PUER: падарыць дзецям шчаслівае заўтра

Асаблівасці выхавання дзяцей у прыёмных і замяшчальных сем’ях вельмі часта выклікаюць шмат пытанняў у “новых” бацькоў. Не сакрэт, што, прымаючы ў сям’ю яшчэ ўчора чужое, а сёння ўжо сваё, але зусім незнаёмае дзіця, прыёмныя бацькі сутыкаюцца з разгубленасцю. Як пабудаваць даверлівыя адносіны? Як не нанесці псіхалагічную траўму і пазбегнуць канфліктаў? Як выгадаваць сваё дзіця так, каб яно ні на хвіліну не сумнявалася ў тым, што яго любяць не менш за астатніх?

Аб гэтых і іншых пытаннях ішла гаворка на Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі “Дзяцінства і сям’я ХXI стагоддзя: праблемы і стратэгіі псіхалагічнай дапамогі і падтрымкі”, якая адбылася напрыканцы лістапада ў БДПУ імя Максіма Танка.

Шчасце пачынаецца з сям’і

Ідэя аб правядзенні канферэнцыі была прапанавана прэзідэнтам Італьянскай гуманітарнай асацыяцыі PUER Серджыа дэ Чыка. Падпісваючы ў 2014 годзе з БДПУ дагавор аб стварэнні ва ўніверсітэце Цэнтра псіхалагічнай дапамогі, Серджыа дэ Чыка прапанаваў накіраваць работу псіхолагаў і педагогаў цэнтра на дапамогу замяшчальным і прыёмным сем’ям. Такім чынам, работа цэнтра заснавана на аказанні псіхалагічнай дапамогі, а таксама паляпшэнні псіхалагічнага стану дзяцей-сірот. Акрамя гэтага, цэнтр працуе і з тымі бацькамі, якія пазбаўлены правоў на выхаванне дзяцей.

Што тычыцца канферэнцыі, то яе асноўная мэта — падвесці вынікі наконт сумеснай работы, даць адказы на хвалюючыя пытанні, а таксама вызначыць новыя задачы, вырашэнне якіх у будучым можа палепшыць становішча дзяцей з замяшчальных і прыёмных сем’яў.

— На працягу 20 гадоў я займаюся праблемамі, звязанымі з дзецьмі, за гэты час было назапашана нямала вопыту, і менавіта гэта стала штуршком для стварэння гуманітарнай арганізацыі PUER, — дзеліцца Серджыа дэ Чыка. — Сёння наша арганізацыя паспяхова спраўляецца з пастаўленай перад намі задачай — аказаннем дапамогі дзецям з Беларусі. Акрамя гэтага, вельмі важна, што PUER падтрымлівае ініцыятыву ўсынаўлення і імкнецца накіроўваць сваю работу на абарону тых дзяцей, якія знаходзяцца ў сацыяльна небяспечным становішчы.

Дарэчы, адной з прычын, па якой у Італіі больш чым 20 гадоў назад была заснавана PUER, стала чарнобыльская катастрофа, наступствы якой, на жаль, дагэтуль адчувае ўся Еўропа.

У 1992 годзе SOS-дзіцячая вёска ў Рыме ўпершыню запрасіла да сябе на аздараўленне некалькі груп дзяцей, якія пацярпелі ад катастрофы на ЧАЭС. Гэтыя дзеці атрымалі першую гуманітарную дапамогу ад італьянскіх сем’яў. І менавіта гэта стала пачаткам знаёмства італьянцаў і беларусаў.

— Калі апошняя група дзяцей паехала дадому, мы пачалі думаць над тым, каб арганізаваць паездку ў Беларусь. Нам хацелася больш дэталёва зразумець, якім чынам яшчэ можна дапамагчы тым беларускім дзецям, якія выхоўваюцца ў замяшчальных, прыёмных сем’ях. А для гэтага трэба было паглядзець, як жывуць дзеці, з якімі праблемамі яны сутыкаюцца. Менавіта з гэтай мэтай і былі створаны першыя гуманітарныя арганізацыі, — працягвае расказваць пра дзейнасць PUER прэзідэнт асацыяцыі. — Сёлета, калі адзначалася 30-годдзе са дня катастрофы на ЧАЭС, PUER была праведзена канферэнцыя, на якой абмяркоўваліся новыя мэты і задачы развіцця міжнароднага супрацоўніцтва ў сферы дапамогі тым дзецям, якія па тых ці іншых прычынах не выхоўваюцца ў біялагічных сем’ях.

Але ўсё гэта толькі пачатак нялёгкага шляху. PUER і БДПУ правялі вялікую работу для таго, каб і студэнты-псіхолагі маглі працаваць з беларускімі замяшчальнымі і прыёмнымі сем’ямі і на прафесійным узроўні аказвалі б неабходную дапамогу тым, каму яна насамрэч патрэбна.

Дарэчы, падчас канферэнцыі шмат увагі адводзілася такому паняццю, як інтэграваная сям’я. І менавіта пры дапамозе культурнага абмену можна зразумець, у чым жа на самай справе заключаецца сутнасць гэтай новай у сацыяльнай і псіхалагічнай педагогіцы з’явы.

— Прааналізаваўшы работу арганізацыі на працягу некалькіх гадоў, мы зразумелі, чым можам дапамагчы і як насамрэч дапамагаем дзецям. Многія з тых дзяцей, якія першымі пачалі ўдзельнічаць у міжнародным абмене, ужо выраслі і самі сталі бацькамі. Вельмі хочацца, каб у свае сем’і яны неслі ўсё толькі самае лепшае і каб цанілі тыя добрыя каштоўнасці, якія перанялі ў нас, італьянцаў, — звярнуў увагу спадар Серджыа.

Давер як аснова шчаслівай сям’і

Сёння, побач з новымі тэхналогіямі, калі грамадства імкліва развіваецца, з’яўляюцца і новыя мадэлі сацыяльных зносін. Але патрэбы дзяцей ад гэтага не мяняюцца. Любому дзіцяці неабходна, каб у яго была сям’я, каб яго проста любілі. І гэтыя патрэбы з’яўляюцца галоўнымі каштоўнасцямі. Тым не менш сёння фарміруецца новая мадэль жыцця, а гэта ўскосна, але ўсё ж такі ўплывае на дзяцей, якія сутыкаюцца з інтэграцыяй сем’яў.

— У 90 працэнтаў выпадкаў, калі беларускае дзіця па абмене ўпершыню прыязджае ў італьянскую сям’ю, адбываецца ўзаемны абмен культурамі. Італьянская сям’я становіцца беларускай. А беларускае дзіця, у сваю чаргу, прывучаецца да італьянскай культуры. Абмен паміж беларускімі і італьянскімі сем’ямі садзейнічае фарміраванню новага феномена як на ўнутрысямейным, так і на сацыяльным узроўні. Пры наяўнасці неабходных умоў усё гэта можа прывесці да стварэння новага фармату сям’і, — працягвае тлумачыць Серджыа дэ Чыка. — Калі гаварыць аб працэсе ўсынаўлення, то ён адбываецца згодна з праграмамі па ўсынаўленні дзяцей і выключна пры ўмове ўзаемнай згоды як дзяцей, так і дарослых. Менавіта тыя дзеці і дарослыя, якія да моманту знаёмства належалі да розных нацыянальнасцей і культур, а пасля пазнаёміліся, пазналі адно аднаго, фарміруюць новы баланс у сям’і. Варта разумець, што для стварэння шчаслівай сям’і не існуе ніякіх меж.

Прыём дзіцяці ў сям’ю — гэта вельмі адказны момант. І вельмі важна, наколькі гатовыя да гэтага як дарослыя, так і само дзіця.

— Вельмі важным з’яўляецца тое, як пройдзе першая сустрэча дзіцяці з новай сям’ёй. Такі момант павінен стаць момантам яднання. Але адначасова з гэтым існуе небяспека, што сувязь паміж дзецьмі і новымі бацькамі не будзе ўстаноўлена. Менавіта па гэтай прычыне працэс падрыхтоўкі да сустрэчы з’яўляецца ключавым момантам у працэсе нашай работы, — расказаў спадар Серджыа.

Увогуле, пажыўшы па абмене з новымі бацькамі, дзеці павінны вяртацца дадому з пачуццём гонару за тое, што менавіта яны сталі галоўным элементам у працэсе стварэння новай сям’і. У іх не павінна быць унутраных канфліктаў, яны павінны разумець сваю значнасць у гэтым і разумець, што без іх нічога такога не адбылося б. Такім чынам, неабходна аказваць дапамогу і дзецям, і апекунам, каб паміж імі будаваліся камфортныя адносіны.

Магчымасць пабудаваць давер паміж усімі ўдзельнікамі зносін, пачынаючы з італьянскіх сем’яў і заканчваючы беларускімі апекунамі, з’яўляецца важнай задачай работы Цэнтра псіхалагічнай падрыхтоўкі. Дарэчы, кожны год PUER і БДПУ будуць адбіраць лепшага студэнта-валанцёра. Важна, што PUER дае магчымасць студэнтам паспрабаваць сябе ў практычнай дзейнасці псіхолага, адчуць праблемную вобласць замяшчальных сем’яў, пранікнуцца праблемай і зразумець, што могуць і псіхолаг, і сацыяльны педагог даць дзецям.

Не канфліктаваць, а супрацоўнічаць

Каб граматна пабудаваць работу з прыёмнымі і замяшчальнымі сем’ямі, спецыялісты ўсё часцей выкарыстоўваюць сямейную медыяцыю.

“Канфлікты, якія ўзнікаюць у сем’ях, маюць свае асаблівасці. Многія ведаюць прычыны ўзнікнення канфліктаў, а таксама спосабы вырашэння спрэчных сітуацый. І менавіта той вопыт вырашэння канфліктаў, які дзеці атрымалі ў біялагічных сем’ях, вылучае іх у прыёмных ці замяшчальных сем’ях, калі яны туды трапляюць, — дзеліцца вопытам загадчык кафедры ўзроставай і педагагічнай псіхалогіі ГрДУ імя Янкі Купалы кандыдат псіхалагічных навук Аксана Канстанцінаўана Шульга. — Які гэта вопыт? Гэта вопыт нявырашанага канфлікту”.

Дзеці з біялагічных сем’яў ці дзеці-сіроты часцей сутыкаюцца з праблемамі псіхалагічнага ці фізічнага насілля, і гэта таксама накладвае свой адбітак на адносіны, якія ўзнікаюць у іх не толькі з бацькамі, але і з равеснікамі. У такіх дзяцей, як правіла, адсутнічаюць навыкі канструктыўнага вырашэння канфліктаў.

Сёння канфлікты ўзнікаюць і вырашаюцца ў сем’ях з розным стылем выхавання. Шкада, але супрацоўніцтву ў сем’ях ніхто не вучыць. Бацькамі выкарыстоўваюцца розныя стылі “выхаду” са спрэчнай сітуацыі: пазбяганне, канкурэнцыя, уступка, кампраміс, — але супрацоўніцтва вельмі рэдка становіцца асновай для вырашэння канфліктаў.

Відавочна, што метадам супрацоўніцтва для вырашэння канфліктных сітуацый неабходна навучыцца валодаць усім сучасным бацькам, якім неабыякавыя ўласныя дзеці. Але бацькі з замяшчальных і прыёмных сем’яў павінны карыстацца гэтым метадам заўсёды. Дзіця, якое трапіла ў новую сям’ю, павінна адчуваць, што яно патрэбна новым бацькам.

— Што тычыцца сямейнай медыяцыі, то гэта спосаб вырашэння канфлікту з удзелам трэцяга незалежнага боку. Мы вучым вырашаць канфлікты праз дыялог. Калі канфлікт адбыўся, яго можна вырашыць на месцы, — тлумачыць Аксана Шульга.

Адметна, што медыяцыя не накіравана на пошук вінаватых. Медыяцыя вучыць улічваць у вырашэнні канфлікту інтарэсы абоіх удзельнікаў канфлікту, спрэчкі. Варта памятаць, што ў канфлікце не можа быць вінаватых. І калі займацца пошукам вінаватых, канфлікт вырашаны не будзе.

— У медыяцыі канфліктуючыя бакі самі прымаюць рашэнне, парад ніхто не дае. І часцей за ўсё яны прымаюць тое рашэнне, пра якое на пачатку канфлікту нават не здагадваліся. Медыяцыя будуецца на камунікатыўных тэхналогіях. Любы працэс медыяцыі накіраваны на працэс захавання адносін. І калі ў канфлікце бакі спрабуюць звярнуцца да мінулага, каб зразумець, што было зроблена не так, што прывяло да канфлікту, то медыяцыя накіравана не на пошук праблем з мінулага, а на пабудаванне адносін і на тое, што можна зрабіць, каб такога канфлікту ў будучым не паўтарылася. Усе ўдзельнікі канфлікту, згодна з медыяцыяй, бяруць адказнасць за канфлікт на сябе, — расказвае Аксана Канстанцінаўна.

У канфліктах, якія ўзнікаюць у замяшчальных сем’ях, узнікае шмат праблем, звязаных з насіллем. І гэтыя праблемы часцей за ўсё з мінулага, яны прыходзяць у новую сям’ю з біялагічнай. Такім чынам, у сямейнай медыяцыі існуе аднаўленчы падыход, які накіраваны на вырашэнне канфлікту паміж ахвярай і агрэсарам.

— Аднаўленчы падыход дапамагае чалавеку вярнуць самому сабе станоўчую ацэнку. Здараецца, ахвяра трапляе ў сітуацыю, калі над ёй было здзейснена насілле. Ахвяра лічыць вінаватай толькі сябе. Мэта аднаўленчага падыходу — паказаць чалавеку, які пацярпеў ад насілля, што не ён вінаваты. Зараз разгледзім адваротны бок. Калі мы караем вінаватага за злачынства, злачынца можа і не згадзіцца з абвінавачваннямі. А ў аднаўленчым падыходзе агрэсар паспрабуе ацаніць маштаб сваіх дзеянняў, а таксама будзе імкнуцца зразумець, якім чынам яго дзеянні прывялі да таго, што ў ахвяры змянілася жыццё, а таксама адносіны да самога сябе, — тлумачыць кандыдат псіхалагічных навук.

Такія сітуацыі вельмі знаёмыя дзецям, якія прыходзяць з біялагічных у прыёмныя сем’і, таму што яны ў першую чаргу страцілі давер да сваіх мамы і таты. Калі яны прыходзяць у замяшчальныя сем’і, пачаць давяраць становіцца вельмі складана. Аднаўленчы падыход дае магчымасць навучыцца давяраць, будаваць станоўчыя адносіны з новай сям’ёй.

— Мы вучым бацькоў з замяшчальных сем’яў, што ў аснове канфлікту ляжаць патрэбы дзіцяці. Бацькі павінны вучыцца глядзець углыб спрэчнай сітуацыі, — працягвае дзяліцца вопытам Аксана Канстанцінаўна. — У Гродне сёлета праходзіў фестываль замяшчальных сем’яў, дзе бацькі, у якіх з’явіліся новыя дзеці, былі навучаны асновам медыяцыі. Хочацца, каб такія мерапрыемствы сталі добрай традыцыяй і навучылі ўсіх нас жыць мірна.

***

Канферэнцыя прайшла, але пытанні выхавання дзяцей у прыёмных і замяшчальных сем’ях заўсёды будуць заставацца адкрытымі. Каб зрабіць жыццё і ўзаемаадносіны дзяцей і бацькоў гарманічнымі, неабходна праводзіць каласальную работу. І будавацца такая работа павінна на даверы паміж бацькамі і спецыялістамі. На жаль, практыка паказвае, што часта ў тых праблемах, якія ўзнікаюць у прыёмных ці замяшчальных сем’ях, вінаватымі робяць бацькоў. Але ці так гэта на самай справе? Магчыма, каб з самага пачатку стварэння замяшчальнай (прыёмнай) сям’і кампетэнтныя службы спрабавалі будаваць работу больш зладжана, на аснове даверу і падтрымкі, а бацькі не баяліся б лішні раз расказаць аб тым, што іх насцярожвае, паламаных дзіцячых лёсаў было б значна менш.

Наталля ДУБІК.

І дабрыня мае адзнаку

Тыя людзі, якія штогод 5 снежня адзначаюць Міжнародны дзень валанцёра, за сваё памкненне быць карыснымі не чакаюць узнагарод і авацый. Тым не менш Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь вырашыла змяніць гэтую традыцыю і ўпершыню ўзнагародзіла самых актыўных з іх у межах Рэспубліканскага конкурсу “Валанцёр года”.

На фінал конкурсу, які праходзіў у Беларусім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя Максіма Танка, сабраліся студэнты з усёй Беларусі. Віншуючы іх з Днём валанцёра, міністр адукацыі Міхаіл Жураўкоў зазначыў: “Мабыць, за ўвесь час існавання цывілізаванага чалавецтва не было ніводнай дзяржавы, дзе ідэі гуманнасці, бескарыснай дапамогі не былі б запатрабаванымі. Хаця яшчэ трэба падумаць, каму валанцёрства больш важна — тым, каму неабходна дапамога, ці тым, хто яе аказвае. Прыемна, што наша моладзь: студэнты, школьнікі, навучэнцы — заўсёды ў авангардзе гэтага руху, заўсёды наперадзе. Міністэрства адукацыі падтрымлівае тыя валанцёрскія атрады, якія арганізоўваюцца ў нашых УВА. А свайго роду завадатарам у гэтым руху выступае Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка. І мы спадзяёмся, што з кожным годам колькасць валанцёраў у краіне будзе павялічвацца”.

