарытэт — гэта глыбокая павага да дзіцяці, разуменне яго асаблівасцей, магчымасцей, узросту, таго, што яно можа зрабіць, валодаючы пэўнымі псіхалагічнымі характарыстыкамі. Толькі калі мы ставімся да дзіцяці з павагай, мы верым у тое, што яно — асоба. А дзеці, назіраючы за намі, бацькамі, бачаць нас як асноўных аўтарытэтных людзей, якія з’яўляюцца гарантам бяспекі, шчасця, поспехаў і дасягненняў. Калі мы гаворым “аўтарытэт”, адназначна ўзнікае разуменне, што гэта добра. Але аўтарытэтаў бывае шмат, і не заўсёды гэтае паняцце станоўчае”, — падкрэсліла Наталля Леанідаўна.

Існуе, напрыклад, аўтарытэт падаўлення: бацькі апрыёры старэйшыя за дзіця, таму ўзнікае пазіцыя “я ў сям’і галоўны”. Як адзначыла Наталля Леанідаўна, у такой сям’і дзіця і само гэта бачыць і разумее па вопыце, па ўзросце, па бацькоўскіх учынках, якія рацыянальныя і лагічныя. Калі бацькі настойваюць, што яны галоўныя, і падкрэсліваюць гэта ўсюды, дзіця думае: “А я зусім не галоўны, мяне зусім няма”. Што з такога выхавання можа атрымацца? Па меркаванні псіхолага, тут існуюць дзве лініі. Адна з іх выглядае прыкладна так: “У сваёй сям’і я буду такім жа галоўным, мае дзеці будуць слухацца і бездакорна падпарадкоўвацца мне, таму што мяне так выхавалі мае бацькі і на сёння я шчаслівы чалавек”. Але можа быць і іншая лінія, калі дзіця становіцца ахвярай такога аўтарытэту, калі ў яго зніжаецца самаацэнка і яно сапраўды ўпэўнена ў тым, што нічога не значыць. Прычым спачатку не значыць нічога для сваёй сям’і, потым — для калектыву, у якім выхоўваецца і вучыцца, а пасля і для працоўнага калектыву, і для сваёй сям’і.

“Так адбываецца таму, што ў гэтай сітуацыі мы нагадваем: дзіця маленькае, а маленькае — значыць яго меркаванне малаважнае, значыць дасягненні яго неістотныя і яму яшчэ да нас трэба расці і расці. Але мы добра ведаем, што ў 3, 10, 15 і 17 гадоў дзіця — гэта самадастатковая асоба, якая проста многае не можа так, як можам мы. Але ж для свайго ўзросту дзіця паспяховае”, — заўважае Наталля Пузырэвіч.

Пра значнасць і педантычнасць

Яшчэ адзін від аўтарытэту — аўтарытэт значнасці, калі дзіця атрымлівае ад бацькоў такую мадэль: “Я дасягнуў у жыцці многага, цяпер твая чарга апраўдваць мае чаканні”. Гэта значыць, што дзіця не мае права на памылку і павінна бездакорна выконваць усё, што ад яго патрабуецца: “Ты павінен быць такім, як я, каб стаць не горшым за мяне, а можа, нават і лепшым”. Па словах псіхолага, у такім выпадку дзіця таксама апынаецца ў дваякай сітуацыі. З аднаго боку, для яго ёсць аўтарытэтная мадэль, і, размаўляючы з аднагодкамі, ён можа хваліцца вынікамі бацькоў, паказваць, што для яго гэта важна, што ён будзе рабіць усё, каб апраўдаць іх чаканні. Але тут існуе іншы бок — адбітак немагчымасці зрабіць памылку: “У мяне няма права памыляцца, я павінен развівацца толькі па адной лініі — быць самым дасканалым, самым лепшым, самым цудоўным”. У такім выпадку любыя памылкі для дзіцяці будуць абсалютнай трагедыяй, яны будуць спыняць яго і не дадуць магчымасці ісці самастойна па сваім жыццёвым шляху.

Яшчэ адзін асобны від аўтарытэту — аўтарытэт так званага педантызму: “Тое, што я ад цябе патрабую, трэба выканаць менавіта так, і калі я табе так сказаў, значыць, я да канца буду верны сваёй пазіцыі”.

“Справа ў тым, што ёсць розныя абставіны, ёсць настаўнікі, выхавальнікі, якія прыўносяць у жыццё дзіцяці свой вопыт. Калі мы паказваем “толькі так і ніяк інакш”, знаходзячыся ў калектыве, дзіця будзе супраціўляцца навучанню і выхаванню. Вучні пачатковых класаў, гледзячы на сваіх бацькоў, будуць думаць: “Або не маю ць рацыі мама і тата, або мае настаўнікі. Але настаўнікі — наўрад ці”, — падумаюць яны, бо ў такім узросце настаўнік — гэта аўтарытэт. Тады атрымліваецца, што не маем рацыі мы, бацькі. Але навошта нам ставіць сябе ў супярэчнасць з настаўнікамі, калі мы адно цэлае?!” — разважае Наталля Леанідаўна.