Конкурс праводзіўся па трох намінацыях: “Лепшы валанцёрскі атрад”, “Лепшы валанцёрскі праект” і “Валанцёр года”.

Першынство ў намінацыі “Лепшы валанцёрскі атрад” дасталася камандзе Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі “Сузор’е”. Спецыяльны прыз Беларускага таварыства Чырвонага Крыжа атрымаў атрад “Прыносім радасць” (Інстытут прадпрымальніцкай дзейнасці), а заснаваны Рэспубліканскім цэнтрам экалогіі і краязнаўства прыз дастаўся атраду “Вернутыя імёны” (Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт). Спецыяльны прыз атрымаў і атрад “Роўнасць” (БДПУ імя Максіма Танка).

Намінацыя “Лепшы валанцёрскі праект” прадугледжвала чатыры кірункі. У кірунку “Сацыяльнае валанцёрства” перамогу атрымаў праект “Дзеці сталіцы” (БДПУ імя Максіма Танка). У кірунку “Валанцёрства ў ЗЛЖ” лепшым быў прызнаны праект “Санаторый дома” (Віцебскі дзяржаўны ордэна Дружбы народаў медыцынскі ўніверсітэт). У кірунку “Экаваланцёрства” перамог праект “Флора” (Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны). У кірунку “Валанцёрства ў культурнай спадчыне” лепшым стаў праект “Галасы за брамай часу” (Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт).

У першынстве за асабісты ўклад — намінацыі “Валанцёр года” — прызёрамі сталі будучыя педагогі Кацярына Мехавіч (БДПУ імя Максіма Танка) і Кацярына Курчэня (Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы). Спецыяльную ўзнагароду ад Беларускай асацыяцыі клубаў ЮНЕСКА — паездку ў Берлін, падчас якой пройдзе знаёмства з дзейнасцю маладых валанцёраў Германіі, — атрымала Настасся Траянава з МДЛУ.
Пераможцай жа ў намінацыі стала Вольга Краўчанка з Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гэта той прыклад, калі пры жаданні можна паспяваць не толькі быць паспяховай студэнткай. Вольга з’яўляецца кіраўніком валанцёрскага кірунку ў творчай студыі “Мім-БДУ”. Грым, вясёлая ігра мімікай прымушае гледачоў з дзіцячых дамоў Мінска і вобласці на час забыцца пра рэальнасць і акунуцца ў свет пантамімы. Вольга трэці год з’яўляецца валанцёрам калектыву “Адрас дружбы”, які аб’ядноўвае ўсіх, хто любіць дзяцей. Маладыя людзі сталі ўжо роднымі для выхаванцаў школы-інтэрната для дзяцей з парушэннем функцыі апорна-рухальнага апарату з Асіповіч. Тут яны часта ладзяць развіццёвыя і спартыўныя мерапрыемствы, канцэртныя праграмы, майстар-класы, прагляд кіно ці мультфільмаў, проста сустракаюцца, каб пагутарыць за кубкам чаю. Клопатам акружае Вольга і ветэранаў у межах праектаў “Сувязь пакаленняў”, “Абдымкі” і іншых.

У Міністэрстве адукацыі спадзяюцца, што конкурс стане традыцыйным. А каб студэнты маглі далучыцца да валанцёрскага руху, з наступнага года прапанавана адкрыць валанцёрскія цэнтры ва ўсіх беларускіх вышэйшых навучальных установах.

Святлана НІКІФАРАВА.

У трэндзе інфарматызацыі

Сучаснае развіццё інфармацыйных тэхналогій аказвае ўсё большы ўплыў практычна на ўсе сферы жыццядзейнасці чалавека. Не абыходзіць яно і сучасную педагогіку. Як змянілася педагогіка пад уплывам ІКТ? Ці прывядуць інтэрнэт і анлайн-навучанне да татальных змяненняў у педагагічнай навуцы, асабліва ў дыдактыцы, ужо да канца найбліжэйшага дзесяцігоддзя? Што такое электроннае навучанне?

Як падрыхтаваць і правесці сеткавы ўрок? Як змяніліся прафесійныя кампетэнцыі настаўніка, да чаго варта рыхтаваць студэнта педагагічнай УВА? Гэтыя і многія іншыя пытанні былі абмеркаваны на Міжнароднай навукова-практычнай анлайн-канферэнцыі “Дыдактыка сеткавага ўрока”. Яна была арганізавана Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэтам імя Максіма Танка з мэтай развіцця сеткавай адукацыі і віртуальнага акадэмічнага абмену прадстаўнікоў навукова-педагагічнай грамадскасці па абмеркаванні тэорыі і практыкі электроннага навучання.

Да ўдзелу ў канферэнцыі былі запрошаны студэнты педагагічных спецыяльнасцей, магістранты, аспіранты, выкладчыкі ВНУ, навуковыя супрацоўнікі, кіраўнікі і педагогі ўстаноў адукацыі. Да абмеркавання пытанняў у рэжыме анлайн далучыліся ўстановы вышэйшай адукацыі — партнёры, сярод іх БарДУ, МДУ імя А.А.Куляшова, ВДУ імя П.М.Машэрава і інш., 11 рэсурсных цэнтраў і ўпраўленні адукацыі, спорту і турызму краіны, педагагічныя класы.

Цікавы дыялог адбыўся з вядучымі спецыялістамі ў галіне электроннага навучання — акадэмікам Расійскай акадэміі адукацыі, доктарам педагагічных навук, прафесарам, кіраўніком Цэнтра інфарматызацыі адукацыі Інстытута кіравання адукацыяй РАА Ірэнай Веньямінаўнай Роберт, членам-карэспандэнтам РАН, прафесарам, доктарам тэхнічных навук, дырэктарам Інстытута матэматыкі і інфарматыкі, загадчыкам кафедры інфарматыкі і прыкладной матэматыкі Маскоўскага гарадскога педагагічнага ўніверсітэта Сяргеем Георгіевічам Грыгор’евым.

Ужо на пачатку пленарнага пасяджэння, якое прайшло ў выглядзе панэльнай дыскусіі, яго мадэратар — кандыдат педагагічных навук, дацэнт, начальнік Цэнтра развіцця інфармацыйных тэхналогій БДПУ імя Максіма Танка Аксана Анатольеўна Мініч запрасіла ўдзельнікаў у межах жывога дыялогу абмеркаваць пытанні, якія тычацца інфарматызацыі адукацыі, змяненняў у педагогіцы, паразважаць, якім чынам электроннае навучанне ўплывае на ролю настаўніка ў сучасным грамадстве і куды мы павінны рухацца далей пры распрацоўцы праграм падрыхтоўкі педагога для работы ў зусім новых умовах.

Студэнты БДПУ імя Максіма Танка прадставілі прысутным вынікі апытання, якое праводзілася сярод студэнтаў, вучняў школ і гімназій Мінска наконт таго, што такое электроннае навучанне. Большасць апытаных маюць няпоўнае ўяўленне аб электронным навучанні, яны лічаць, што гэта навучанне з выкарыстаннем электронных матэрыялаў і інтэрнэту. У школах электроннае навучанне прадстаўлена або на нізкім узроўні, або адсутнічае ўвогуле. У навучальных установах буйных гарадоў яно развіваецца больш хутка. Была высветлена заканамернасць, што ў студэнтаў пераважаюць электронныя вучэбныя матэрыялы, а ў вучняў школ — папяровыя. У школах настаўнікі не ў поўнай меры выкарыстоўваюць ўсе магчымасці ІКТ, бо ў іх няма дастатковага тэхнічнага забеспячэння ці проста адсутнічаюць навыкі выкарыстання ІКТ. А вось ва УВА інфармацыйна-камунікацыйныя тэхналогіі развіты намнога вышэй.

Як адзначалася, на сённяшні момант няма адзінага разумення, што такое электроннае навучанне. Некаторыя вучоныя лічаць, што можна гаварыць пра такое паняцце, як «е-дыдактыка», або «інфармацыйная педагогіка». У чым жа сэнс электроннага навучання? Па словах І.В.Роберт, пад электронным навучаннем разумеецца навучанне без выкладчыка з дапамогай арганізаванага доступу да электронных адукацыйных рэсурсаў. Аднак выкладчык усё роўна прысутнічае, і яго роля павінна быць заўсёды на адпаведным узроўні.
— Да эпохі інфарматызацыі адукацыі інфармацыйнае ўзаемадзеянне адбывалася паміж двума кампанентамі: выкладчык — студэнт, настаўнік — вучань. Парадыгмальныя змяненні ў дыдактыцы, педагогіцы, сістэме адукацыі адбыліся са з’яўленнем інтэрактыўных інфармацыйных рэсурсаў, інтэрактыўных сродкаў адукацыйнага прызначэння, з’явіўся трэці кампанент — інтэрактыўны электронны рэсурс. Гэты трэці кампанент валодае нечалавечымі магчымасцямі: ні адзін выкладчык за долі секунды не можа знайсці і вывесці на экран тую інфармацыю, якая неабходна ў пэўны момант у пэўнай вучэбнай сітуацыі. Аднак часта электронны адукацыйны рэсурс не выкарыстоўваецца інтэрактыўна. І тое, што мы бачым на самай справе, калі ўзаемадзейнічае вучань з электронным рэсурсам, электронным навучаннем назваць складана, — заўважыла І.В.Роберт. — Сучаснае электроннае навучанне рэалізавана з дапамогай інтэлектуальных інфармацыйных сістэм прыкладнога і інструментальнага прызначэння. Яны могуць выдаваць не проста інфармацыю, але і ажыццяўляць адміністраванне паміж вучэбным цэнтрам і цэнтрамі доступу. І ў сувязі з гэтым з’явіўся тэрмін “размеркаванае навучанне”. Вось у гэтым ключы электроннае навучанне падаецца сучасным.

На сёння электроннае навучанне больш разумеецца як тэхналогія, пераважае тэхналагічны падыход, калі ёсць пэўны сродак, сеткавыя рэсурсы і педагог прымяняе іх па шаблоне традыцыйнага навучання, не падмацоўваючы новымі формамі сеткавага ўзаемадзеяння педагагічнага характару. Патрэбнага педагагічнага эфекту, хутчэй за ўсё, такое ўзаемадзеянне не прыносіць. І гэтае неразуменне выклікае ў многіх выкладчыкаў эфект адхілення. Адбываецца навязванне новых сродкаў, ад якіх няма патрэбнага эфекту. І гэта таксама з’яўляецца своеасаблівым ступарам для распаўсюджвання электроннага навучання ў сістэме адукацыі.

На думку доктара педагагічных навук, прафесара кафедры педагогікі, старшага метадыста Цэнтра інфармацыйных тэхналогій і дыстанцыйнай адукацыі Бурацкага дзяржаўнага ўніверсітэта Любові Німажапаўны Руліенэ, на сённяшні дзень страчваецца традыцыйная вучэбная функцыя дыдактыкі, мы сутыкаемся з функцыяй кіруючай, інфармацыйнай, агітацыйнай. Інтэрактыў — гэта не толькі ўзаемадзеянне з камп’ютарам, электронным падручнікам, а яшчэ і паміж навучэнцамі. На жаль, сёння стаіць праблема вярнуць навучэнца ў кантактнае навучанне, традыцыйныя акадэмічныя зносіны. Зараз ужо не складана арганізаваць электроннае навучанне (усе нашы студэнты і школьнікі валодаюць шматлікімі гаджэтамі), важна ажывіць навучанне.

Удзельнікі канферэнцыі выказалі свае меркаванні наконт разумення азначэння “сеткавы ўрок”, а таксама яго арганізацыі. Як лічыць І.В.Роберт, існуе паняцце педагагічнага тэрміна і паняцце слэнгу. Вось сеткавы ўрок — гэта слэнг. Калі гаварыць пра тэрмін, то яго трэба разгарнуць у змястоўным аспекце. Сеткавы ўрок — гэта нетрадыцыйны ўрок, які мае пэўныя часавыя абмежаванні, на якім выкарыстоўваюцца сеткавыя адукацыйныя рэсурсы, што маюць магчымасць актыўна ўзаемадзейнічаць з карыстальнікам у межах пэўнай прадметнай галіны ці прадметных галін. Пазітыўныя моманты сеткавага ўрока: лектар можа гаварыць на вялікую аўдыторыю і мае прамы кантакт з удзельнікамі гэтай аўдыторыі; любы аб’ём інфармацыі, патрэбны ў канкрэтны момант у пэўным аспекце ў пэўнай прадметнай галіне, можна запатрабаваць, атрымаць і выкарыстоўваць; прыцягненне ўвагі навучэнцаў да таго, што адбываецца на экране; магчымасць выказаць пытанні, не раскрываючы сябе як чалавека, які задае пытанні. Негатыўныя моманты: чалавечыя зносіны выключаны, выпустошваецца псіхалагічны кампанент непасрэднага ўзаемадзеяння; прывыкаючы да гэтых зносін, вучань ці студэнт лічыць, што гэта камфортна, зручна, і міжволі ён прымае рашэнне часта ўзаемадзейнічаць віртуальна.

Як падкрэслівалася, варта размяжоўваць, якія заняткі мэтазгодна праводзіць з дапамогай складнікаў сеткавага ўрока, а якія — не. Так, напрыклад, некаторыя віртуальныя лабараторныя работы па фізіцы і хіміі рэкамендуецца праводзіць з дапамогай сеткавага ўрока, бо там вялікая колькасць параметраў, якія за 20—30 хвілін можна вывесці, адкрыць заканамернасць, якая вывучаецца. На рэальным уроку гэтага дасягнуць, як правіла, немагчыма.

На фізіка-матэматычным факультэце БДПУ імя Максіма Танка практыкуецца правядзенне падобных заняткаў па фізіцы. Эксперыментальная база многіх устаноў адукацыі Беларусі пакідае жадаць лепшага, на кафедры ёсць магчымасць прадэманстраваць і лабараторныя работы, і фізічныя з’явы больш якасна, чым гэта можна зрабіць у школе. І тут бачыцца несумненная перавага сеткавага ўрока, паколькі да работы падключаюцца і філіял кафедры, і зацікаўленыя школы.

Удзельнікі канферэнцыі мелі магчымасць задаць пытанні расійскім вучоным. У прыватнасці, іх цікавіла, як уплывае правядзенне сеткавых урокаў на стан здароўя вучняў, ці эфектыўнае ўкараненне ў адукацыйны працэс электронных дзённікаў і журналаў. Што тычыцца апошняга пытання, то І.В.Роберт мяркуе, што любая аўтаматызацыя руцінных работ заўсёды пазітыўная, іншая справа, каб не перабраць меры, каб з гэтага не зрабіць сістэму назірання за навучэнцам і настаўнікам. На думку С.Г.Грыгор’ева, калі б электронныя дзённікі і журналы замянялі свае папяровыя аналагі, то было б вельмі зручна. А школы вымушаны дубліраваць інфармацыю, і гэта, па сутнасці, дадатковая нагрузка на навучэнца і настаўніка.

Яшчэ адно пытанне, якое было разгледжана на мерапрыемстве, — фарміраванне кампетэнцый настаўніка ва ўмовах сучаснага развіцця грамадства, электроннага навучання, сеткавага ўрока як трэнду сённяшняй адукацыі.

Як расказала Л.Н.Руліенэ, сёлета ў Бурацкім дзяржаўным універсітэце адкрыта магістарская праграма “Арганізацыя і суправаджэнне электроннага навучання”, распрацаваны курсы не толькі па навукова-метадычным забеспячэнні, а і па нарматыўных асновах, маркетынгу і менеджменце электроннага навучання. Выкладанне ў межах магістарскай праграмы будзе спалучаць вочнае і дыстанцыйнае навучанне.

Старшы выкладчык кафедры хіміі ВДУ імя П.М.Машэрава Аляксей Аляксандравіч Белахвостаў расказаў аб фарміраванні ІТ-кампетэнцый настаўнікаў хіміі. Можна выдзеліць некалькі катэгорый гэтых кампетэнцый: базавыя (уменне авалодаць камп’ютарам, працаваць з пакетамі Microsoft, PowerPoint і інш.), прадметна-спецыяльныя (уменні ствараць мадэлі камп’ютарных формул, трохмерных структур, выкарыстоўваць віртуальны хімічны эксперымент), прадметна-метадычныя (уменні праводзіць урок з выкарыстаннем сацыяльных сетак, прымяняць хімічныя калькулятары для рашэння задач і інш.). Ва ўніверсітэце ўведзены спецкурс “Гатоўнасць настаўніка да выкарыстання ІКТ”.

Зацікавіла прысутных і пытанне наконт асаблівасцей навучання настаўнікаў: рыхтаваць іх у цэлым да арганізацыі электроннага навучання ці весці падрыхтоўку па прадметных галінах? Тут меркаванні экспертаў падзяліліся: адны лічаць, што ўсе настаўнікі павінны быць падрыхтаваны да выкарыстання ў сваёй дзейнасці ІКТ, іншыя — што павінна быць свая спецыфіка выкладання прадмета. На думку прарэктара па вучэбнай рабоце БДПУ імя Максіма Танка В.М.Зелянкевіча, у падрыхтоўцы педагога павінны быць базавы кампанент і варыятыўная частка.

***

У межах правядзення канферэнцыі студэнты наведалі лекцыі расійскіх гасцей “Праектаванне інфармацыйна-адукацыйнай прасторы ва ўмовах інфарматызацыі адукацыі”, “Сеткавае ўзаемадзеянне пры падрыхтоўцы магістраў педагагічнага напрамку па профілі “Мехатроніка, робататэхніка, электроніка” і інш. У другі дзень работа канферэнцыі была арганізавана па секцыях “Сеткавы ўрок: сучасныя дыдактычныя мадэлі”, “Фарміраванне базавых кампетэнцый навучэнцаў на аснове педагагічных тэхналогій электроннага навучання”, “Лабараторыя творчасці Web 2.0: сеткавая навукова-даследчая дзейнасць навучэнцаў”, для ўдзельнікаў былі праведзены майстар-класы “Практыка электроннага навучання”.

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Навучыць, каб зарабіць,

або Што важна ведаць для арганізацыі  пазабюджэтнай дзейнасці

Пазабюджэтная дзейнасць — справа, з якой звязана ўсё большая колькасць педагогаў і, канечне, кожная навучальная ўстанова. Ёй, як і кожнай справе, неабходна вучыцца. Наталля Генадзьеўна Мазурына, дацэнт кафедры тэорыі і методыкі выкладання мастацтва, на працягу двух гадоў была выкладчыкам курсаў у Цэнтры дадатковай адукацыі “Альтэрнатыва” пры Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя Максіма Танка, займалася гэтым відам дзейнасці на сваім факультэце, распрацавала сістэму заняткаў з супрацоўнікамі ўстаноў адукацыі, якія арганізоўваюць пазабюджэтную дзейнасць на месцах. Зараз Н.Г.Мазурына вучыцца ў дактарантуры, выкладае і праводзіць індывідуальныя і групавыя кансультацыі студэнтаў-завочнікаў факультэта эстэтычнай адукацыі БДПУ. Мы папрасілі спецыяліста падзяліцца напрацоўкамі ў гэтай сферы.

Цікава і карысна

Курс для педагагічных работнікаў, які распрацавала Н.Г.Мазурына, называецца “Праектаванне аптымальнай мадэлі пазабюджэтнай дзейнасці ва ўстановах адукацыі”. Ён гібкі па часе — можна правесці заняткі і на 8, і на 16 гадзін. Для больш падрабязнай прапрацоўкі пытанняў пазабюджэтнай дзейнасці курс можа быць прадоўжаны і скласці частку зместу падрыхтоўкі спецыялістаў у галіне менеджменту адукацыі.

— Якой бы дзейнасцю педагог ні займаўся, — упэўнена Наталля Генадзьеўна, — у тым ліку пазабюджэтнай, першае, што трэба зрабіць, — гэта вызначыцца з творчым планаваннем, сферай і мэтай дзейнасці, шляхамі яе дасягнення. Як правіла, у педагогаў узнікаюць цяжкасці на этапе правядзення ідэі ў жыццё, пэўныя метадычныя складанасці, якія важна навучыцца вырашаць на курсах па пазабюджэтнай дзейнасці, семінарах.

Перш за ўсё кіраўніку навучальнай установы важна зразумець, чаго ўстанова плануе дасягнуць, вылучыць нейкія значныя паказчыкі, у тым ліку грашовую суму, якую ўстанова зможа зарабіць, пачынаючы ад мінімальнай.

Па-другое, па словах маёй суразмоўніцы, кіраўнік павінен усвядоміць, што яму давядзецца працаваць з тымі настаўнікамі, выхавальнікамі, якія ўжо ёсць у штаце. Не шукаць педагогаў пад абраныя віды дзейнасці, а спрыяць творчаму і прафесійнаму росту штатных супрацоўнікаў, каб яны пачыналі ствараць, прыдумваць, рэалізоўвацца яшчэ і ў пазабюджэтнай дзейнасці, увасабляючы свае раней нерэалізаваныя памкненні, якія цяпер яшчэ і дадаткова аплачваюцца.

— Практыка паказала, што нашы настаўнікі па-рознаму ставяцца да таго, як зарабляць грошы, — заўважае Н.Г.Мазурына. — Ёсць такія, якія па прыродзе сваёй альтруісты, з вялікай цяжкасцю прымаюць ідэю зарабляць праз пазабюджэтную дзейнасць. Наогул толькі адзінкі ўключаюцца ў гэтую работу адразу. Таму пытанні ўключэння педскладу ў пазабюджэтную дзейнасць абавязкова ўзнікаюць, і кіраўнікам устаноў неабходна памятаць пра гэта.

Прычыны таго, што толькі асобныя педагогі здольны адразу стаць актыўнымі ўдзельнікамі пазабюджэтнай дзейнасці, на думку спецыяліста, маюць глыбокія псіхалагічныя карані, бо ў прафесіі педагога надоўга, у ідэале — на ўсё жыццё, застаюцца тыя, хто гатовы шчыра і шчодра працаваць з дзецьмі пры невысокай зарплаце, грошы для такіх людзей усё ж момант не першачарговы. Гэтыя настаўнікі хутчэй за ўсё і так адчуваюць сябе рэалізаванымі ў прафесіі, яны выхоўваюць дзяцей і робяць гэта добра — ім гэтага дастаткова.
Ёсць сярод настаўнікаў, канечне, і людзі з камерцыйным талентам, але такіх няшмат. Дарэчы, мая суразмоўніца, кандыдат філалагічных наук, калісьці закончыла школу ў класе з фізіка-матэматычным і адначасова музычным ухілам, дапамагала мужу ў прадпрымальніцкай дзейнасці.

Адсюль і любоў да мастацтва і навукі, і свабоднае аперыраванне лічбамі.

Сваім жа слухачам — дырэктарам школ, завучам, загадчыкам дзіцячых садоў, студэнтам — Наталля Генадзьеўна заўсёды раіла і раіць ствараць каманду педагогаў, якія адразу гатовы пачаць работу, развіваць план і кірункі пазабюджэтнай дзейнасці, педагогаў, якія будуць размаўляць з калегамі, дапамагаць ім уключацца ў работу, тлумачыць усе яе нюансы. А нюансаў такіх нямала і ў планаванні, і ў аплаце працы, і ў рэкламаванні пазабюджэтнай дзейнасці і г.д. Усё гэта патрабуе, безумоўна, спецыяльных ведаў. Невыпадкова на курсах па пазабюджэтнай дзейнасці абавязкова частку дысцыплін выкладаюць бухгалтары. Ёсць семінары і спецыяльна для бухгалтараў устаноў адукацыі, для супрацоўнікаў аддзелаў кадраў, прычым семінары выязныя.

— У мяне была ідэя, каб наш цэнтр “Альтэрнатыва” прапаноўваў праграму “Праектаванне аптымальнай мадэлі пазабюджэтнай дзейнасці ва ўстановах адукацыі” ўсім студэнтам, каб яны прыходзілі на работу ўжо хаця б часткова падрыхтаванымі да гэтай дзейнасці, — адзначае спецыяліст. — У рэальнасць ідэя пакуль не ўвасобілася, але на сваім факультэце я ўсім студэнтам-завочнікам прапаноўваю гэты курс.

Калі ж прадоўжыць гаворку пра далейшыя крокі па развіцці пазабюджэтнай дзейнасці ва ўстанове адукацыі, то важна сярод абраных напрамкаў вылучыць тыя, рэалізацыю якіх можна распачаць адразу ж. Выбіраць напрамкі работы неабходна пасля зандзіравання сітуацыі ў сваім мікрараёне, вёсцы, горадзе для таго, каб прапаноўваць людзям тое, што ім будзе цікава. Кан’юнктура месца, у якім знаходзіцца ўстанова адукацыі, вельмі важная — падыходы да пазабюджэтнай дзейнасці ў вялікім горадзе і ў вёсцы, зразумела, адрозніваюцца.

— Спачатку вырашэнне ўсіх гэтых задач кладзецца на плечы кіраўніка, — заўважае Н.Г.Мазурына, — якому неабходна прыдумаць адзін-два варыянты дзейнасці і прапанаваць іх педагогу, з якім ён мяркуе пачаць работу. Калі гэты напрамак педагогу даспадобы, то ў далейшым ён сам уключыцца, знойдзе дзяцей або дарослых, з якімі будзе займацца, і г.д.

Крэатыўна і эфектыўна

Вясковыя школы, канечне, маюць не такія вялікія магчымасці па пашырэнні пазабюджэтнай дзейнасці, як гарадскія, хаця б таму, што ў вёсках не так многа навучэнцаў і цяжка сабраць групу школьнікаў па інтарэсах, кожны хоча займацца чымсьці сваім. Але там, дзе да арганізацыі пазабюджэту ставяцца крэатыўна, удаецца дасягнуць добрага эфекту. Так, можна абапірацца не толькі на гуртковыя і факультатыўныя заняткі, а, напрыклад, на вырошчванне духмяных траў на прышкольным участку. Потым дзеці ствараюць з іх наборы спецый, травяных чаёў. Пра такі від пазабюджэтнай дзейнасці Наталлі Генадзьеўне расказала неяк адна з яе слухачак на курсах. Гэта не толькі магчымасць зарабіць пэўныя грошы, але і працоўнае выхаванне і адначасова ўрокі біялогіі на практыцы. Іншыя ж педагогі арганізавалі ў сваіх школах пашыў пасцельнай бялізны, прыдумалі штосьці іншае.

— Як правіла, у працэсе развіцця пазабюджэтнай дзейнасці ў школе або іншай навучальнай установе адкрываюцца магчымасці рэалізацыі розных яе відаў, — гаворыць Наталля Генадзьеўна. — Або ў супрацоўніцтве з якой-небудзь іншай арганізацыяй, або ад курса да курса па ўзростах дзяцей — адзін і той жа гурток можа прапаноўваць розныя праграмы для малодшых і старшых школьнікаў, напрыклад. Прычым сваіх слухачоў я арыентую на тое, што практычна ўсе адукацыйныя паслугі можна аказваць не толькі дзецям, але і дарослым, уключаючы пенсіянераў.

Між іншым такі падыход быў рэалізаваны і на факультэце эстэтычнай адукацыі, дзе працуе мая суразмоўніца. Тут зразумелі, што па вечарах камп’ютары ў вучэбных класах прастойваюць. Чаму б у такім выпадку на іх не зарабіць? Педагогі, якія маюць высокі ўзровень ведаў у гэтай галіне, могуць выкладаць камп’ютарную грамату пенсіянерам.

— У мяне самой мама пенсіянерка, і яна часта звярталася да мяне з просьбамі адшукаць у сацыяльных сетках яе былых аднакласнікаў, знайсці патрэбную інфармацыю, надрукаваць той ці іншы дакумент, — гаворыць Н.Г.Мазурына. — Я ведала, што ў тэрытарыяльных цэнтрах сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва ёсць такія бясплатныя курсы для пенсіянераў, але і чарга на іх немалая. Мы вырашылі, што за разумныя грошы частка пенсіянераў, каб не чакаць у гэтай чарзе, прыйдзе на платныя курсы. Так і атрымалася. Сёлета, праўда, жадаючых менш, таму неабходную колькасць курсантаў набраць не ўдалося, але мы да гэтай ідэі яшчэ, думаю, вернемся.

Наогул, на думку Наталлі Генадзьеўны, дарослым можна прапаноўваць усё тое, што прапаноўваецца дзецям, бо ў душы многія жадаюць рэалізаваць сябе ў чымсьці, што не ўдалося ў дзяцінстве. Гэта і ўсе віды мастацтва: музычнага, харэаграфічнага, выяўленчага, дэкаратыўна-прыкладнога, і ўсе віды рукадзелля. Плюс вывучэнне тэхналогій, звязаных з камп’ютарнай тэхнікай, а таксама магчымае псіхалагічнае кансультаванне бацькоў, напрыклад, па прафарыентацыі іх дзяцей, арганізацыя творчых сустрэч, спектакляў, лекторыяў і г.д. — добра распрацаваных, канечне, і арганізаваных пасля вывучэння зацікаўленасці патэнцыяльнай аўдыторыі.

— Можна, скажам, стварыць тэатральны гурток на базе школ з далучэннем да выкладання прафесіянальных артыстаў. Гурток платны, але і білеты на спектакль платныя, — прыводзіць прыклад мая суразмоўніца, — варыянтаў маса.

Адзін з такіх варыянтаў рэалізоўваецца на факультэце эстэтычнай адукацыі. Наталля Генадзьеўна расказала, што адна з выкладчыц яшчэ ў савецкія часы марыла адкрыць платныя курсы кройкі і шыцця. Тады ёй гэтага не дазволілі, але цяпер жанчына сваю мару ўвасобіла ў жыццё, і гэта аказалася ўдалай ідэяй — у студэнтаў — будучых дызайнераў, якія ствараюць калекцыі адзення, курсы карыстаюцца попытам.

— А мінулай вясной мы з калегамі былі ў каледжы мастацтваў у Каўнасе (Літва). Дырэктар расказаў, што каледж сам набывае матэрыялы для творчых работ навучэнцаў, а потым рэалізоўвае гэтыя работы. Такім чынам студэнты набываюць навыкі і веды, установа адукацыі — матэрыяльныя вынікі іх творчай працы, — працягвае спецыяліст. — У нас жа матэрыялы набываюць самі навучэнцы, таму і вучэбныя работы належаць ім. А чаму б не зрабіць так, як у Літве? Над гэтым, ва ўсялякім разе, варта паразважаць.

Безумоўна, важна зрабіць удалую рэкламу тым відам пазабюджэтнай дзейнасці, якія прапаноўваюць установы адукацыі. Канечне, нашы школы, універсітэты імкнуцца зрабіць яе бясплатна, размяшчаюць аб’явы на дзвярах сваіх будынкаў, на ўласных сайтах. Але можна распаўсюджваць друкаваную інфармацыю ў бібліятэках, іншых установах. Застаецца і такі варыянт, як сарафаннае радыё, але самы сучасны метад — рэклама праз інтэрнэт.

— Слухачы курсаў дзяліліся сваім вопытам, гэта вельмі дапамагае адсачыць сітуацыю ў пазабюджэтнай дзейнасці, — расказвае Н.Г.Мазурына, — і мне спадабаўся такі прыклад: у адной з прысталічных школ вырашылі на канікулах выкарыстоўваць свой басейн. Супрацоўнікі школы распрацавалі абанемент, прапанавалі за яго добры кошт, ніжэйшы, чым у іншых бліжэйшых басейнах. І аб’яву аб новай паслузе размясцілі на платным сайце. Разавая рэклама вельмі хутка сябе акупіла. Дарэчы, і ў нашым універсітэце ёсць нешта падобнае — магчымасць наведваць басейн БДПУ не толькі для студэнтаў на занятках, але і для выкладчыкаў па льготных цэнах, і іншым жадаючым. Гэта прыклады таго, як важна вызначыць усе магчымасці пазабюджэтнага выкарыстання аўдыторнага фонду, абсталявання і іншай маёмасці.

Што ж, перспектывы ў развіцці пазабюджэтнай дзейнасці ёсць, а значыць, навучанне яе асновам — гэта тое, да чаго рана ці позна давядзецца звярнуцца калі не кожнаму, то вельмі многім педагогам.

Марына ХІДДЖАЗ.
Фота з архіва Н.Г.МАЗУРЫНАЙ.

Спартыўны трыумф педагогаў

Мінулая серада ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя Максіма Танка атрымала спартыўна-трыумфальную афарбоўку. Спартыўнае свята “Трыумф-2016” было прысвечана падвядзенню вынікаў 61-й і адкрыццю 62-й круглагадовай спартакіяды сярод факультэтаў. Узнагароды і прызы атрымалі студэнты і выкладчыкі.

Адкрываючы мерапрыемства, Аляксандр Іванавіч Жук, рэктар БДПУ імя Максіма Танка, адзначыў: “Здароўе — гэта самы галоўны прыярытэт у жыцці любога чалавека. Наш універсітэт з’яўляецца тэрыторыяй здароўя. У нас створана цудоўная спартыўная інфраструктура, якая неабходна для рэалізацыі лозунга “Будучыя педагогі — за здаровы лад жыцця”. Гэта і басейн, і трэнажорныя залы, больш за 20 памяшканняў, прызначаных для заняткаў рознымі відамі спорту і фізічнай культурай. Мы адкрылі цудоўны стадыён, на якім студэнты і выкладчыкі могуць гуляць не толькі ў футбол, але і займацца лёгкаатлетычнымі відамі спорту. Мы робім усё, каб наша спартыўнае жыццё было цікавым і насычаным”.