“Люблю, а значыць…”

Абсалютная любоў да свайго дзіцяці бывае не толькі бязвоблачным цудоўным пачуццём, але і ў чымсьці разбуральным. Таму аўтарытэт любові таксама спрэчная з’ява. Калі ў любым выпадку падкрэсліваць, што любяць дзіця, шмат укладваюць у яго развіццё, калі на ўзроўні ўзаемаадносін з бацькамі дзіця адчувае і бачыць гэта, калі мама і тата паказваюць станоўчы асабісты прыклад, то, на думку псіхолага, гэта цудоўна. Але бывае, што бацькі пастаянна нагадваюць пра сваю любоў наступным чынам: “Я цябе люблю, а значыць, ты…” — і далей вымаўляецца тое, што дзіця павінна выканаць. Такія бацькі ў выпадку памылкі нярэдка гавораць: “Ты так зрабіў, таму што мяне не любіш”. Менавіта так маленькая памылка ўзнімаецца да ўзроўню самага каштоўнага, што можа быць, — бацькоўскай любові.

“Дзіця разумее: “Я люблю маму, значыць, я павінен рабіць усё”. Але што ўсё? Дзіця часам нават не ведае, што рабіць, каб не засмучаць роднага чалавека. І гэтая нявызначанасць таксама ставіць яго ў тупіковую, цяжкую сітуацыю. Дзіця іншы раз не запытае, таму што падумае: “А навошта мне пытаць? А што, калі мама ці тата засмуціцца і перастане мяне любіць?” Ведаеце, рабіць штосьці, каб быць любімым, — гэта сапраўднае мастацтва”, — заўважае Наталля Пузырэвіч.

Станоўчы бок аўтарытэту любові — гэта калі бацькі дэманструюць, што дзіця — асоба, з якой лічацца, нягледзячы на маленькі ўзрост, што яно заслугоўвае ўвагі і павагі.

“Але і тут бацькам трэба памятаць, што дзіця не павінна зарабляць іх любоў, што іх любяць любымі: з пытаннямі і складанасцямі, з праблемамі і поспехамі. І калі яны будуць бачыць, што іх любяць проста так, безацэначна, такімі, якія яны ёсць, — гэта стане рэсурсам для развіцця і далейшага жыцця”, — упэўнена псіхолаг.

Дабрыня і дапамога

Сярод бацькоўскіх аўтарытэтаў псіхолаг вызначыла і аўтарытэт дабрыні. Выкарыстоўваючы яго, вельмі важна, каб дабрыня не межавала з абсалютным патураннем. Калі бацькі не могуць сказаць “не”, такая дабрыня для дзіцяці разбуральная, бо, дазваляючы ўсё, бацькі не даюць азначэнне той мадэлі свету, што акружае дзіця. Сталеючы, яно будзе бачыць забароны, якія існуюць, адчуваць рамкі і межы, не раз чуць слова “не”. На думку псіхолага, непадрыхтаванае бацькамі да такога жыцця дзіця будзе проста спынена ў гэтай рэальнасці або спужаецца яе і не зможа ўзяць яе пад кантроль, таму мадэль “гэта можна — гэта нельга” проста неабходна кожнаму дзіцяці, каб адаптавацца ў жыцці.

Сярод бацькоўскіх аўтарытэтаў адным з самых важных з’яўляецца аўтарытэт ведаў і дапамогі, калі бацькі дзеляцца з дзіцем сваімі ведамі і вопытам, дапамагаюць яму.

“У псіхалогіі існуе феномен зоны найбліжэйшага развіцця, асабліва актуальны для навучэнцаў пачатковай школы, які абазначае: “Усё, што робіць дзіця, можна рабіць разам з намі, бацькамі”. А бацькі ўключаюцца ў гэтую работу, тлумачаць, падтрымліваюць і падштурхоўваюць яго. Сёння дзіця робіць гэта з мамай і татам, а заўтра, гледзячы на іх падтрымку і адчуваючы ўпэўненасць у сваіх сілах, будзе рабіць гэта самастойна”, — адзначае псіхолаг.

Сяброўства, натацыі і адлегласць

Аўтарытэт рэзанёрства, калі бацькі літаральна “заядаюць” дзіця сваімі натацыямі і павучаннямі, узнікае звычайна ў падлеткавым узросце. Бацькам здаецца, што менавіта гэта і ёсць выхаванне, якое дасць вынік, таму яны замест некалькіх па-сапраўднаму карысных слоў, вымаўленых у жартаўлівым тоне, садзяць дзіця насупраць і пачынаюць сумны працяглы маналог. Як адзначае спецыяліст, у такіх сем’ях амаль няма месца радасці і ўсмешкам.

Быць сябрам свайму дзіцяці — што можа быць лепш? Так думаюць многія бацькі, і ў цэлым гэта добра. Аднак часам бывае, што ў сем’ях, дзе пануе аўтарытэт сяброўства, ён дасягае крайняй мяжы, паколькі бацькі забываюць, што яны перш за ўсё выхавальнікі, а дзеці — іх выхаванцы. Сын ці дачка пачынае павучаць, здзекавацца, паводзіць сябе груба і нястрымана. Такім чынам адбываецца адваротны працэс — дзеці пачынаюць выхоўваць бацькоў.

Існуе і аўтарытэт адлегласці, калі бацькі ўпэўнены: каб дзеці іх слухаліся, трэба менш з імі размаўляць, трымацца асобна і выступаць у якасці пэўнага начальніка. Звычайна такое дзіця расце ў матэрыяльным дастатку, аднак нейкія эмацыянальныя адносіны з бацькамі ў яго адсутнічаюць, бо з усіх бакоў яно акружана іншымі людзьмі, якія выконваюць педагагічныя функцыі. Такія адносіны ствараюць у дзіцячым сэрцы пустату, якая з часам можа напоўніцца чымсьці адмоўным.