У доказ гэтага рэктар узгадаў некалькі аздараўленчых і спартыўных мерапрыемстваў і праектаў. Так, у адпаведнасці з праграмай круглагадовай спартакіяды студэнтаў універсітэта ў мінулым навучальным годзе былі арганізаваны першынствы па 15 відах спорту. У спаборніцтвах прымала ўдзел больш за 1500 студэнтаў. Унікальным стаў і праект “Беларусіяда”, заснаваны на беларускіх народных спартыўных гульнях. З гэтага года пачынаецца яго рэалізацыя ў многіх школах Мінска і Мінскай вобласці. У верасні студэнты педагагічнага ўніверсітэта атрымалі прыз (другое месца) за самы масавы карпаратыўны забег у Мінскім паўмарафоне, які праходзіў у межах рэспубліканскай акцыі “Тыдзень спорту і здароўя”. У ім прымалі ўдзел звыш 1300 студэнтаў і 200 выкладчыкаў на чале з кіраўніцтвам універсітэта.

“Мы ганарымся сваімі спартыўнымі талентамі, — сказаў Аляксандр Іванавіч. — Дваццаць студэнтаў і выпускнікоў прымалі ўдзел у Алімпійскіх гульнях у Пекіне, Лондане і Рыа-дэ-Жанэйра. Пераможцамі і прызёрамі чэмпіянатаў і першынстваў свету і Еўропы за апошнія тры гады станавілася больш за пяцьдзясят студэнтаў нашага ўніверсітэта. Больш за сто пяцьдзясят студэнтаў уваходзяць у склад нацыянальных зборных каманд Рэспублікі Беларусь па розных відах спорту”.

Яшчэ больш сярод студэнтаў тых, для каго здароўе і спорт — стыль жыцця. Так, пяцікурснік фізіка-матэматычнага факультэта (фізарг Артур Нупрэйчык) — неаднаразовы чэмпіён БДПУ па плаванні, футболе, валейболе, баскетболе, армрэслінгу і летнім мнагаборстве. Пакуль чэмпіёнства толькі ў межах універсітэта: на больш маштабныя спаборніцтвы не хапае часу — хлопец паралельна вучыцца ў Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце. Але Артур дакладна ведае: кім бы ні працаваў у будучыні, спортам займацца будзе і далей.

Старшы выкладчык кафедры фізвыхавання і спорту Аляксандр Фёдаравіч Салычыц пагаджаецца, што цяпер спартакіяда стала больш цікавай, ідзе напружаная барацьба паміж факультэтамі. “Мы чацвёрты год мяняем пазіцыі з першай на другую і наадварот. Але з кожным годам дабівацца добрых вынікаў становіцца ўсё складаней, бо студэнты прыходзяць слабейшыя. Напрыклад, плаваннем у школе займалася максімум тры працэнты нашых першакурснікаў. І мы шмат увагі ўдзяляем таму, каб спачатку навучыць плаваць, а потым ужо весці размову пра спаборніцтвы”.

Юрый Іванавіч Чарноў, дырэктар спартыўнага комплексу БДПУ імя Максіма Танка, упэўнены, што на якасць падрыхтоўкі паўплывае нядаўна адкрыты свой стадыён: “З верасня, калі быў адкрыты стадыён, праходзяць заняткі па лёгкай атлетыцы для ўсіх кафедр, заняткі па футболе спартыўных школ раёна, у якім знаходзіцца стадыён, трэніруюцца малодшыя выхаванцы спартыўнай школы БАТЭ. На гэтым тыдні там праходзіў фінал рэспубліканскай універсіяды па футболе. Як толькі выпадзе снег, там будзе праходзіць лыжная падрыхтоўка нашых студэнтаў. У наступным годзе мы плануем зрабіць на стадыёне асвятленне і пакрыццё бегавых дарожак, што дапаможа даўжэй выкарыстоўваць стадыён, нягледзячы на кароткі светлавы дзень”.

Трэнеры і выкладчыкі спадзяюцца, што ўсё гэта паспрыяе больш якаснай падрыхтоўцы студэнтаў і ў новай спартакіядзе будуць новыя чэмпіёны. А нядаўна ўніверсітэт вітаў студэнтаў фізіка-матэматычнага факультэта, які стаў чэмпіёнам спартакіяды БДПУ 2015/2016 навучальнага года. Пераможцай спартакіяды работнікаў БДПУ 2016 года стала каманда, якая складаецца з супрацоўнікаў спартыўнага клуба, цэнтра студэнцкай творчасці, кіравання выхаваўчай работай з моладдзю і інтэрнатаў універсітэта.

Званне “Лепшы кіраўнік спартыўнай секцыі” атрымаў Сяргей Дамарацкі — кіраўнік спартыўнай секцыі па настольным тэнісе. Спартыўным лідарам круглагадовай спартакіяды стала Дар’я Калінічэнка — студэнтка 4 курса факультэта фізічнага выхавання, член зборнай каманды БДПУ імя Максіма Танка па каратэ, пераможца першынстваў універсітэта па баскетболе, валейболе, міні-футболе, сярэбраны прызёр першынства БДПУ па мнагаборстве, член зборных каманд факультэта фізічнага выхавання па 5 відах спорту. А лепшай зборнай БДПУ стала мужчынская зборная ўніверсітэта па гандболе — пераможца Рэспубліканскай студэнцкай гандбольнай лігі 2015 года (трэнер Сяргей Аркадзьевіч Траско). Званне “Лепшы трэнер-выкладчык года” атрымаў Аляксандр Уладзіміравіч Катлоўскі — трэнер зборнай БДПУ па самба, дзюдо і вольнай барацьбе.

Святлана НІКІФАРАВА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Тонкасці бацькоўскага аўтарытэту

Гэты восеньскі дзень выдаўся асабліва дажджлівым. Шчыра кажучы, я была ўпэўнена, што ў актавай зале сталічнай гімназіі № 174 будуць прысутнічаць толькі самыя адказныя бацькі. Памылілася, бо свабоднае месца ў зале знайсці аказалася вельмі праблематычна. Справа ў тым, што ўжо трэці год у рамках звычайных бацькоўскіх сходаў гімназія запрашае на сустрэчы з мамамі і татамі псіхолагаў БДПУ імя Максіма Танка, а тэмы для такіх сустрэч бацькі і педагогі могуць прапаноўваць самі. Тэма апошняй лекцыі, якую правяла для бацькоў навучэнцаў пачатковых, сярэдніх і старшых класаў загадчык кафедры сацыяльнай і сямейнай псіхалогіі БДПУ імя Максіма Танка Наталля Леанідаўна Пузырэвіч, была даволі цікавая і ў той жа час неадназначная — “Аўтарытэт бацькоў і яго ўплыў на фарміраванне асобы дзіцяці”.

Псіхалагічны эксперымент

“З гімназіяй № 174 я пазнаёмілася падчас прафарыентацыйных мерапрыемстваў, якія наш універсітэт праводзіць штогод, каб прывабіць абітурыентаў для паступлення. Аднойчы кіраўніцтва гімназіі запрасіла мяне правесці невялікі лекторый для бацькоў. Я з задавальненнем згадзілася і выступіла на бацькоўскім сходзе. Сёння нашы сустрэчы можна ўжо назваць традыцыйнымі, і кожная з іх прысвечана пэўнай тэме, — расказвае загадчык кафедры сацыяльнай і сямейнай псіхалогіі БДПУ імя Максіма Танка Наталля Леанідаўна Пузырэвіч. — Першая тэма нашай размовы называлася “Узроставыя крызісы: небяспека або шанс?”. Я расказвала мамам і татам пра тое, як справіцца з узроставымі крызісамі дзяцей, калі яны становяцца першакласнікамі, а таксама ў падлеткавым узросце. Акрамя таго, правяла практычныя заняткі з бацькамі, дзе пазнаёміла іх з практыкаваннямі, тэхнікамі, якія можна лёгка выконваць дома, нават не валодаючы глыбокімі ведамі па псіхалогіі. З таго часу мы выбіралі розныя тэмы лекцый: камп’ютарная залежнасць, дзіцячая агрэсіўнасць, давер бацькоў дзіцяці, пераадольванне цяжкіх жыццёвых сітуацый, стрэсаў і траўм і іншыя. Увогуле такіх лекцый для бацькоў і педагогаў атрымліваецца па шэсць-сем у год”.

Неабходнасць падобных мерапрыемстваў падкрэсліла настаўнік пачатковых класаў гімназіі № 174 Таісія Мікалаеўна Астрэйка: “Мы стараемся запрасіць спецыялістаў асвятліць тое, што актуальна і неабходна нам. Напрыклад, у адным з пачатковых класаў мы сутыкнуліся з праблемай: навучэнцы ўчынялі разборкі з дапамогай кулакоў, прычым па-сапраўднаму, як дарослыя, непаважліва ставіліся адно да аднаго, праяўлялі агрэсіўнасць. Для нас стала відавочным, што як педагогам, так і бацькам неабходна дапамога спецыялістаў. Разам з псіхолагам мы высвятлялі, адкуль узнікла такая агрэсіўнасць, з чым звязаны падобныя паводзіны дзяцей і што з гэтым рабіць, — паведаміла Таісія Мікалаеўна. — Трэба адзначыць, што падчас вучэбнага працэсу мы бачым, якія ёсць недапрацоўкі з нашага боку, з боку бацькоў, а потым складаем план актуальных тэм і запрашаем спецыялістаў правесці лекцыі. Акрамя таго, бацькі прапаноўваюць свае тэмы, якія іх цікавяць. Дарэчы, напрыканцы мінулага года мы змаглі падвесці першыя вынікі падобных сустрэч і заўважылі відавочнае паляпшэнне ў паводзінах дзяцей”.

Паспяховыя ў сваім узросце

Аднак вернемся да бацькоўскага аўтарытэту, які быў абраны тэмай апошняй сустрэчы. Што гэта значыць і якім павінен быць аўтарытэт у адносінах з дзіцем? Якім чынам ён уплывае на развіццё асобы? Якія характарыстыкі для бацькоў актуальныя сёння і як правільна выкарыстоўваць аўтарытэт у працэсе выхавання дзяцей, каб зрабіць іх шчаслівымі? Гэтыя пытанні сталі галоўнымі падчас лекцыі.

“Трэба разумець, што аўтарытэт — гэта глыбокая павага да дзіцяці, разуменне яго асаблівасцей, магчымасцей, узросту, таго, што яно можа зрабіць, валодаючы пэўнымі псіхалагічнымі характарыстыкамі. Толькі калі мы ставімся да дзіцяці з павагай, мы верым у тое, што яно — асоба. А дзеці, назіраючы за намі, бацькамі, бачаць нас як асноўных аўтарытэтных людзей, якія з’яўляюцца гарантам бяспекі, шчасця, поспехаў і дасягненняў. Калі мы гаворым “аўтарытэт”, адназначна ўзнікае разуменне, што гэта добра. Але аўтарытэтаў бывае шмат, і не заўсёды гэтае паняцце станоўчае”, — падкрэсліла Наталля Леанідаўна.

Існуе, напрыклад, аўтарытэт падаўлення: бацькі апрыёры старэйшыя за дзіця, таму ўзнікае пазіцыя “я ў сям’і галоўны”. Як адзначыла Наталля Леанідаўна, у такой сям’і дзіця і само гэта бачыць і разумее па вопыце, па ўзросце, па бацькоўскіх учынках, якія рацыянальныя і лагічныя. Калі бацькі настойваюць, што яны галоўныя, і падкрэсліваюць гэта ўсюды, дзіця думае: “А я зусім не галоўны, мяне зусім няма”. Што з такога выхавання можа атрымацца? Па меркаванні псіхолага, тут існуюць дзве лініі. Адна з іх выглядае прыкладна так: “У сваёй сям’і я буду такім жа галоўным, мае дзеці будуць слухацца і бездакорна падпарадкоўвацца мне, таму што мяне так выхавалі мае бацькі і на сёння я шчаслівы чалавек”. Але можа быць і іншая лінія, калі дзіця становіцца ахвярай такога аўтарытэту, калі ў яго зніжаецца самаацэнка і яно сапраўды ўпэўнена ў тым, што нічога не значыць. Прычым спачатку не значыць нічога для сваёй сям’і, потым — для калектыву, у якім выхоўваецца і вучыцца, а пасля і для працоўнага калектыву, і для сваёй сям’і.

“Так адбываецца таму, што ў гэтай сітуацыі мы нагадваем: дзіця маленькае, а маленькае — значыць яго меркаванне малаважнае, значыць дасягненні яго неістотныя і яму яшчэ да нас трэба расці і расці. Але мы добра ведаем, што ў 3, 10, 15 і 17 гадоў дзіця — гэта самадастатковая асоба, якая проста многае не можа так, як можам мы. Але ж для свайго ўзросту дзіця паспяховае”, — заўважае Наталля Пузырэвіч.

Пра значнасць і педантычнасць

Яшчэ адзін від аўтарытэту — аўтарытэт значнасці, калі дзіця атрымлівае ад бацькоў такую мадэль: “Я дасягнуў у жыцці многага, цяпер твая чарга апраўдваць мае чаканні”. Гэта значыць, што дзіця не мае права на памылку і павінна бездакорна выконваць усё, што ад яго патрабуецца: “Ты павінен быць такім, як я, каб стаць не горшым за мяне, а можа, нават і лепшым”. Па словах псіхолага, у такім выпадку дзіця таксама апынаецца ў дваякай сітуацыі. З аднаго боку, для яго ёсць аўтарытэтная мадэль, і, размаўляючы з аднагодкамі, ён можа хваліцца вынікамі бацькоў, паказваць, што для яго гэта важна, што ён будзе рабіць усё, каб апраўдаць іх чаканні. Але тут існуе іншы бок — адбітак немагчымасці зрабіць памылку: “У мяне няма права памыляцца, я павінен развівацца толькі па адной лініі — быць самым дасканалым, самым лепшым, самым цудоўным”. У такім выпадку любыя памылкі для дзіцяці будуць абсалютнай трагедыяй, яны будуць спыняць яго і не дадуць магчымасці ісці самастойна па сваім жыццёвым шляху.

Яшчэ адзін асобны від аўтарытэту — аўтарытэт так званага педантызму: “Тое, што я ад цябе патрабую, трэба выканаць менавіта так, і калі я табе так сказаў, значыць, я да канца буду верны сваёй пазіцыі”.

“Справа ў тым, што ёсць розныя абставіны, ёсць настаўнікі, выхавальнікі, якія прыўносяць у жыццё дзіцяці свой вопыт. Калі мы паказваем “толькі так і ніяк інакш”, знаходзячыся ў калектыве, дзіця будзе супраціўляцца навучанню і выхаванню. Вучні пачатковых класаў, гледзячы на сваіх бацькоў, будуць думаць: “Або не маю ць рацыі мама і тата, або мае настаўнікі. Але настаўнікі — наўрад ці”, — падумаюць яны, бо ў такім узросце настаўнік — гэта аўтарытэт. Тады атрымліваецца, што не маем рацыі мы, бацькі. Але навошта нам ставіць сябе ў супярэчнасць з настаўнікамі, калі мы адно цэлае?!” — разважае Наталля Леанідаўна.

“Люблю, а значыць…”

Абсалютная любоў да свайго дзіцяці бывае не толькі бязвоблачным цудоўным пачуццём, але і ў чымсьці разбуральным. Таму аўтарытэт любові таксама спрэчная з’ява. Калі ў любым выпадку падкрэсліваць, што любяць дзіця, шмат укладваюць у яго развіццё, калі на ўзроўні ўзаемаадносін з бацькамі дзіця адчувае і бачыць гэта, калі мама і тата паказваюць станоўчы асабісты прыклад, то, на думку псіхолага, гэта цудоўна. Але бывае, што бацькі пастаянна нагадваюць пра сваю любоў наступным чынам: “Я цябе люблю, а значыць, ты…” — і далей вымаўляецца тое, што дзіця павінна выканаць. Такія бацькі ў выпадку памылкі нярэдка гавораць: “Ты так зрабіў, таму што мяне не любіш”. Менавіта так маленькая памылка ўзнімаецца да ўзроўню самага каштоўнага, што можа быць, — бацькоўскай любові.

“Дзіця разумее: “Я люблю маму, значыць, я павінен рабіць усё”. Але што ўсё? Дзіця часам нават не ведае, што рабіць, каб не засмучаць роднага чалавека. І гэтая нявызначанасць таксама ставіць яго ў тупіковую, цяжкую сітуацыю. Дзіця іншы раз не запытае, таму што падумае: “А навошта мне пытаць? А што, калі мама ці тата засмуціцца і перастане мяне любіць?” Ведаеце, рабіць штосьці, каб быць любімым, — гэта сапраўднае мастацтва”, — заўважае Наталля Пузырэвіч.

Станоўчы бок аўтарытэту любові — гэта калі бацькі дэманструюць, што дзіця — асоба, з якой лічацца, нягледзячы на маленькі ўзрост, што яно заслугоўвае ўвагі і павагі.

“Але і тут бацькам трэба памятаць, што дзіця не павінна зарабляць іх любоў, што іх любяць любымі: з пытаннямі і складанасцямі, з праблемамі і поспехамі. І калі яны будуць бачыць, што іх любяць проста так, безацэначна, такімі, якія яны ёсць, — гэта стане рэсурсам для развіцця і далейшага жыцця”, — упэўнена псіхолаг.

Дабрыня і дапамога

Сярод бацькоўскіх аўтарытэтаў псіхолаг вызначыла і аўтарытэт дабрыні. Выкарыстоўваючы яго, вельмі важна, каб дабрыня не межавала з абсалютным патураннем. Калі бацькі не могуць сказаць “не”, такая дабрыня для дзіцяці разбуральная, бо, дазваляючы ўсё, бацькі не даюць азначэнне той мадэлі свету, што акружае дзіця. Сталеючы, яно будзе бачыць забароны, якія існуюць, адчуваць рамкі і межы, не раз чуць слова “не”. На думку псіхолага, непадрыхтаванае бацькамі да такога жыцця дзіця будзе проста спынена ў гэтай рэальнасці або спужаецца яе і не зможа ўзяць яе пад кантроль, таму мадэль “гэта можна — гэта нельга” проста неабходна кожнаму дзіцяці, каб адаптавацца ў жыцці.

Сярод бацькоўскіх аўтарытэтаў адным з самых важных з’яўляецца аўтарытэт ведаў і дапамогі, калі бацькі дзеляцца з дзіцем сваімі ведамі і вопытам, дапамагаюць яму.

“У псіхалогіі існуе феномен зоны найбліжэйшага развіцця, асабліва актуальны для навучэнцаў пачатковай школы, які абазначае: “Усё, што робіць дзіця, можна рабіць разам з намі, бацькамі”. А бацькі ўключаюцца ў гэтую работу, тлумачаць, падтрымліваюць і падштурхоўваюць яго. Сёння дзіця робіць гэта з мамай і татам, а заўтра, гледзячы на іх падтрымку і адчуваючы ўпэўненасць у сваіх сілах, будзе рабіць гэта самастойна”, — адзначае псіхолаг.

Сяброўства, натацыі і адлегласць

Аўтарытэт рэзанёрства, калі бацькі літаральна “заядаюць” дзіця сваімі натацыямі і павучаннямі, узнікае звычайна ў падлеткавым узросце. Бацькам здаецца, што менавіта гэта і ёсць выхаванне, якое дасць вынік, таму яны замест некалькіх па-сапраўднаму карысных слоў, вымаўленых у жартаўлівым тоне, садзяць дзіця насупраць і пачынаюць сумны працяглы маналог. Як адзначае спецыяліст, у такіх сем’ях амаль няма месца радасці і ўсмешкам.

Быць сябрам свайму дзіцяці — што можа быць лепш? Так думаюць многія бацькі, і ў цэлым гэта добра. Аднак часам бывае, што ў сем’ях, дзе пануе аўтарытэт сяброўства, ён дасягае крайняй мяжы, паколькі бацькі забываюць, што яны перш за ўсё выхавальнікі, а дзеці — іх выхаванцы. Сын ці дачка пачынае павучаць, здзекавацца, паводзіць сябе груба і нястрымана. Такім чынам адбываецца адваротны працэс — дзеці пачынаюць выхоўваць бацькоў.

Існуе і аўтарытэт адлегласці, калі бацькі ўпэўнены: каб дзеці іх слухаліся, трэба менш з імі размаўляць, трымацца асобна і выступаць у якасці пэўнага начальніка. Звычайна такое дзіця расце ў матэрыяльным дастатку, аднак нейкія эмацыянальныя адносіны з бацькамі ў яго адсутнічаюць, бо з усіх бакоў яно акружана іншымі людзьмі, якія выконваюць педагагічныя функцыі. Такія адносіны ствараюць у дзіцячым сэрцы пустату, якая з часам можа напоўніцца чымсьці адмоўным.

Няма сэнсу імкнуцца стаць аўтарытэтам

Як бачыце, бацькоўскі аўтарытэт бывае розны. Загадчык кафедры сацыяльнай і сямейнай псіхалогіі адзначыла, што аўтарытэт, безумоўна, неабходны кожнай сям’і, аднак трэба адрозніваць сапраўдны аўтарытэт ад ілжывага, дзе паслухмянасці дабіваюцца любымі сродкамі. Тым не менш дзецям патрэбна разумная бацькоўская любоў, а аўтарытэт бацькоў у многім залежыць ад іх адносін да дзяцей, ад цікавасці да іх жыцця, да іх спраў, радасцей і засмучэнняў.

Напрыканцы лекцыі Наталля Леанідаўна агучыла галоўнае бацькоўскае правіла: “Не трэба імкнуцца стаць аўтарытэтам для свайго дзіцяці. Гэта абсалютна дарэмна. Чым больш мы да гэтага імкнёмся, тым больш гэтая аўтарытэтнасць выслізгвае. Аўтарытэт — гэта проста вынік нашай любові, клопату, прыхільнасці, увагі і разумення. Тут самае галоўнае — адчуць, зразумець дзіця такім, якое яно ёсць, таму што дзіця — не маленькі дарослы, яно па-іншаму бачыць свет, эмацыянальна рэагуе на яго і адчувае патрэбу ў нашай падтрымцы і знаходжанні побач”.

Людміла ГУРСКАЯ.

Змена для будучых педагогаў

Сёння ў НДЦ “Зубраня” завяршаецца змена “Ад захаплення да педагагічнай прафесіі”. Змена пяты раз аб’яднала юнакоў і дзяўчат, якія задумваюцца над тым, каб звязаць сваё жыццё з настаўніцтвам. Амаль тры тыдні ў “Зубраняці” падарылі ім незабыўныя мерапрыемствы, якія, верагодна, упэўнілі маладых людзей, што яны рухаюцца ў правільным напрамку. Таксама змена падарыла ім магчымасць больш даведацца аб установах, дзе можна атрымаць педагагічную прафесію. А БДПУ імя Максіма Танка ўвогуле падрыхтаваў для дзяцей шэраг яркіх мерапрыемстваў.

Удзельнікамі змены “Ад захаплення да педагагічнай прафесіі” сталі навучэнцы профільных педагагічных класаў, лідары школьнага самакіравання, члены грамадскіх аб’яднанняў з высокім узроўнем вучэбнай паспяховасці, якія плануюць у будучыні выбраць прафесію педагога. У “Зубраняці” будучым педагогам прапанавалі цікавую і насычаную праграму, якая спрыяла фарміраванню найважнейшых духоўна-маральных каштоўнасцей, развіццю актыўнай жыццёвай пазіцыі, а таксама папулярызацыі педагагічнай прафесіі.

Свята адкрыцця змены задало актыўны і заўзяты тон наступным дням. Мерапрыемства ўяўляла сабой чаргаванне незвычайных “урокаў” і творчых “перапынкаў”. На “ўроках” вядучыя і ўдзельнікі свята расказвалі пра “Зубраня”, пра змест змены. А творчыя “перапынкі” былі запоўнены выступленнямі дзіцячых танцавальных і вакальных калектываў. Гэтак жа ярка і актыўна праходзілі ўсе дні змены. Хлопцы і дзяўчаты маглі праявіць сябе ў сацыяльных акцыях, культурна-масавых справах, індывідуальных конкурсах, для іх праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы, інтэрактыўныя прагулкі, яны сталі ўдзельнікамі клубаў па інтарэсах, творчых трэнінгаў, экскурсійных праграм. Важнай часткай змены стала адукацыйная праграма “Акадэмія “Клас!”, якая ўключала такія трэнінгі, тэарэтычныя і практычныя заняткі, як “Прафесійная кампетэнтнасць”, “Арганізатарскія здольнасці”, “Чалавечыя здольнасці”, “Творчыя здольнасці”, “Камунікатыўныя здольнасці”, “Артыстычныя здольнасці”, “Педагагічнае ўяўленне”, “Аналітычныя здольнасці” і заняткі “Як стаць педагогам”.

Дзень Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка стаў адной з яркіх і запамінальных падзей змены. Мерапрыемства атрымалася і змястоўным, і цікавым. Моладзь, якая сабралася ва ўтульнай канцэртнай зале “Зубраняці”, вітаў рэктар БДПУ Аляксандр Іванавіч Жук расказаў аб універсітэце — яго матэрыяльнай базе, спецыялістах, якія тут працуюць, і таленавітых навучэнцах. Рэктар звярнуў увагу на тое, што расце прэстыж педагагічнай прафесіі і ва ўніверсітэт паступае ўсё больш медалістаў, растуць прахадныя балы і конкурс пры паступленні, мяняецца і гендарны склад навучэнцаў — ва ўніверсітэт прыходзіць усё больш хлопцаў. Аляксандр Іванавіч нагадаў, што плануецца ўвядзенне новых умоў паступлення для навучэнцаў педагагічных класаў і што БДПУ чакае ў сваіх шэрагах матываваных хлопцаў і дзяўчат. Рэктар адзначыў, што ўніверсітэт працуе па-сучаснаму, пільна сочыць за ўсімі актуальнымі тэндэнцыямі ў педагогіцы, адукацыі, каб ісці ў нагу з часам. Педагагічная прафесія і патрабаванні да яе мяняюцца, а разам з імі ўдасканальваецца навучанне ва ўніверсітэце, каб яго выпускнікі былі здольны працаваць у новых умовах, каб яны былі сапраўды сучаснымі педагогамі. БДПУ — член Еўразійскай асацыяцыі ўніверсітэтаў, што сведчыць аб высокай якасці падрыхтоўкі спецыялістаў, а таксама аб інтэграцыі ўніверсітэта ў міжнародную супольнасць. Аляксандр Іванавіч расказаў і аб вялікай універсітэцкай сям’і, якой з’яўляецца навучальная ўстанова. “Мы — адна сям’я” — з такой устаноўкай працуюць і вучацца ў БДПУ. І гэтая атмасфера вельмі спрыяльная для прафесійнага і творчага росту. БДПУ дае цудоўныя магчымасці не толькі для вучобы, але і для рэалізацыі разнастайных здольнасцей студэнтаў — як спартыўных, так і творчых. Пасля заняткаў жыццё кіпіць ва ўніверсітэце: працуюць студыі, творчыя калектывы, аб’яднанні па інтарэсах. У сваёй прамове Аляксандр Іванавіч прывёў 10 прычын выбраць БДПУ і ста ць педагогам, хаця прычын гэтых значна больш.

Далей на сцэну з творчымі нумарамі выйшлі навучэнцы і педагогі БДПУ. Іх выступленні сталі пацвярджэннем слоў рэктара аб тым, што ва ўніверсітэце вучацца і працуюць цікавыя, таленавітыя людзі і што БДПУ стварае спрыяльныя ўмовы для іх творчага росквіту. Перад удзельнікамі змены выступіў вакальны калектыў “Модус”, сваё вакальнае майстэрства таксама паказалі выканаўцы Настасся Козел, Марыя Хлань і Аляксандр Кустаў, цудоўны настрой стваралі харэаграфічныя нумары танцавальнага калектыву “О2” і мастацкага праекта “АРТ-Юніці”. Удзельнікі калектыву “Лайфстайл” прадэманстравалі віртуознае валоданне мячом. На каго раўняюцца навучэнцы ўніверсітэта, стала відавочна з выхадам на сцэну дуэта педагогаў — Уладзімір Бубен і Уладзімір Федарук, салісты ансамбля “Фестываль”, падарылі гледачам цудоўны музычны мікс на акардэонах. Завяршылі канцэртную праграму ўдзельніцы гурта “БайСіці”.

Выступленне рэктара перад удзельнікамі змены было змястоўным і інфарматыўным, а для тых, у каго засталіся пытанні, быў арганізаваны круглы стол. Да размовы былі запрошаны не толькі тыя, хто ўжо вызначыўся з прафесіяй і УВА, але таксама і тыя, хто свой выбар яшчэ не зрабіў. Рэктар БДПУ Аляксандр Іванавіч Жук і першы прарэктар Святлана Іванаўна Копцева, якія бралі ўдзел у круглым стале, пастараліся шчыра і поўна адказаць на ўсе пытанні, якіх было шмат. Гэта былі і асабістыя пытанні да кіраўніка ўніверсітэта: хлопцы і дзяўчаты пыталіся, як Аляксандр Іванавіч стаў рэктарам, якім відам спорту займаецца, дзе любіць адпачываць і які прадмет не любіў у школе. Рэктар расказаў аб сваім прафесійным шляху і падзяліўся навіной аб тым, што літаральна на днях быў выбраны віцэ-прэзідэнтам асацыяцыі рэктараў педагагічных універсітэтаў Еўропы. Цікавіла прысутных, якім бачыць Аляксандр Іванавіч педагога будучыні і перспектывы развіцця прафесіі, як адбываецца размеркаванне пасля навучання ва ўніверсітэце, дзе студэнты праходзяць практыку, які факультэт карыстаецца найбольшай папулярнасцю ў абітурыентаў. Чарговы раз удакладнялі ў рэктара інфармацыю аб ільготах пры паступленні для навучэнцаў педкласаў — відавочна, што гэтае пытанне вельмі хвалюе навучэнцаў, у чые планы ўваходзіць паступленне ў педагагічныя УВА. Запыталі ў рэктара і аб перспектывах далейшага развіцця ўніверсітэта. Аляксандр Іванавіч адказаў, што хацеў бы, каб БДПУ стаў паўнацэнным суб’ектам сусветнай адукацыйнай прасторы, каб узровень падрыхтоўкі выпускнікоў педуніверсітэта стаў такім высокім, што вучыцца сюды прыязджалі б хлопцы і дзяўчаты з усяго свету. А яшчэ рэктар прызнаўся, што марыць аб стварэнні ліцэя БДПУ.

Дар’я РЭВА.
Фота аўтара.

З упэўненасцю — у заўтрашні дзень беларускай школы

Завяршыўся першы год работы педагагічных класаў, якія былі адкрыты ў 111 школах рэспублікі. Падвесці папярэднія вынікі іх дзейнасці, акрэсліць праблемы, з якімі сутыкнуліся кіраўнікі ўстаноў адукацыі, педагогі і навучэнцы, у сценах вядучай педагагічнай ВНУ краіны — БДПУ імя Максіма Танка — на І Рэспубліканскай канферэнцыі “Педагагічныя класы: вопыт, праблемы, перспектывы” сабраліся вучоныя, педагогі-практыкі, школьнікі. У канферэнцыі прынялі ўдзел Старшыня Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па адукацыі, культуры і навуцы Аляксандр Іванавіч Сягоднік, намеснік міністра адукацыі Раіса Станіславаўна Сідарэнка.

Па словах Р.С.Сідарэнка, праект педагагічных класаў з’яўляецца адным з перспектыўных праектаў Міністэрства адукацыі. “Мы ўдзячны педагагічнаму ўніверсітэту, які ўзяўся за няпростую справу аб’яднаць усю краіну, каб выбраць самых лепшых, самых адданых навучэнцаў, тых, хто пабудуе нашу будучыню, — будучых педагогаў, — адзначыла Раіса Станіславаўна. — Прафесія педагога самая шчаслівая, самая яркая і самая важная на Зямлі. Перад сустрэчай я праглядала матэрыялы, якія тычацца дзейнасці педагагічных класаў, і мне асабліва запомніўся відэаролік сярэдняй школы № 3 Ваўкавыска. Ваўкавыскія школьнікі сустракаліся з прадстаўнікамі розных прафесій. Прадстаўнік МНС гаварыў, што плюс яго прафесіі — у магчымасці праявіць рысы характару, якія ў звычайным жыцці не заўсёды могуць раскрыцца; работнік банка адзначыў, што галоўны плюс яго прафесіі — зносіны з людзьмі і магчымасць выкарыстання ІКТ; правізар падкрэсліў, што толькі добры чалавек можа працаваць у аптэцы, яго галоўная якасць — уменне любіць людзей; супрацоўнік міліцыі зазначыў, што галоўная перавага яго прафесіі — гэта калектыў. У прафесіі педагога ёсць усё гэта і яшчэ мноства іншых плюсоў”.


Пленарнае пасяджэнне адкрыў рэктар БДПУ імя Максіма Танка Аляксандр Іванавіч Жук. Па яго словах, па даручэнні кіраўніка дзяржавы ў 2015 годзе былі распрацаваны і зацверджаны дакументы, якія вызначаюць вектары развіцця бесперапыннай педагагічнай адукацыі. У першую чаргу гэта канцэпцыя развіцця педагагічнай адукацыі на 2015—2020 гады і план мерапрыемстваў па яе рэалізацыі. Для рэалізацыі канцэпцыі ў краіне створаны вучэбна-навукова-інавацыйны кластар бесперапыннай педагагічнай адукацыі. І адна з яго задач — прыцягненне ў педпрафесію матываванай інтэлектуальна-падрыхтаванай і духоўна-развітой моладзі, якая займае актыўную грамадзянскую і жыццёвую пазіцыю. Гаворка ідзе аб арганізацыі дапрофільнай і профільнай работы з навучэнцамі на ўзроўні агульнай сярэдняй адукацыі.