Няма сэнсу імкнуцца стаць аўтарытэтам

Як бачыце, бацькоўскі аўтарытэт бывае розны. Загадчык кафедры сацыяльнай і сямейнай псіхалогіі адзначыла, што аўтарытэт, безумоўна, неабходны кожнай сям’і, аднак трэба адрозніваць сапраўдны аўтарытэт ад ілжывага, дзе паслухмянасці дабіваюцца любымі сродкамі. Тым не менш дзецям патрэбна разумная бацькоўская любоў, а аўтарытэт бацькоў у многім залежыць ад іх адносін да дзяцей, ад цікавасці да іх жыцця, да іх спраў, радасцей і засмучэнняў.

Напрыканцы лекцыі Наталля Леанідаўна агучыла галоўнае бацькоўскае правіла: “Не трэба імкнуцца стаць аўтарытэтам для свайго дзіцяці. Гэта абсалютна дарэмна. Чым больш мы да гэтага імкнёмся, тым больш гэтая аўтарытэтнасць выслізгвае. Аўтарытэт — гэта проста вынік нашай любові, клопату, прыхільнасці, увагі і разумення. Тут самае галоўнае — адчуць, зразумець дзіця такім, якое яно ёсць, таму што дзіця — не маленькі дарослы, яно па-іншаму бачыць свет, эмацыянальна рэагуе на яго і адчувае патрэбу ў нашай падтрымцы і знаходжанні побач”.

Людміла ГУРСКАЯ.

Рэгуліроўшчыкі на школьных скрыжаваннях

Любы педагог, незалежна ад прадмета, які выкладае, час ад часу аказваецца ў ролі своеасаблівага міратворца: уключаецца ў рэгуляванне спрэчных момантаў, канфліктаў паміж вучнямі, бацькамі і дзецьмі, настаўнікамі і бацькамі. І гэта нармальна, бо жыццё, у тым ліку школьнае, зусім не раўнюткая хуткасная траса, а складаная дарога з мноствам паваротаў і перашкод. Безумоўна, часцей за ўсё ў ролі “рэгуліроўшчыкаў” даводзіцца выступаць спецыялістам сацыяльна-педагагічнай і псіхалагічнай службы ўстаноў адукацыі, у тым ліку сацыяльным педагогам. У кожнага такога спецыяліста ёсць свае методыкі, заснаваныя на агульнапрынятых прынцыпах работы, і ўласныя педагагічныя набыткі.

Невыпадковы паварот

У сярэдняй школе № 30 Мінска больш за 1600 вучняў і каля 150 педагогаў, калектыў якіх узначальвае дырэктар Святлана Мікалаеўна Чурбанава. Але пры такой вялізнай населенасці ўстановы адукацыі тут звычайная сацыяльна-педагагічная і псіхалагічная служба з двума педагогамі-псіхолагамі і двума сацыяльнымі педагогамі. Адна з жанчын, зрэшты, зараз знаходзіцца ў адпачынку па доглядзе дзіцяці. Таму фактычна ў школе сёння працуе адзін сацыяльны педагог, праўда, не зусім звычайны. Пару гадоў назад Наталля Мікалаеўна Кулікова стала лепшым сацыяльным педагогам Кастрычніцкага раёна Мінска, фіналістам гарадскога конкурсу прафесійнага майстэрства “Сталічны настаўнік — сталічнай адукацыі”. Тады ў фінале яна разам са сваімі вучнямі ў конкурсе “Прэзентацыя сацыяльна значнай акцыі” прадставіла праект па рабоце ў інтэграваных класах па методыцы “роўны навучае роўнага”.

На той момант Наталля Мікалаеўна не так даўно працавала сацыяльным педагогам у школе, але работай паспела захапіцца. Інакш як можна перамагчы ў спаборніцтве з больш вопытнымі калегамі? Між іншым, па першай адукацыі мая суразмоўніца — юрыст, закончыла ў свой час Інстытут парламентарызму і прадпрымальніцтва. Затым была двухгадовая перападрыхтоўка па спецыяльнасці “Педагог сацыяльны” ў Рэспубліканскім інстытуце прафесійнай адукацыі.

Як там апынулася малады юрыст, якая пэўны час працавала ў Мінскім дзяржаўным прафесійна-тэхнічным каледжы кулінарыі? Спачатку ёй і самой здавалася, што выпадкова: перападрыхтоўку прапанаваў прайсці дырэктар каледжа, а яна, падумаўшы, пагадзілася. Разважала прыкладна так: “Гэтая адукацыя і ў рабоце, і ў асабістым жыцці спатрэбіцца: сваіх дзяцей будзе прасцей выхоўваць”. Але аб рабоце ў школе ўсур’ёз не задумвалася. Праўда, даволі хутка высветлілася, што многія выпадковасці пры бліжэйшым разглядзе аказваюцца ў ланцугу лёсу надзейным звяном, якога не хапала для адчування, што ў жыцці ўсё ідзе як трэба, што ты знаходзішся на сваім месцы.

Вось і Н.М.Кулікова зараз гаворыць: “На цяперашняй пасадзе працую каля пяці гадоў і паспела пераканацца, што работа з дзецьмі для мяне вельмі важная, зносіны з імі прыносяць шмат задавальнення. Вялікае значэнне мае і тое, што тут добры калектыў, — гэта важна на любой рабоце. А такую згуртаванасць, якая ёсць у нашым калектыве, трэба яшчэ пашукаць”.

Да таго як уладкавацца ў 30-ю школу, жанчына год працавала ў сацыяльна-педагагічным цэнтры Савецкага раёна сталіцы. Даведаўшыся пра вакансію сацыяльнага педагога ў школе, прыйшла паразмаўляць і ўразілася — вельмі спадабаўся калектыў. А ў рабоце аказаліся запатрабаванымі абедзве атрыманыя адукацыі: веданне законаў вельмі нядрэнна дапаўняе спецыяльныя веды сацыяльнага педагога, якому пастаянна даводзіцца супрацоўнічаць з інспектарамі па справах непаўналетніх, работнікамі прытулкаў, участковымі міліцыянерамі і г.д.

Новы напрамак

Не забываючыся пра напрацаваныя раней прынцыпы, якія ўжо стала ўвайшлі ў школьнае жыццё, у педагагічную практыку, любы зацікаўлены спецыяліст ідзе далей. Бо чаму можа навучыць той, хто сам не вучыцца новаму? Вось і сацыяльны педагог сярэдняй школы № 30, не пакідаючы ўжо звычайных метадаў (таго ж прынцыпу “роўны навучае роўнага”), імкнецца да выкарыстання новых практыка-арыентаваных метадаў работы.

У кабінеце Наталлі Мікалаеўны нароўні з граматамі, дыпломам пераможцы раённага прафесійнага спаборніцтва размяшчаецца і сертыфікат аб заканчэнні курсаў па аднаўленчай медыяцыі.

Жанчына кажа, што, калі атрымаецца, працягне навучанне ў гэтым напрамку, стане дыпламаваным медыятарам (спецыялістам па вырашэнні канфліктаў), бо такі метад, на думку маёй суразмоўніцы, вельмі карысны і перспектыўны, дазваляе разгледзець усе складнікі канфлікту надзвычай дэталёва, дабрацца да самай яго сутнасці, пачатку. І гэты пачатак можа аказацца зусім нечаканым для ўдзельнікаў спрэчкі. А значыць, і вырашэнне канфліктнай сітуацыі будзе больш плённым, чым проста пакаранне вінаватых і пацісканне рук адно аднаму.

МЕДЫЯЦЫЯ — адна з тэхналогій альтэрнатыўнага ўрэгулявання спрэчак (англ. alternative dispute resolution, ADR) з удзелам трэцяга, нейтральнага, непрадузятага ў гэтым канфлікце, боку — медыятара, які дапамагае бакам выпрацаваць пэўнае пагадненне па спрэчцы. Пры гэтым бакі цалкам кантралююць працэс прыняцця рашэння па ўрэгуляванні спрэчкі і ўмоў яе вырашэння.

Медыяцыя грунтуецца на прынцыпах добраахвотнасці, канфідэнцыяльнасці, узаемапавагі, раўнапраўя бакоў, нейтральнасці і непрадузятасці медыятара, празрыстасці працэдуры.

Вылучаюць некалькі відаў медыяцыі, у тым ліку школьную.

Медыяцыя як метад рэгулявання спрэчак пакуль не вельмі вядомая ў Беларусі, тым больш медыяцыя школьная, таму работу, якая праводзіцца ў сталічнай школе № 30, можна назваць унікальнай. Перш за ўсё школьныя спецыялісты пачалі супрацоўнічаць з Саюзам юрыстаў Беларусі.

Вось, напрыклад, якія даныя можна адшукаць у інтэрнэце: “Школьная медыяцыя даказала, што вырашэнне канфліктаў паміж навучэнцамі з дапамогай іх равеснікаў прыводзіць да шчаслівага вырашэння 7 з 10 канфліктаў” (даныя даследавання, праведзенага ў Рэспубліцы Малдова). У мінскіх школьнікаў вопыт пакуль, канечне, куды меншы, але ў 30-й школе старэйшыя дзеці, якія прайшлі адпаведнае навучанне, уключаюцца ў вырашэнне спрэчак паміж малодшымі школьнікамі. Цяперашнія васьмі- і дзевяцікласнікі ў мінулым навучальным годзе прайшлі курс навучання ў мінскім цэнтры “Медыяцыя і права”, атрымалі адпаведныя сертыфікаты прымірыцеляў. Зараз у сярэдняй школе № 30 нават дзейнічае клуб “Школа прымірэння”. А цэнтр задзейнічаў у праекце “Школьная медыяцыя” і некаторыя іншыя ўстановы адукацыі Беларусі. У нас такі рух, у адрозненне, напрыклад, ад Расіі, толькі пачынаецца.

Акрамя таго, мінулай вясной у школе з удзелам спецыялістаў цэнтра і школьных педагогаў прайшлі медыяцыі з цэлым класам (28 чалавек). Так склалася, што клас сабраўся не вельмі дружны, ёсць завадатар канфліктаў паміж аднакласнікамі, назіраецца ціск на слабыя месцы некаторых з іх. Дзеля выпраўлення сітуацыі былі праведзены індывідуальныя гутаркі са школьнікамі, агульныя трэнінгі. Падлеткі выпрацавалі агульны звод паводзін, якога паабяцалі прытрымлівацца. Н.М.Кулікова адзначае, што вынікі такой работы прыкметныя, сітуацыя ў класе палепшылася, хаця і патрабуе пэўнай прапрацоўкі. Праводзілася і медыяцыя з адной сям’ёй, якая зараз знята з уліку тых, хто знаходзіцца ў сацыяльна небяспечным становішчы.

“У сваёй школе мы разам з дырэктарам, з намеснікам па выхаваўчай рабоце Таццянай Віктараўнай Батвінка вырашылі і далей выкарыстоўваць медыяцыю для вырашэння канфліктаў”, — гаворыць Наталля Мікалаеўна.