Пэўны вопыт профільнай педагагічнай падрыхтоўкі школьнікаў назапашаны ў нашай краіне. У айчыннай сістэме адукацыі педкласы з’явіліся яшчэ ў 80-х — пачатку 90-х гадоў. Стварэнне такіх класаў было абумоўлена дэфіцытам педкадраў і невысокім конкурсам на шэраг педагагічных спецыяльнасцей. У гэтыя гады ў педкласах разам з агульнашкольнымі прадметамі навучэнцы вывучалі факультатыўныя курсы па педагогіцы і псіхалогіі, выпускнікі педкласаў мелі магчымасць паступаць у ВНУ на педспецыяльнасці на льготных умовах па сістэме сумешчаных экзаменаў. У 1992 годзе ў Мінску была адкрыта педгімназія. Першым яе дырэктарам была Г.І.Дабрынеўская. Большасць выпускнікоў гэтай гімназіі рабілі ўсвядомлены выбар на карысць педагагічнай прафесіі.

У апошнія гады назіраецца павышэнне цікавасці да педагагічнай прафесіі. Па-першае, у грамадстве, асабліва ў сродках масавай інфармацыі, сталі ўсё часцей уздымаць тэму адраджэння прэстыжу прафесіі настаўніка. Па-другое, у нашай краіне ўсё больш адчуваецца дзяржаўная падтрымка педагога, што робіць настаўніцкую прафесію канкурэнтаздольнай і прыцягальнай на рынку працы.

Аляксандр Іванавіч засяродзіў увагу прысутных і на тым, што ідэя падрыхтоўкі навучэнцаў да педпрафесіі становіцца ўсё больш папулярнай і за мяжой. У Еўропе лідзіруючую пазіцыю па практычным укараненні ідэі профільнай педпадрыхтоўкі займае Чэхія, у якой у 2011 годзе стартаваў праект па арганізацыі работы педагагічных ліцэяў. Ва ўстановах трынаццацігадовага навучання рэалізоўваюцца тры мадэлі профільнага навучання: чатырохгадовая праграма інтэграванай педагагічнай агульнаадукацыйнай падрыхтоўкі пачынаючы з 10 класа, шасцігадовая праграма з 8 класа і васьмігадовая праграма з 6 класа. Выпускнікам педшкол і ліцэяў прысвойваецца кваліфікацыя выхавальніка дзіцячага сада, кіраўніка дзіцячага гуртка, памочніка выхавальніка, а таксама прадастаўляецца права прывілеяванага паступлення ў педагагічныя ВНУ. Яшчэ адзін прыклад профільнай педпадрыхтоўкі — вопыт Адкрытага ўніверсітэта Вялікабрытаніі. У ім з 2005 года адкрыты дзевяцімесячны ўводны курс “Уводзіны ў педагагічную дзейнасць” для навучэнцаў ва ўзросце 12—19 гадоў. У гэтым курсе раскрываюцца сутнасць і каштоўнасці педпрафесіі, функцыі і абавязкі педагогаў. Курс выкладаецца ў форме цьютарыяла, і навучэнцы маюць доступ да электронных вучэбных рэсурсаў. Формай кантролю вучэбных дасягненняў з’яўляюцца пісьмовая работа і выніковае эсэ. Пасля заканчэння курса выпускнікам налічваюцца 30 крэдытаў, якія затым улічваюцца пры атрыманні педадукацыі ва ўніверсітэце.

Як адзначалася, у Беларусі для арганізацыі педагагічных класаў праведзена вялікая арганізацыйна-метадычная работа. У выніку ўжо сёлета іх створана больш за 100 ва ўсіх рэгіёнах і ў сталіцы. Для навучэнцаў ствараюцца ўмовы для ўсвядомленага выбару педспецыяльнасцей на аснове глыбокага пагружэння ў свет будучай прафесіі. Акрамя вывучэння профільных прадметаў на павышаным узроўні, вучні асвойваюць абавязковы курс факультатыўных заняткаў “Уводзіны ў педагагічную прафесію”, разлічаны на два гады. Факультатыў накіраваны на развіццё матывацыі да педдзейнасці, педздольнасцей, сацыяльных кампетэнтнасцей, псіхалагічнай культуры. Ён дае магчымасць навучэнцам ажыццявіць дыягностыку ўласных педагагічных здольнасцей, а педкалектыву школы аб’ектыўна ацаніць максімальную здатнасць навучэнца да педагагічнай дзейнасці. Па-першае, навучэнец ўдзельнічае ў розных відах педпрактыкі — так званых педагагічных спробах: наведвае ўрокі настаўнікаў, праводзіць мікрадаследаванні, арганізоўвае гульні на перапынках, рыхтуе і праводзіць выхаваўчыя мерапрыемствы, фрагменты ўрокаў, практыкуецца ў школьным лагеры, валанцёрскай дзейнасці і г.д.

Як адзначыла рэктар Гродзенскага абласнога ІРА Святлана Антонаўна Сяргейка, у рэгіёне адкрыты 23 педагагічныя класы практычна ва ўсіх раёнах вобласці. Факультатыў вядуць настаўнікі першай і вышэйшай кваліфікацыйнай катэгорыі, педагагічны стаж якіх — больш за 20 гадоў, пераважна настаўнікі-філолагі, настаўнікі гісторыі і грамадазнаўства і педагогі-псіхолагі. Асноўныя формы і метады работы, што выкарыстоўваюцца настаўнікамі Гродзеншчыны на факультатывах, — дыскусія, трэнінг, гутарка і гульня. У Карэліцкім раёне ўпор робіцца на сустрэчы навучэнцаў з пераможцамі конкурсу “Настаўнік года”, у Ленінскім раёне Гродна — на наведванне дзён адкрытых дзвярэй ВНУ, у Савецкім раёне — на семінары, вэбінары, стварэнне ролікаў і мультфільмаў аб педагагічнай прафесіі, у Мастоўскім раёне — на прафіляванне школьнага курса літаратуры.

У сярэдняй школе № 126 Мінска традыцыйным стала правядзенне дзён самакіравання, у межах якіх кожны навучэнец педкласа мае магчымасць праверыць і развіць свае арганізатарскія здольнасці, арганізоўваюцца сустрэчы з выкладчыкамі і студэнтамі, сярод якіх ёсць і выпускнікі школы. Навучэнцы дапамагаюць педагогам у правядзенні мерапрыемстваў шостага школьнага дня, арганізоўваюць дзейнасць малодшых школьнікаў групы прадоўжанага дня. Кожны навучэнец на працягу навучання ў педкласе стварае ўласнае партфоліа “Я — педагог”, у якім фіксуюцца вынікі вучэбнай і педдзейнасці (эсэ, творчыя заданні, даныя самадыягностыкі). На падставе партфоліа навучэнец атрымае разгорнутую характарыстыку і рэкамендацыю педсавета школы для паступлення.

У сярэдняй школе № 6 Мінска назапашаныя навучэнцамі матэрыялы (тэкставыя, графічныя, аўдыя, відэа) змяшчаюцца ў электронным партфоліа, а ў сталічнай гімназіі № 20 навучэнцы педкласаў вядуць блогі.

Сёлета чатыры ўстановы рэспублікі (сярэднія школы №№ 6, 126, гімназія № 20 Мінска, а таксама Жамчужненская сярэдняя школа Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці) набылі статус школы-лабараторыі вучэбна-навукова-інавацыйнага кластара. Сёння тут канцэнтруецца эфектыўны педагагічны вопыт.

Як адзначылі кіраўнікі навучальных устаноў, навучэнцы педкласаў могуць ганарыцца і сваімі поспехамі. Так, навучэнцы педкласа сярэдняй школы № 6 Мінска былі ўдастоены дыпломаў і грамат за паспяховы ўдзел у Рэспубліканскай НПК студэнтаў і навучэнцаў “Актуальныя праблемы сацыяльна-гуманітарных ведаў” і Рэспубліканскай НПК “Студэнцкая навука і інавацыйны патэнцыял будучыні”. Навучэнцы сярэдняй школы № 126 Мінска сталі пераможцамі на VI Міжнародным конкурсе даследчых работ навучэнцаў і студэнтаў (Чэбаксары).

Падводзячы прамежкавыя вынікі работы педкласаў, А.І.Жук падкрэсліў, што арганізаваная сістэмная падтрымка старшакласнікаў у прафесійным самавызначэнні сродкамі факультатыўных заняткаў сябе апраўдала. Вопыт пройдзенага навучальнага года паказаў, што дасягненне мэт і задач у рабоце педкласаў у многім залежыць ад настаўніка. У сувязі з гэтым першачарговае значэнне павінна ўдзяляцца вучэбна-метадычнай падрыхтоўцы кадраў, якія будуць працаваць у педкласах. У цяперашні час у дапамогу педагогам вучоныя БДПУ імя Максіма Танка і педагогі з Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта распрацавалі метадычнае суправаджэнне факультатыўных заняткаў для 10 класа. Кожная тэма модуля прадстаўлена ў выглядзе трох блокаў: змястоўны блок, які ўтрымліваае тэорыю пытання; тэхналагічны блок, які змяшчае змест асноўных форм, метадаў і прыёмаў арганізацыі заняткаў; рэфлексіўны блок, які забяспечвае пастаяннае асэнсаванне асобаснай значнасці выбару педпрафесіі. Да канца чэрвеня завяршаецца работа над стварэннем метадычнага суправаджэння факультатыву для 11 класа. Для педагогаў, якія вядуць факультатыў, арганізавана пастаяннае навучанне на мэтавых курсах павышэння кваліфікацыі на базе ІПК універсітэта, а таксама абласных інстытутаў развіцця адукацыі. БДПУ таксама выступіла арганізатарам серыі круглых сталоў, вэбінараў з удзелам прадстаўнікоў адміністрацыі, педагогаў устаноў адукацыі. Такія формы прафесійных зносін неабходны ў плане навукова-метадычнай падтрымкі і кіраўнікоў школ, і педагогаў-практыкаў.

Якія перспектывы ўдасканалення дзейнасці педкласаў? Па-першае, пашырэнне супрацоўніцтва школ, у якіх адкрыты педкласы і ВНУ, што ажыццяўляюць падрыхтоўку па педспецыяльнасцях. Напрыклад, у БДПУ імя Максіма Танка заключана дамоўленасць аб супрацоўніцтве з 40 школамі і гімназіямі Мінска і Мінскай вобласці, у якіх адкрыты педкласы і педгрупы. Такія пагадненні ўзаемавыгадныя: для школы — гэта моцная метадычная навуковая падтрымка, а для ВНУ — база для педпрактыкі, эксперыментальная і інавацыйная пляцоўка для псіхолага-педагагічных даследаванняў для студэнтаў, аспірантаў, вучоных. Па-другое, стварэнне сістэмы маніторынгу педагагічнага суправаджэння работы педкласаў, распрацоўка і ўкараненне праграм курсаў павышэння кваліфікацыі для кіраўнікоў школ і педагогаў, якія вядуць факультатыўныя заняткі. Важная і работа з бацькамі навучэнцаў. Для школы, якая арганізоўвае профільную педпадрыхтоўку, бацькі з’яўляюцца стратэгічным саюзнікам. Важна інфармаваць бацькоў аб перавагах і перспектывах навучання ў педкласах. А таму працягваецца стварэнне ў адкрытым доступе банка інавацыйнага вопыту работы педкласаў.

У змястоўным і метадычным планах перспектыўнымі з’яўляюцца распрацоўка сістэмы кантролю і ацэнкі дасягненняў навучэнцаў, якія наведваюць факультатыўныя заняткі (плануецца ўвядзенне заліковых кніжак), узмацненне практычнага складніка факультатыўных заняткаў. Гаворка ідзе аб інтэграцыі профільнага навучання з прафарыентацыйнай работай у школе.

На канферэнцыі падкрэслівалася, што ў цяперашні час разглядаецца пытанне аб прыёме без уступных выпрабаванняў і ЦТ выпускнікоў, якія прайшлі навучанне ў педкласах і групах. Прэтэндэнты на льготнае паступленне на педспецыяльнасці, акрамя абавязковага асваення факультатыўнага курса “Уводзіны ў педагагічную прафесію”, павінны таксама мець у атэстаце добрыя і выдатныя адзнакі — не ніжэй за 7 балаў, а па прадметах профільных выпрабаванняў — не ніжэй за 8 балаў.

Сёння актуальным становіцца пытанне аб прапедэўтычнай рабоце з навучэнцамі на другой ступені агульнай сярэдняй адукацыі па арыентацыі на ўсвядомлены выбар педпрофілю ў 10—11 класах. На думку А.І.Жука, мэтазгодна пачынаючы ўжо з 5 класа пераходзіць да пошуку і адбору таленавітых вучняў, здольных прысвяціць сябе педагагічнай прафесіі. “Сёння ў краіне ёсць установы, якія гатовы на сваёй базе стварыць педагагічную гімназію, якая прадугледжвае арыентацыю школьнікаў на педпрафесію пачынаючы з 5 класа. У перспектыве ў кожным рэгіёне хацелася б адкрыць хаця б па адной педагагічнай гімназіі, — адзначыў Аляксандр Іванавіч. — Зараз прапрацоўваецца пытанне аб адкрыцці педліцэя пры БДПУ для навучэнцаў старшых класаў”. Руху ў гэтым напрамку будзе садзейнічаць рэалізацыя ў 2016—2018 гадах рэспубліканскага эксперыментальнага праекта “Апрабацыя мадэлі дапрофільнай педагагічнай падрыхтоўкі навучэнцаў на другой ступені”. У эксперыменце будуць удзельнічаць 15 школ і гімназій з усіх рэгіёнаў краіны. У выніку будуць вызначаны найбольш эфектыўныя формы і метады, распрацаваны дыдактычныя комплексы для арганізацыі дапрофільнай метадычнай падрыхтоўкі навучэнцаў 5—9 класаў.

“Перспектыва прыцягнення да атрымання педагагічнай спецыяльнасці найбольш падрыхтаваных навучэнцаў школ, якія зрабілі ўсвядомлены выбар, стварае перадумовы для ўстойлівага развіцця сістэмы педагагічнай адукацыі ў нашай краіне, — падкрэсліў А.І.Жук. — А значыць, мы зможам з упэўненасцю глядзець у заўтрашні дзень беларускай школы”.

***

У межах мерапрыемства адбылося ўрачыстае ўзнагароджанне педагогаў — пераможцаў конкурсу на лепшую метадычную распрацоўку факультатыўных заняткаў “Уводзіны ў педагагічную прафесію. 10—11 класы” і навучэнцаў за лепшую віртуальную візітоўку педагагічнага класа, а таксама прэзентацыя педагогамі свайго вопыту. Удзельнікам і гасцям мерапрыемства прапаноўваліся розныя формы работы: выстава дасягненняў педагагічных класаў, дыскусійныя пляцоўкі па праблемах арганізацыі і псіхолага-педагагічнай падтрымкі дзейнасці профільных класаў педагагічнай накіраванасці, майстар-класы па правядзенні факультатыўных заняткаў, кабінеты экспертаў па прафесійнай арыентацыі навучэнцаў, трэнінгі па развіцці лідарскіх якасцей навучэнцаў і інш.

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара.

Поспехі і перашкоды на шляху да інклюзіі

V Міжнародная навукова-практычная канферэнцыя “Спецыяльная адукацыя: традыцыі і інавацыі” прайшла ў БДПУ імя Максіма Танка. У ёй прынялі ўдзел прадстаўнікі Міністэрства адукацыі нашай краіны, вучоныя, дзеячы культуры, духавенства, прадстаўнікі грамадскіх арганізацый і педагогі навучальных устаноў — спецыялісты сферы спецыяльнай і інклюзіўнай адукацыі з Арменіі, Беларусі, Казахстана, Літвы, Малдовы, Нарвегіі, Польшчы, Расіі, Узбекістана, Украіны, Швецыі.

Інклюзіўнай адукацыі быць

Удзельнікаў канферэнцыі вітаў рэктар БДПУ імя Максіма Танка Аляксандр Іванавіч Жук: “Сёння спецыялісты розных краін прадстаўляюць нам канкрэтныя вынікі сваёй навукова-педагагічнай і культурна-асветніцкай дзейнасці ў кірунку інклюзіўнай адукацыі. У Беларусі таксама было шмат зроблена на дзяржаўным узроўні па забеспячэнні роўнага доступу да адукацыі людзей з абмежаванымі магчымасцямі. У 2015 годзе мы далучыліся да Канвенцыі ААН аб правах інвалідаў, прынялі Канцэпцыю развіцця інклюзіўнай адукацыі асоб з АПФР, распрацавалі план па яе рэалізацыі на 2016—2020 гады. У сувязі з тым працягваем удасканальваць падыходы да падрыхтоўкі адпаведных педагагічных кадраў. У мінулым годзе міністрам адукацыі былі зацверджаны стратэгічна важныя дакументы, якія вызначаюць вектар развіцця непарыўнай педагагічнай адукацыі з улікам інклюзіўных працэсаў на наступныя пяць гадоў, у прыватнасці Канцэпцыя развіцця педагагічнай адукацыі да 2020 года і план мерапрыемстваў па яе рэалізацыі, які грунтуецца на аснове кластарнай арганізацыі супрацоўніцтва ў адукацыйнай сферы. Завяршаецца работа і над прафесійным стандартам педагога, да якога на ўсіх кваліфікацыйных узроўнях прад’яўляюцца абавязковыя патрабаванні па авалоданні новымі запатрабаванымі жыццём кампетэнцыямі. Педагогу неабходна ўменне працаваць з рознымі катэгорыямі дзяцей і ствараць для іх інклюзіўнае адукацыйнае асяроддзе. Прафесійны стандарт педагога дазволіць распрацаваць кампетэнтнасныя мадэлі выпускнікоў усіх узроўняў педагагічнай адукацыі”.

Дзеці, якія знаходзяцца на ўліку ў банку даных аб дзецях з АПФР у нашай краіне, амаль стапрацэнтна ахоплены карэкцыйна-педагагічнай дапамогай і спецыяльнай адукацыяй. Большасць дзяцей з АПФР маюць парушэнні маўлення. Аб гэтым расказала начальнік аддзела спецыяльнай адукацыі Міністэрства адукацыі Антаніна Міхайлаўна Змушко. Сёлета ў краіне функцыянуюць 240 устаноў спецыяльнай адукацыі. На працягу двух дзесяцігоддзяў вядзецца работа па іх аптымізацыі. У параўнанні з 2000 годам напалову скарацілася колькасць школ і школ-інтэрнатаў для дзяцей з АПФР. І ў гэтым годзе некалькі такіх устаноў, у якіх колькасць навучэнцаў не перавысіць 50-ці, хутчэй за ўсё, будуць закрыты.

У апошнія гады каля 70% навучэнцаў з абмежаваннямі з тых, хто мае патрэбу ў спецыяльнай адукацыі, атрымліваюць яе ва ўмовах агульнаадукацыйных устаноў дашкольнай і агульнай сярэдняй адукацыі — у інтэграваных і спецыяльных групах (класах). Дзецям з лёгкімі парушэннямі аказваецца карэкцыйная дапамога ў пунктах карэкцыйна-педагагічнай дапамогі або ў ЦКРНіР. З 1996 года ў нашай краіне выдаюцца падручнікі, вучэбна-метадычныя і вучэбныя дапаможнікі для дзяцей з АПФР, у тым ліку і шрыфтам Брайля (з 1998 года).

“Мяркую, што сур’ёзным імпульсам для развіцця інклюзіўнай адукацыі ў нашай краіне стане падпісанне Канвенцыі аб правах інвалідаў, якая ў найбліжэйшы час будзе ратыфікавана, — падкрэсліла Антаніна Міхайлаўна. — Для таго каб рэалізаваць ідэі, агучаныя ў канвенцыі, неабходна яшчэ прыкласці шэраг намаганняў, зрабіць канкрэтныя крокі. Так, каля 20% устаноў агульнай сярэдняй адукацыі на сёння аснашчаны адаптыўным адукацыйным асяроддзем, але не безбар’ерным у поўнай меры. Толькі ў 2% школ такое асяроддзе на належным узроўні. Плануем да 2020 года павялічыць колькасць гэтых устаноў да 10%. Вядзецца шматбаковая падрыхтоўка педагагічных кадраў для работы ў інклюзіўных школах, распрацоўваецца вучэбна-метадычнае забеспячэнне, развіваюцца розныя формы супрацоўніцтва дзяцей з інваліднасцю і звычайных равеснікаў, шмат зроблена на шляху фарміравання талерантных адносін соцыуму да асоб з АПФР, пастаянна карэкціруецца змест спецыяльнай адукацыі з улікам інклюзіўных падыходаў”.

Другі год у краіне рэалізоўваецца рэспубліканскі эксперыментальны праект па апрабацыі мадэлі інклюзіўнай адукацыі ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі. У ім удзельнічаюць 8 устаноў, дзе створана 14 інклюзіўных (у поўным сэнсе гэтага слова) класаў. На працягу некалькіх апошніх гадоў быў рэалізаваны рэспубліканскі праект па апрабацыі мадэлі рэсурснага цэнтра ва ўстанове спецыяльнай адукацыі. Гэтыя ўстановы таксама ўносяць важкі ўклад у развіццё інклюзіўных працэсаў.

“У той жа час ёсць шэраг перашкод для паспяховага ўкаранення інклюзіі: недахоп кадраў, недастатковае фінансаванне гэтага кірунку як на ўзроўні краіны, так і на мясцовым узроўні, складанасці пры фарміраванні інклюзіўнай культуры, — паведаміла Антаніна Міхайлаўна. — Тым не менш мы думаем, што інклюзіўнай адукацыі ў нашай краіне быць. Да 2020 года плануем каля 80% дзяцей з АПФР ахапіць інклюзіўнымі формамі атрымання адукацыі. Але пакінем і альтэрнатыву для дзяцей з абмежаваннямі, у якіх застанецца магчымасць атрымліваць адукацыю ў спецыяльнай школе”.

“Рэспубліка Беларусь — паслядоўны ўдзельнік усіх прагрэсіўных і інавацыйных працэсаў, якія адбываюцца ў сферы адукацыі. Ваша краіна далучылася да Канвенцыі аб правах інвалідаў, і яе ратыфікацыя дадасць адказнасці за пераход да інклюзіі. Гэты працэс не павінен зацягвацца. Інклюзіўная адукацыя — гэта ўжо не варыянт развіцця адукацыі, гэта рэальная неабходнасць, — адзначыў прадстаўнік Дзіцячага фонду ААН (ЮНІСЕФ) у Беларусі доктар Рашэд Мустафа Сарвар. — Існуе рабочы план сумесных мерапрыемстваў ЮНІСЕФ і Міністэрства адукацыі, якія тычацца ў тым ліку развіцця інклюзіўнай адукацыі”.

Гарантаваць правы і ўстараніць перашкоды

Аб сучасных тэндэнцыях спецыяльнай і інклюзіўнай адукацыі расказала дырэктар Інстытута спецыяльнай адукацыі і комплекснай рэабілітацыі Маскоўскага гарадскога педагагічнага ўніверсітэта Аксана Георгіеўна Прыходзька. Яна адзначыла, што больш за 70% немаўлят нараджаюцца сёння з фізіялагічнымі праблемамі ў стане здароўя, да 86% — з рознымі відамі неўралагічнай паталогіі, у большасці, канечне, лёгкай. Не больш за 10% дашкольнікаў і не больш як 4% школьнікаў могуць лічыцца абсалютна здаровымі.

“Задача, якая паўстае сёння перад спецыялістамі і бацькамі, — арганізаваць бесперапынную дапамогу дзецям з абмежаванымі магчымасцямі здароўя, — адзначыла выступоўца. — Толькі тыя дзеці стануць паспяховымі ў інклюзіўным навучанні, якія прайшлі праз раннюю комплексную дапамогу. Цуды кампенсацыі магчымы толькі ў раннім дзіцячым узросце! І калі цяжкія праблемы адразу бачны спецыялістам, то лёгкія, на жаль, выяўляюцца не адразу. Для таго каб своечасова іх дыягнаставаць і карэкціраваць, сучасныя спецыялісты павінны мець веды з самых розных сфер, не толькі спецыяльнай педагогікі, але і медыцыны, спецыяльнай псіхалогіі і іншых сумежных кірункаў”.

Для таго каб інклюзія адбылася, як на ўзроўні дзяржавы, так і на ўзроўні недзяржаўных арганізацый, асобных спецыялістаў і грамадзян, неабходна выканаць шэраг патрабаванняў. Аб гэтым расказаў заснавальнік Асветніцкай праваабарончай установы “Офіс па правах людзей з інваліднасцю” (Беларусь) Сяргей Яўгенавіч Драздоўскі.

Першае, што неабходна зрабіць, — гэта спыніць працэс змяшчэння дзяцей у інтэрнатныя ўстановы, стварыць альтэрнатыву для атрымання адукацыі па месцы пражывання. Неабходна ўсе пытанні фінансавання інклюзіўнай адукацыі вырашаць на дзяржаўным узроўні. Людзям з абмежаваннямі павінна быць гарантавана адсутнасць дыскрымінацыі іх правоў. Патрабуюць пастаяннага ўдасканалення інфармацыйныя сістэмы. Напрыклад, пры вызначэнні інваліднасці ў сістэме аховы здароўя неабходна зрабіць карэкціроўкі ў бок выкарыстання міжнароднай класіфікацыі функцыянавання. Няўрадавыя інстытуты і арганізацыі, сем’і дзяцей з абмежаваннямі павінны стаць паўнацэннымі ўдзельнікамі адукацыйнага інклюзіўнага працэсу. Важна ўстараніць усе перашкоды на шляху да інклюзіі, стварыць для навучэнцаў камфортнае інклюзіўнае асяроддзе, забяспечыць дынаміку руху да інклюзіі, наладзіць работу з бацькамі, аказваць належную падтрымку кожнаму дзіцяці з інваліднасцю праз індывідуальныя праграмы рэабілітацыі і праграмы кампенсацыі, праз стварэнне адпаведнай інфраструктуры ў вялікіх гарадах і малых пасёлках. Неабходна зрабіць адкрытым адукацыйны працэс і ўдзел дзяцей і бацькоў у абмеркаванні і прыняцці ўнутрышкольных рашэнняў.

Тэме сацыяльнай інклюзіі і жыццёвым перспектывам людзей з АПФР прысвяціў выступленне протаіерэй Ігар Карастылёў, настаяцель храма іконы Божай Маці “Усіх тужлівых Радасць”, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь “За духоўнае адраджэнне”. Яшчэ ў 90-я гады айцец Ігар быў духоўнікам таварыства інвалідаў і таварыства сляпых. Сёння ён актыўны ўдзельнік інклюзіўных працэсаў. Пры храме дзейнічаюць майстэрні, дзе працуюць дарослыя людзі з разумовымі і фізічнымі абмежаваннямі, — створана 105 рабочых месцаў. Сярод прыхаджан храма таксама ёсць людзі з абмежаваннямі, тут, напрыклад, вядуцца службы з сурдаперакладам.

“Яшчэ 20 гадоў назад у нашай краіне існавалі вялікія чэргі (на некалькі гадоў наперад) у дамы-інтэрнаты для дзяцей з АПФР, — падкрэсліла Алена Георгіеўна Цітова, старшыня БелАДДІіМІ. — Сёння чэргі зніклі. Намаганнямі Міністэрства працы і сацыяльнай абароны ў інтэрнатах ствараюцца аддзяленні “сацыяльнай перадышкі”. Цяпер бацькі асаблівых дзяцей маюць магчымасць аддаць іх у такое аддзяленне на некаторы час, даверыцца спецыялістам, якія там працуюць, для вырашэння, напрыклад, сямейных пытанняў”.

Новыя кампетэнцыі сучаснага педагога

Аб метадычнай падрыхтоўцы педагогаў да работы ва ўмовах інклюзіўнай адукацыі расказала дэкан факультэта спецыяльнай адукацыі БДПУ імя Максіма Танка Святлана Яўгенаўна Гайдукевіч.

Асаблівую актуальнасць пры рабоце ва ўмовах інклюзіі набываюць пытанні адаптацыі зместу вучэбнага матэрыялу, распрацоўкі індывідуальных вучэбных планаў і праграм, мадыфікацыі тэхналогіі рознаўзроўневага і дыферэнцыраванага навучання, стварэння варыятыўных сістэм кантролю і ацэньвання вучэбна-пазнавальнай дзейнасці навучэнцаў, адаптыўнага адукацыйнага асяроддзя.

Удасканаленне кампетэнцый сучаснага педагога патрабуе істотнага абнаўлення зместу яго педагагічнай падрыхтоўкі, які сёння рэалізоўваецца праз распрацоўку і ўкараненне новых вучэбных дысцыплін, праз удакладненне і карэкціроўку іх зместу, якія ўжо закладзены ў вучэбным плане, і праз змяненне суадносін тэарэтычнай і практычнай падрыхтоўкі.

Так, у вучэбных планах усіх педагагічных спецыяльнасцей універсітэта ўведзена вучэбная дысцыпліна “Тэорыя і практыка спецыяльнай адукацыі”. У 2013 годзе на факультэце спецыяльнай адукацыі з’явілася вучэбная дысцыпліна “Інтэграванае навучанне і выхаванне дзяцей з АПФР”. На ўсіх спецыяльнасцях у БДПУ арганізавана непарыўная педагагічная практыка. На працягу 2015—2016 гадоў ажыццяўляецца пілотны праект па далучэнні студэнтаў першага курса да абавязковай валанцёрскай практыкі. Спецыялісты ўніверсітэта прымаюць удзел у шэрагу міжнародных праграм па распаўсюджванні ідэй інклюзіўнай адукацыі.

У 2016 годзе ў межах супрацоўніцтва БДПУ з Міжнароднай недзяржаўнай культурнай арганізацыяй ShareMusic (Швецыя) была распрацавана праграма факультатыву “Музычная сцэнічная творчасць як сродак дасягнення сацыяльнай інклюзіі”. Аб важнасці выканальніцкага мастацтва расказала кіраўнік гэтай арганізацыі Софія Аляксандэрсан. ShareMusic праводзіць курсы па сцэнічным майстэрстве, стварае наватарскія спектаклі і актывізуе творчыя працэсы ў гэтай сферы, з’яўляецца своеасаблівым цэнтрам, які аб’ядноўвае выканаўцаў з рознымі магчымасцямі і вопытам. Унікальнасць арганізацыі — у сінтэзе розных форм мастацтва, а таксама ў тым, што людзі з асаблівымі патрэбамі і звычайныя людзі ўзаемадзейнічаюць, сумесна займаюцца творчасцю, ствараюць, напрыклад, спектаклі разам з вядомымі артыстамі, кампазітарамі, музыкантамі, харэографамі, танцорамі і г.д. У Беларусі арганізацыя сумесна з БДПУ імя Максіма Танка і БелАДДІіМІ рэалізоўвае творчы праект “Сафіт”.

Вопытам развіцця рэфлексіі і крытычнага мыслення пры падрыхтоўцы спецыялістаў сацыяльнай сферы ў вышэйшых навучальных установах Літвы падзяліліся прафесар Шаўляйскага ўніверсітэта Дайва Адольфаўна Аліфанавене і прафесар гэтай установы Аста Вітаўтаўна Вайткевічэне. Яны акцэнтавалі ўвагу на пытаннях пераходу ад класічнай парадыгмы навучання да ліберальнай. Мэта навучання, на погляд навукоўцаў, павінна быць не толькі ў перадачы студэнтам вялікай колькасці ведаў, але і ў фарміраванні ў іх сістэмы каштоўнасцей, імкнення да творчасці і самарэалізацыі. Пры ліберальнай парадыгме студэнт і выкладчык раўнапраўныя, яны партнёры ў працэсе навучання.

Нацыянальны мастацкі музей нашай краіны таксама імкнецца быць максімальна адкрытым для ўсіх, арганізоўвае фестывалі з удзелам людзей з абмежаваннямі, выставы іх малюнкаў. Аб гэтым расказала старшы навуковы супрацоўнік музея Марына Уладзіміраўна Смагіна. У 2005 годзе работнікі музея правялі першыя заняткі з дзецьмі, якія слаба чуюць. І гэта натхніла іх на ўласную творчасць. Выстава іх работ “Рэха цішыні” дэманстравалася ў музеі. Другая творчая ініцыятыва — “Мастацтва на кончыках пальцаў” была арганізавана ў рамках праекта “Мівія” пад кіраўніцтвам Людмілы Скрадаль. Удзел у ёй прымалі дзеці з парушэннямі зроку. Музей прадаставіў сваю пляцоўку для размяшчэння тактыльных карцін — копій арыгінальных твораў знакамітых мастакоў. І школьнікі змаглі “ўбачыць” карціны, памацаць іх рукамі. У музеі выстаўляліся і скульптуры вядомых майстроў, да якіх, зразумела, кожны мог дакрануцца.

***

Навукова-практычная канферэнцыя “Спецыяльная адукацыя: традыцыі і інавацыі” прайшла ў форме пленарнага пасяджэння, работы круглых сталоў і дыскусійных пляцовак.

Надзея ЦЕРАХАВА.
Фота Марыі ШАЎЧЭНКА.

Перападрыхтоўка са знакам якасці

Педагогу неабходна вучыцца кожны дзень на працягу ўсяго жыцця, таму што кожны дзень ён вымушаны шукаць адказы на самыя розныя, часам нечаканыя пытанні. У гэтым упэўнена Святлана Мікалаеўна Фяклістава, дэкан факультэта перападрыхтоўкі спецыялістаў адукацыі Інстытута павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БДПУ імя Максіма Танка, кандыдат педагагічных навук, дацэнт. Шмат гадоў яна працавала на факультэце спецыяльнай адукацыі ўніверсітэта. На працягу 11 гадоў была загадчыкам кафедры сурдапедагогікі. Сёння чытае курсы лекцый, якія тычацца методыкі навучання і карэкцыйнай работы з дзецьмі з парушэннем слыху на ўзроўні дашкольнай і школьнай адукацыі і з дзецьмі з кахлеарнымі імплантамі (КІ).