Дарожныя работы

Калі ўжо працягваць асацыяцыі школьнага жыцця з няпростай дарогай, то, канечне, пры ўсіх новаўвядзеннях, адаптацыі работы СППС да новых выклікаў і ўвядзенні сучасных методык заўсёды застаецца звычайная штодзённая работа. А для сацыяльнага педагога гэта ў першую чаргу абарона правоў і законных інтарэсаў дзяцей, прафілактыка правапарушэнняў і злачынстваў сярод падлеткаў, прапаганда здаровага ладу жыцця.

На школьным уліку дзяцей, якія знаходзяцца ў сацыяльна небяспечным становішчы, зараз стаяць 5 чалавек. Для школы з 1604 навучэнцамі, гэта, канечне, вельмі мала. Уплывае на прыведзеную лічбу, безумоўна, тое, што мікрараён, да якога належыць школа, дастаткова добранадзейны. За апошні год з лішнім, як расказвае сацыяльны педагог, на ўлік трапляюць дзеці з сем’яў, у якіх адбываюцца нейкія канфлікты, а не з тых, дзе бацькі п’юць, як гэта часцей за ўсё бывае. Адначасова на ўліку максімальна могуць стаяць восем сем’яў, не больш.

Ды і пры канфліктных сітуацыях сям’я не адразу трапляе на ўлік СНС. Інфармацыя аб грамадзянах, якія здзейснілі тое ці іншае правапарушэнне, прыходзіць у школу з Кастрычніцкага РУУС або з судоў, а тут ужо высвятляюць, ці ёсць у сям’і гэтага чалавека непаўналетнія. Калі ў сям’і ёсць навучэнцы школы, бацькоў запрашаюць на савет прафілактыкі.

“Адзіны сур’ёзны канфлікт у сям’і з выклікам міліцыі — для нас — званок трывогі, для бацькоў — папярэджанне, — тлумачыць Наталля Мікалаеўна Кулікова, — але гэта яшчэ не прычына ставіць сям’ю на ўлік. З ёй трэба працаваць, каб не давесці да гэтага. Але калі інфармацыя аб канфліктах, правапарушэннях трапляе да нас пастаянна, калі класны кіраўнік заўважае, што ў дзіцяці знізілася паспяховасць, ёсць агрэсія ў яго паводзінах і г.д., то калегіяльна разглядаем пытанне аб прызнанні таго, што дзіця знаходзіцца ў сацыяльна небяспечным становішчы”.

На ўліку па справах непаўналетніх стаіць усяго 1 падлетак, хаця гадоў пяць назад такіх навучэнцаў было 16. І каб не вярнуцца да гэтай ці нават меншай лічбы, пры ўсёй добранадзейнасці мікрараёна неабходна пастаянная работа. Таму і сацыяльны педагог не расслабляецца: кожны месяц, як тое і патрэбна, адпраўляецца ў рэйды па сем’ях, запрашае бацькоў на кансультацыі ў школу. Тычыцца гэта не толькі дарослых з групы рызыкі (назавём іх так), але і тых мам і татаў, якія хочуць больш даведацца пра выха-ванне, правільныя зносіны з падлеткамі. Так, педагогі СППС вучыліся на курсах па паспяховым бацькоўстве ў Мінскім гарадскім інстытуце развіцця адукацыі, а затым арга-нізавалі заняткі для жадаючых мам і татаў навучэнцаў сваёй школы.

Наладжана пастаяннае супрацоўніцтва з раённым клубам дадатковай адукацыі “Ветразь”, клубамі цэнтра “Спадарожнік”, “Эколаг”, “Кактус” для дзяцей, якія стаяць на розных відах прафілактычнага ўліку. Сумесныя заняткі, круглыя сталы ці то ў школе, ці то на плошчах “Ветразя” праходзяць пастаянна. Напрыклад, нядаўна адбыўся круглы стол з удзелам інспектара па справах непаўналетніх па тэме “Здольнасць адказваць за свае ўчынкі — адна з найважнейшых якасцей асобы”. А такая здольнасць, такія навыкі і з’яўляюцца адным з найважнейшых вынікаў, да якіх імкнуцца спецыялісты СППС.

Марына ХІДДЖАЗ.
Фота з архіва Наталлі КУЛІКОВАЙ
і сайта мінскага цэнтра“Медыяцыя і права”.

Права на сям’ю

Права жыць і выхоўвацца ў сям’і — адно з асноўных правоў любога дзіцяці. Але ці кожны з больш чым 1 млн 800 тысяч нашых непаўналетніх суграмадзян мае такую магчымасць? Пытанне, канечне, рытарычнае. Усе добра ведаюць, што гэта не так, прычым часцей за ўсё па віне нядбайных бацькоў. На пачатак года, па даных статыстычнай дзяржаўнай справаздачнасці, на ўліку знаходзілася 21 200 дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. З іх 3 885 чалавек (18,33%) былі на дзяржаўнай апецы ў дзіцячых інтэрнатных установах (у тым ліку 168 — у дзіцячых сацыяльных прытулках СПЦ), 475 хлопчыкаў і дзяўчынак (2,24%) — у дзіцячых вёсках (гарадках) і 16 840 малых (79,43%) — на сямейных формах уладкавання. Амаль 7 тысяч малых усыноўлены ў рэспубліцы, больш за 3,7 тысячы дзяцей і тых, хто ўжо дасягнуў паўналецця, — за яе межамі.

Вопыт і перспектывы

Здаецца, статыстыка нядрэнная: пераважная большасць дзяцей жыве ў сем’ях, няхай і няродных. Але гэта, зразумела, не падстава для заспакаення. Працаваць над тым, каб усё больш малых выхоўвалася ў сем’ях, неабходна і далей. Прычым працаваць усім разам, інакш добрага выніку не атрымаецца.

Гэтай найважнейшай тэме і быў прысвечаны круглы стол “Забеспячэнне міжведамаснага ўзаемадзеяння для рэалізацыі права дзіцяці на пражыванне ў клапатлівым сямейным акружэнні”. Адкрыў сустрэчу намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь Віктар Віктаравіч Якжык.

— Асаблівасцю сістэмы аховы дзяцінства Рэспублікі Беларусь з’яўляецца яе накіраванасць не толькі на абарону правоў і законных інтарэсаў дзяцей, але і на работу па захаванні дзіцяці ў роднай сям’і, — звярнуўся да прысутных намеснік міністра. — Зараз выкананы неабходныя ўмовы для паспяховага ўладкавання дзяцей на выхаванне ў сем’і.

Віктар Віктаравіч падкрэсліў важнасць інфармацыйнай кампаніі ў падтрымку замяшчальных сем’яў, бо яны заслугоўваюць увагі і ў канкрэтным рэгіёне, і ва ўсёй краіне. А пастаяннае міжведамаснае ўзаемадзеянне, па словах намесніка міністра, важны фактар далейшага развіцця і пераадолення сацыяльнага сіроцтва, як і падрыхтоўка кадраў, у тым ліку бацькоў-выхавальнікаў, сацыяльных педагогаў, педагогаў-псіхолагаў, іншых спецыялістаў, і іх замацаванне на месцах.

— Безумоўна, мы працягнем работу па дэінстытуалізацыі дзяцей-сірот, — падкрэсліў В.В.Якжык. — У наступнае пяцігоддзе змяшчэнне такіх малых у інтэрнаты будзем разглядаць як надзвычайнае, часовае. Мы таксама працягнем работу па сацыялізацыі выпускнікоў інтэрнатных устаноў, бо гэта вельмі важны кірунак. У тым ліку будзем развіваць такую форму работы, як пакоі сацыяльнай адаптацыі, якую рэалізавалі нашы грамадскія аб’яднанні.

Віктар Віктаравіч заўважыў таксама, што ў 2016—2020 гадах працягнецца аптымізацыя сеткі інтэрнатных устаноў, бо на будучыню стаіць задача адмовіцца ад буйных інстытуцыянальных форм выхавання дзяцей-сірот. Трэба да 2020 года зменшыць удзельную вагу інтэрнатных устаноў, магчыма, нават менш чым да 15%.

Удзельнікаў круглага стала (а імі былі спецыялісты з усіх рэгіёнаў Беларусі) вітаў прадстаўнік Дзіцячага фонду ААН (ЮНІСЕФ) у Рэспубліцы Беларусь доктар Рашэд Мустафа.

— Вельмі прыемна бачыць сумеснае прадстаўніцтва дзяржаўных і недзяржаўных арганізацый, — заўважыў ён. — Мы ўсе верым, што самыя лепшыя ўмовы для развіцця дзіцяці — гэта дамашні ачаг. І гэта не толькі карысць для малога. Я ўпэўнены, што, калі дома ёсць дзіця, паляпшаецца сямейная атмасфера, менш становіцца спрэчак, змяншаюцца праявы насілля.

Доктар Р.Мустафа дадаў, што ЮНІСЕФ сёлета спаўняецца 70 гадоў, фонд працуе амаль у 200 краінах свету, у тым ліку ўсюды на постсавецкай прасторы. У Беларусі, па яго словах, праграма дэінстытуалізацыі дзяцей-сірот развіваецца вельмі паспяхова. Міністэрства адукацыі краіны займае тут лідзіруючыя пазіцыі, шмат робяць і недзяржаўныя арганізацыі. Дасягнуты добры вынік, але гэта яшчэ не канец. Задача — даць сям’ю кожнаму. А вырашыць яе, на думку прадстаўніка ЮНІСЕФ, можна, калі далучыць да такой работы ўстановы, якія пакуль стаяць убаку. Неабходна таксама развіваць партнёрства, міжведамаснае супрацоўніцтва, далучаць да абмеркаванняў накшталт круглага стала замяшчальных бацькоў, бо ў рэшце рэшт ад іх залежыць самае галоўнае — выхаванне малых.

Пра міждзяржаўную ацэнку вынікаў рэформы ўсебаковай дапамогі і падтрымкі дзяцей у рэалізацыі права на пражыванне ў сямейным акружэнні расказаў каардынатар праграмнай дзейнасці па абароне правоў дзяцей (ЮНІСЕФ) Аляксандр Міхайлавіч Каранкевіч. А затым удзельнікі круглага стала дзяліліся вопытам, выказвалі меркаванні наконт далейшай работы, задавалі пытанні адно аднаму. Мы спынімся на некаторых выступленнях.

Дапамога і падтрымка

Так, галоўны педыятр камітэта па ахове здароўя Мінгарвыканкама Алена Васільеўна Васільева нагадала, што немаўля, якое нарадзілася ў сацыяльна нядобранадзейнай маці, можа быць выпісана дадому толькі ў тым выпадку, калі ўмовы пражывання там не ўяўляюць пагрозы яго жыццю і здароўю. Безумоўна, інфармацыю аб сямейнай нядобранадзейнасці, выяўленай, напрыклад, пры візіце ўрача дамоў, медыкі перадаюць у іншыя зацікаўленыя інстанцыі. У студзені 2016 года ў Беларусі на ўліку па сацыяльнай нядобранадзейнасці стаяла больш за 13 тысяч сем’яў, у Мінску — больш за паўтары тысячы. У гэтых сем’ях па ўсёй рэспубліцы жыло больш чым 23 тысячы непаўналетніх.

— У нашай краіне дзейнічае стабільная сістэма мер дзяржаўнай падтрымкі сем’яў, якія выхоўваюць дзяцей, — уступіла ў размову кансультант аддзела гендарнай і сямейнай палітыкі Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Святлана Іванаўна Коваль. — Прадастаўленне пэўных гарантый, ільгот, кампенсацый пачынаецца з нараджэннем першага дзіцяці і павялічваецца з нараджэннем кожнага наступнага. Памер аднаразовай дапамогі ў сувязі з нараджэннем дзіцяці за апошнія 5 гадоў вырас больш чым у 10 разоў і складае на першае дзіця 1750 рублёў. На другое і наступных дзяцей выплачваецца 2450 рублёў.

Святлана Іванаўна расказала і пра іншыя віды дзяржаўнай дапамогі сем’ям з дзецьмі. Варта адзначыць, што толькі ў 2015 годзе на выплату такіх дапамог выдаткавана 17 трлн дэнамінаваных рублёў, або 2% ВУП. Што тычыцца такога віду падтрымкі мнагадзетных сем’яў, як сямейны капітал, спецыяліст паведаміла, што, па даных на 1 кастрычніка бягучага года, усяго ў Беларусбанку адкрыта 25 710 дэпазітных рахункаў для такіх сем’яў на суму больш за 257 млн долараў ЗША. Існуюць і іншыя льготы для мнагадзетных сем’яў.

Для малазабяспечаных сем’яў і сем’яў, якія знаходзяцца ў крызіснай сітуацыі, дзейнічае праграма дзяржаўнай адраснай сацыяльнай дапамогі, якая ўключае некалькі відаў падтрымкі. Гэта, напрыклад, бясплатнае харчаванне для пэўных катэгорый малых, кампенсацыя затрат на набыццё падгузнікаў дзецям-інвалідам з 4-й ступенню страты здароўя. Таксама незалежна ад даходаў сям’і прадастаўляецца адрасная дапамога на аплату тэхнічных сродкаў для сацыяльнай рэабілітацыі дзяцей, якія не з’яўляюцца інвалідамі, але па медыцынскіх паказчыках маю ць патрэбу ў такіх сродках. Запатрабаваны таксама паслугі няні для сем’яў, якія выхоўваюць дзяцей-інвалідаў, або пры нараджэнні двайнят ці большай колькасці малых, а таксама паслугі па сацыяльнай перадышцы. На апошнія зніжана аплата — з 500 да 100 рублёў (на 1 ліпеня) на перыяд да 28 дзён у каляндарным годзе. Спецыялісты сацыяльных службаў спадзяюцца, што гэтая мера дапаможа зрабіць паслугу па сацыяльнай перадышцы больш запатрабаванай, бо з 2013 года ёй скарысталася ўсяго 148 сем’яў, у якіх ёсць дзеці-інваліды. Магчыма, прычына такой з’явы і ў тым, што не кожныя бацькі адважацца везці дзіця ў іншы горад і пакінуць яго там на доўгі час.

Для таго каб дапамагчы асобам, якія аказаліся ў крызіснай сітуацыі, у аддзяленнях сацыяльнай адаптацыі і рэабілітацыі тэрытарыяльных цэнтраў абслугоўвання насельніцтва ствараюцца крызісныя пакоі для часовага знаходжання. Тут, дарэчы, таксама адбыліся пазітыўныя змены: калі раней тэрмін знаходжання людзей у такіх пакоях абмяжоўваўся дзесяццю днямі, то сёння абмежаванне знята. Акрамя таго, размясціцца ў такім пакоі можна без дакументаў, толькі па накіраванні органаў сацыяльнай абароны, унутраных спраў і іншых. Пры неабходнасці пацярпеўшых забяспечваюць харчаваннем. Колькасць крызісных пакояў за апошнія 5 гадоў вырасла амаль у 4 разы: на 1 ліпеня іх было 119, у некаторых абласцях яны існуюць у кожным раёне. Праўда, запатрабаванасць гэтых пакояў пакуль не такая вялікая, якой магла б быць.

Справы і людзі

Вопыт міжведамаснага ўзаемадзеяння па ранняй прафілактыцы сямейняй нядобранадзейнасці, яе своечасовым выяўленні, аб’ектыўнай ацэнцы стану дзіцяці ў сям’і раскрыла Вольга Мікалаеўна Ненартовіч, загадчык сектара па ахове правоў дзяцінства аддзела выхаваўчай і сацыяльнай работы ўпраўлення адукацыі Гродзенскага аблвыканкама. Напрыклад, надзвычай важнай тут лічыцца работа па раннім выяўленні прымет сацыяльнай нядобранадзейнасці ў сям’і.

Міжведамасная сістэма прафілактыкі сямейнай нядобранадзейнасці, сацыяльнага сіроцтва, дэінстытуалізацыя дзяцей стала тэмай выступленняў спецыялістаў з Жодзіна, Баранавіч, Полацкага раёна. Так, у Жодзіне яшчэ ў 2007 годзе створана і паспяхова дзейнічае гарадская сістэма абароны дзяцінства, накіраваная на ранняе выяўленне сямейнай нядобранадзейнасці і правядзенне сацыяльнага расследавання, міжведамасную работу па сацыяльнай рэабілітацыі сем’яў і іх суправаджэнні. Тут ужо даволі даўно створаны дзве дзяжурныя сям’і, што прымаюць дзяцей ад 0 да 3 гадоў, якім неабходна дзяржаўная абарона, пазней з’явіўся і дзіцячы дом сямейнага тыпу, арыентаваны на прыём такіх дзяцей.

У горадзе дзейнічае служба хуткага рэагавання, у склад якой уваходзяць прадстаўнікі розных ведамстваў. Яны выязджаюць у сем’і на працягу 40 хвілін пасля таго, як атрымана трывожнае паведамленне. А яшчэ ў тутэйшым СПЦ створана група дзённага знаходжання дзяцей з нядобранадзейных сем’яў. Гэта зроблена для таго, каб дапамагчы сем’ям, якія часова перажываюць пэўныя цяжкасці, напрыклад, матэрыяльныя, бо важна папярэдзіць пераход малых у статус дзяцей, якім неабходна дзяржаўная абарона. З 2007 года, дзякуючы міжведамаснай рабоце, ні адно дзіця з ліку сірот і тых, хто застаўся без бацькоўскай апекі, не было накіравана ў інтэрнатную ўстанову. 81% малых, у адносінах да якіх прызнана, што ім неабходна дзяржаўная абарона, потым вяртаюцца ў родныя сем’і.

— Цяжка сказаць, які з этапаў нашай работы найбольш складаны, важны і адказны, — звярнулася да прысутных начальнік аддзела сацыяльна-педагагічнай работы і аховы дзяцінства ўпраўлення сацыяльнай, выхаваўчай і ідэалагічнай работы Міністэрства адукацыі Маргарыта Іванаўна Мацвеенка. — Работа па сямейным уладкаванні — такі ж важны кірунак дзейнасці, як і прафілактыка сямейнай нядобранадзейнасці. Што тычыцца рэгіянальных мадэлей, то, канечне, ва ўсіх нас розныя ўмовы, розныя магчымасці, нават традыцыі, таму такія мадэлі з’яўляюцца найбольш адаптаванымі.

М.І.Мацвеенка нагадала пра пэўныя знакавыя падзеі, якія адбыліся ў сістэме аховы дзяцінства нашай краіны апошнім часам. Гэта і стварэнне тэлепраграмы з рубрыкай “У вас будзе дзіця”, дзякуючы якой многія дзеці былі ўсыноўлены або сталі выхаванцамі замяшчальных сем’яў, і наладжванне электроннай метадычнай рассылкі для спецыялістаў, і выданне газеты “Дадому!”, і шмат чаго яшчэ. Адна з самых знакавых падзей, безумоўна, адбылася ў мінулым годзе — фестываль сем’яў усынавіцеляў і І Рэспубліканскі форум замяшчальных сем’яў. Плануецца прадоўжыць гэтую практыку.

— Несумненна, зроблена вельмі многа, — заўважыла Маргарыта Іванаўна, — але работа спецыялістаў патрабуе далейшага ўдасканалення і пошуку новых рэсурсаў па ўладкаванні дзяцей на сямейнае выхаванне.
Яна спынілася і на пэўных праблемных пытаннях у рабоце спецыялістаў па ахове дзяцінства і сацыяльна-педагагічных цэнтраў, у прыватнасці на забеспячэнні ацэнкі якасці сацыяльна-псіхалагічнай адаптацыі дзяцей-сірот у замяшчальных сем’ях, частую змену спецыялістаў. Увага прысутных была звернута на лаяльнасць, дружалюбнасць і прынцыповасць у ацэнцы як працоўнай дзейнасці бацькоў-выхавальнікаў, так і становішча дзіцяці ў замяшчальнай сям’і.

Не засталося па-за ўвагай удзельнікаў круглага стала і пытанне падрыхтоўкі кадраў — як спецыялістаў, так і бацькоў. Пра гэта расказалі супрацоўнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы і Мінскага абласнога інстытута развіцця адукацыі. Як справядліва заўважыла старшы выкладчык кафедры псіхалогіі і прыватных методык МАІРА Ніна Іванаўна Кашкан, у краіне фаміруецца новая катэгорыя педагагічных работнікаў — замяшчальныя бацькі, з якімі вядзецца сур’ёзная работа.

Дырэктар міжнароднага грамадскага аб’яднання “Валюнтас” Галіна Мікалаеўна Шварц асабліва падкрэсліла, што ўсім арганізацыям і ведамствам, якія займаюцца аховай дзяцінства, неабходна агульнае бачанне праблемы. Аб дзейнасці дабрачыннага грамадскага аб’яднання “Свет без межаў” расказала яго супрацоўніца Вольга Генадзьеўна Дамінікевіч. Так, у супрацоўніцтве з Багушэўскім домам-інтэрнатам для дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця (Віцебская вобласць) былі арганізаваны дамы самастойнага пражывання. Падлеткі вучыліся гатаваць, рабіць пакупкі, весці прысядзібную гаспадарку і г.д. Дзякуючы праекту, удалося рашэннямі суда аднавіць у грамадзянскай дзеяздольнасці спачатку трох, а потым і яшчэ некалькіх маладых людзей. А гэта значыць, што наперадзе ў іх нармальнае самастойнае жыццё, яны працаўладкаваны. Ёсць, канечне, і праблемы на гэтым шляху (адносна таго ж працаўладкавання), таму пэўная падтрымка і супрацоўніцтва тут неабходны. Як і наогул у рабоце па ахове дзяцінства.

Марына ХІДДЖАЗ.