Святлана Мікалаеўна Фяклістава курыруе распрацоўку аднаго з заданняў дзяржаўнай праграмы развіцця спецыяльнай адукацыі, якое мае на ўвазе распрацоўку праграмна-метадычнага забеспячэння псіхакарэкцыйнай, карэкцыйнай і прафарыентацыйнай работы з дзецьмі з АПФР. Яна з’яўляецца навуковым кансультантам інавацыйных праектаў “Укараненне праграмнага забеспячэння карэкцыйна-развіццёвай работы з дзецьмі з парушэннем слыху, кампенсаваным кахлеарным імплантам, ранняга і дашкольнага ўзросту” і “Укараненне мадэлі метадычнага забеспячэння працэсу навучання і выхавання слепаглухіх дзяцей на базе рэсурснага цэнтра “Маладзечанская спецыяльная агульнаадукацыйная школа-інтэрнат № 2 для дзяцей з парушэннямі зроку”. У 2016 годзе атрымала грант Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у сферы адукацыі на распрацоўку і ўкараненне вучэбна-метадычнага комплексу для арганізацыі карэкцыйных заняткаў з дзецьмі з кахлеарным імплантам ранняга і дашкольнага ўзросту па развіцці слыхавога ўспрымання і вуснага маўлення.

— Святлана Мікалаеўна, раскажыце пра спецыяльнасці, па якіх сёння ідзе перападрыхтоўка спецыялістаў і кіраўнікоў сістэмы адукацыі на вашым факультэце?
— Перападрыхтоўка спецыялістаў і кіраўнікоў сістэмы адукацыі ажыццяўляецца ў IПКiП БДПУ па 15 спецыяльнасцях (як за кошт бюджэтных сродкаў, так і на ўмовах аплаты). Навучанне вядзецца па такіх запатрабаваных у цяперашні момант спецыяльнасцях, як “Дашкольная адукацыя”, “Пачатковая адукацыя”, “Практычная псіхалогія”, “Псіхалогія сямейных адносін”, “Псіхалогія кіравання”, “Матэматыка”, “Інфарматыка” і г.д. Вельмі вялікі кірунак перападрыхтоўкі — карэкцыйная педагогіка, якая ажыццяўляецца па спецыяльнасцях “Інтэграванае навучанне і выхаванне ў школьнай адукацыі”, “Інтэграванае навучанне і выхаванне ў дашкольнай адукацыі”, “Лагапедыя”, “Алігафрэнапедагогіка”. Зараз вывучаем запыты па падрыхтоўцы настаўнікаў сусветнай мастацкай культуры, паколькі гэты вучэбны прадмет зноў уведзены на ўзроўні агульнай сярэдняй адукацыі.

— Чым адметная падрыхтоўка па спецыяльнасцях “Інтэграванае навучанне ў школьнай адукацыі” і “Інтэграванае навучанне ў дашкольнай адукацыі”?
— На першай ступені вышэйшай адукацыі ажыццяўляецца падрыхтоўка па вузкіх спецыяльнасцях — “Лагапедыя”, “Сурдапедагогіка”, “Тыфлапедагогіка”, “Алігафрэнапедагогіка”. Аднак на практыцы настаўнік-дэфектолаг працуе з рознымі катэгорыямі дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. Паколькі ў краіне ёсць запатрабаванасць у настаўніках-дэфектолагах шырокага профілю для работы ва ўмовах інтэграванага навучання і выхавання як на ўзроўні дашкольнай, так і агульнай сярэдняй адукацыі, то прыярытэтнай з’яўляецца падрыхтоўка менавіта па гэтых спецыяльнасцях (што важна, на бюджэтнай аснове). У нас рыхтуюць педагогаў для работы практычна з усімі групамі дзяцей з АПФР.

— Зараз у сферы адукацыі на слыху слова “інклюзія”. Але ў пераліку спецыяльнасцей, які вы агучылі, яна не згадваецца.
— Канцэпцыя інклюзіўнай адукацыі была зацверджана толькі ў ліпені 2015 года. Для таго каб увесці на факультэце новую спецыяльнасць, неабходна выканаць пэўныя працэдуры, у тым ліку ўлічыць запыт аб неабходнасці падрыхтоўкі такіх спецыялістаў. Ведаю, што ў ІПКiП праз два гады запланавана адкрыццё спецыяльнасцi “Інклюзіўная адукацыя” для перападрыхтоўкі спецыялістаў як для класаў, так і для груп інклюзіўнай адукацыі.
Сёння ва ўмовах інтэграванага навучання і выхавання дзіця з асаблівымі адукацыйнымі патрэбамі атрымлівае адукацыю па вучэбным плане для адпаведнай назалагічнай групы. Інклюзіўная адукацыя прадугледжвае ўключэнне ўсіх навучэнцаў у адзіную адукацыйную сістэму.
Зразумела, будуць створаны адпаведныя ўмовы, наладжана псіхолага-педагагічнае суправаджэнне кожнага такога дзіцяці. Калі правільна падабраць неабходныя методыкі, то інклюзіўная адукацыя будзе прымальнай для навучэнца з асаблівасцямі ў развіцці. Канечне, многае залежыць і ад жадання бацькоў дапамагаць свайму дзіцяці.

— Наколькі хутка выкладчыкі вашага факультэта рэагуюць на змены, якія адбываюцца ў сістэме? Ці прымяняюць новыя формы работы са слухачамі? Як рэалізоўваецца індывідуальны падыход пры рабоце са слухачамі?
— У IПКіП БДПУ вядзецца не толькі перападрыхтоўка кадраў, але і павышэнне кваліфікацыі спецыялістаў адукацыі. Асаблівасцю дзейнасці нашага інстытута з’яўляецца тое, што мы працуем з улікам адукацыйных запытаў спажыўцоў, гэта азначае, што могуць быць арганізаваны курсы павышэння кваліфікацыі па любой тэме, па выніках праходжання якіх педагогам выдаецца адпаведнае пасведчанне ўстаноўленага ўзору. У якасці спажыўца ведаў можа выступіць як асобная ўстанова адукацыі, так і ўпраўленне адукацыі, спорту і турызму. У нас праводзіцца таксама кваліфікацыйны экзамен для педагогаў на прысваенне ці пацвярджэнне вышэйшай катэгорыі.
Арганізоўваюцца ў інстытуце і вучэбныя курсы, якія ў адрозненне ад курсаў павышэння кваліфікацыі могуць доўжыцца ад 4 гадзін і больш. Тэматыка такіх курсаў можа быць як шырокай, так і вузкай. Напрыклад, у 2016 годзе ў нас ужо былі рэалізаваны вучэбныя курсы па сямейна-цэнтраваным падыходзе да карэкцыйна-развіццёвай работы з дзецьмі з КІ ранняга і дашкольнага ўзросту. Яны прызначаліся для бацькоў такіх дзяцей. Бацькі даведваліся аб тым, якія намаганні прыкладаць, каб узровень слыхамаўленчага і пазнавальнага развіцця іх дзіцяці дазволіў яму вучыцца ў масавай школе і не адчуваць вялікіх цяжкасцей пры асваенні адукацыйнай праграмы. Адметная рыса гэтых курсаў — практычная накіраванасць. На базе Рэспубліканскага цэнтра для дзяцей дашкольнага ўзросту з парушэннем слыху нашы выкладчыкі працуюць з баць-камі, прычым бінарна: разам з настаўнікамі-дэфектолагамі цэнтра арганізоўваюць майстар-класы па развіцці слыхавога ўспрымання немаўленчых гучанняў, па развіцці слыхавога ўспрымання з дапамогай маўлення, па развіцці маўлення ўвогуле, па выкарыстанні музычнай стымуляцыі ў працэсе навучання дзяцей з КІ. Пасля кожнага майстар-класа разам са спецыялістамі ІПКіП праходзіць яго абмеркаванне, выкладчыкі і настаўнікі-дэфектолагі адказваюць на пытанні бацькоў.
У гэтым жа годзе ў нас быў праведзены вучэбны курс для настаўнікаў-дэфектолагаў па рабоце з дзецьмі, якія маюць парушэнні аўтычнага спектра. Па запыце нашых слухачоў праведзены курсы псіхалагічнай тэматыкі: “Псіхалогія стрэсу” і “Навучанне матыматыцы: зместавы і практычны аспекты”. Праведзены таксама выязныя курсы на базе ўстановы для педагагічнага калектыву сярэдняй школы № 14 Мінска для дзяцей з парушэннем слыху. Ініцыятарам паслугі выступіла дырэктар установы, паколькі на базе гэтай школы працуе і рэсурсны цэнтр для дзяцей з КІ. У Бабруйскай спецыяльнай школе для дзяцей з парушэннем слыху (па запыце дырэктара) таксама пройдзе вучэбны курс для педагогаў, які тычыцца сучасных тэндэнцый адукацыі дзяцей са слыхавой дэпрывацыяй.
Ёсць у інстытуце і такая форма работы, як стажыроўка педагогаў. Яна таксама ажыццяўляецца па заяўцы ўстановы адукацыі на бюджэтнай або платнай аснове. Стажыроўка можа быць па любой праблематыцы. Яна, дарэчы, можа стаць прыступкай для падрыхтоўкі да кваліфікацыйнага экзамену. У мяне, напрыклад, быў стажор, якога цікавіла вельмі вузкая тэма — рэалізацыя рэжымных момантаў пры рабоце з дзецьмі з парушэннем слыху на ўзроўні дашкольнай адукацыі. Выхавальнік у працэсе стажыроўкі згодна з маімі парадамі і самастойна распрацаваў варыянты магчымых алгарытмаў па рэалізацыі рэжымных момантаў, наглядныя схемы іх паслядоўнасці, метадычныя рэкамендацыі да кожнага алгарытму.
ІПКiП у гэтым годзе ўдзельнічаў у праекце, які тычыўся суправаджэння татамі сваіх дзяцей з АПФР. Праект праводзіўся пры падтрымцы Германіі. Доўжыўся ён год і быў вельмі выніковым, паколькі даў стымул для развіцця іншых праектаў. Ёсць такая арганізацыя — “Крылы анёлаў”. Яе кіраўнік — Дзмітрый Цімашкоў — самы матываваны ўдзельнік праекта. Праект, дарэчы, зацікавіў многіх татаў, асабліва тых, хто выхоўвае сваіх дзяцей у адзіночку і вымушаны падстройваць свой працоўны графік пад патрэбы дзіцяці.

— Святлана Мікалаеўна, якія праблемныя пытанні задаюць педагогі вашым выкладчыкам на лекцыях?
— Асноўныя пытанні і запыты настаўнікаў-дэфектолагаў тычацца планавання карэкцыйнай работы і адукацыйнага працэсу з дзецьмі з АПФР, а таксама магчымасцей рэалізацыі адукацыйных праграм ва ўмовах інтэграванага навучання і выхавання. Задаюць пытанні і псіхалагічнага плана: як працаваць з бацькамі звычайных дзяцей, каб тыя адэкватна прымалі дзяцей “асаблівых”; як зрабіць так, каб бацькі зразумелі плюсы таго, што дзіця з АПФР прыйшло ў агульнаадукацыйную ўстанову, і інш.
Часта спецыялісты чакаюць універсальнага рэцэпта. Атрымаць, напрыклад, дакладны план карэкцыйнай работы, загатоўку, якую можна выкарыстаць у любы момант. На жаль, гэта немагчыма. Ні адзін выпуск класа (групы) дзяцей ва ўстанове не паўтарае папярэдні, нягледзячы на тое, што дзяцей можа аб’ядноўваць аднолькавае парушэнне. Нельга ўзяць адну і тую ж схему ці шаблон і прымяніць для любога вучня (выхаванца). Напрыклад, размова ідзе пра падбор тэкставага матэрыялу па тэме заняткаў. Педагог будзе яе выкладаць не аднолькава дзецям з розным узроўнем маўленчага і пазнавальнага развіцця. Важна, каб настаўнік-дэфектолаг ведаў шляхі рэалізацыі індывідуальнага падыходу і мог рэалізоўваць іх на практыцы. Менавіта на гэтым мы акцэнтуем увагу ў працэсе перападрыхтоўкі спецыялістаў.

— Ад якіх слухачоў падчас курсавой падрыхтоўкі вы адчуваеце большую эмацыянальную аддачу, зацікаўленасць у атрыманні новай інфармацыі — ад больш вопытных ці ад маладых пачынаючых педагогаў?
— Часам вопыт — гэта добры падмурак і стартавая пляцоўка для руху наперад, а іншы раз ён перашкаджае ўспрыманню новага. Не кожны можа прыняць новае лёгка і хутка. Не залежыць гэта і ад узросту. Галоўнае — гатоўнасць успрыняць нешта іншае, нестандартнае, жаданне рухацца наперад. Большасць слухачоў, якія да нас прыходзяць, матываваныя, яны адчуваюць патрэбу ў ведах. Хтосьці з іх хоча атрымаць новую спецыяльнасць, таму што разумее, што можа пазбавіцца пасады, якая стане незапатрабаванай. Іншыя ж прыходзяць, таму што хочуць набыць новую цікавую спецыяльнасць. Некаторыя нашы слухачы імкнуцца ўдасканаліцца ў сваіх навуковых даследаваннях: хтосьці з іх вядзе міні-даследаванне на базе сваёй установы, хтосьці ўдзельнічае ў праектах розных маштабаў, і яму патрэбна новая інфармацыя.
З верасня 2015 года на факультэце праходзяць заняткі па дысцыпліне “Увядзенне ў спецыяльнасць”. Адна з асноўных яе задач — вывучэнне запытаў, адукацыйных патрэб, матываў слухачоў, таго, з чым яны прыйшлі ў інстытут, да чаго імкнуцца. Большасць педагогаў вельмі патрабавальныя да прафесарска-выкладчыкага складу, і гэта для нас добры стымул, бо разам са сваімі слухачамі расцём і мы.

— Якія цікавыя формы заняткаў выкарыстоўваюць вашы выкладчыкі? Ці часта яны выступаюць з класічнымі лекцыямі?
— Нікога ўжо не цікавяць звычайныя лекцыі, мы імкнёмся да такіх варыянтаў заняткаў, якія можна назваць “перавернуты клас”. Асноўны блок матэрыялаў даецца слухачам у электронным выглядзе, а на занятках ажыццяўляецца абмеркаванне тэм у форме дыялогаў. Практыкуюцца бінарныя заняткі, калі два спецыялісты інстытута адначасова займаюцца са слухачамі. Мы вучым сваіх слухачоў згуртаванасці, фарміруем уменне працаваць у камандзе. З гэтай мэтай выкарыстоўваюцца інтэрактыўныя метады навучання. Што тычыцца методык, то яны могуць быць рознымі. Напрыклад, методыка “Павадыр”: калі ў пары працуюць “сляпы” і “павадыр”, які водзіць яго па памяшканні. “Сляпому” пасля задаюць пытанні: “Ці запытаў у вас “павадыр”, куды вы хочаце ісці?”; “Ці зручна ён вас трымаў?”; “Ці папярэджваў аб перашкодах?”. Гэта фарміруе ў спецыялістаў меркаванне аб тым, як важна прыслухоўвацца да рэальных патрэб дзіцяці, якога вучыш.
Іншы раз слухачы і выкладчык мяняюцца ролямі на занятках. Выкладчык выступае ў ролі кансультанта або адміністратара, а слухачы займаюць актыўную пазіцыю, прадстаўляюць новы матэрыял для калег па групе, а пасля ідзе абмеркаванне тэмы, дзе кожны развівае сваю думку.

— Як павышаюць кваліфікацыю выкладчыкі вашага факультэта?
— Яны могуць навучацца, напрыклад, ў РІВШ, а таксама ў нас на факультэце перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, актыўна ўдзельнічаюць у міжнародных праектах, у тым ліку ў праграмах прафесійнай мабільнасці. У гэтым годзе было пададзена пяць заявак ад факультэта на ўдзел у праграме прафесійнай мабільнасці “Мост” пры падтрымцы Еўрасаюза. У выніку дзве заяўкі ад нашых выкладчыкаў выйгралі праграму ўдзелу. Павышэнне кваліфікацыі ажыццяўляецца таксама праз удзел у міжнародных канферэнцыях. Нашы выкладчыкі ездзяць па ўсім свеце і гатовы дзяліцца набытымі ведамі з педагогамі ўсёй краіны.
Запрашаем усіх жадаючых, неабыякавых да жыцця і да сваёй прафесіі педагогаў, праходзіць перападрыхтоўку і павышэнне кваліфікацыі ў БДПУ імя Максіма Танка — вядучым універсітэце нашай краіны. Перападрыхтоўка ў IПКiП БДПУ — гэта запатрабаваныя спецыяльнасці, канкурэнтаздольнасць на рынку працы, новыя магчымасці для кар’ернага росту, для таго, каб змяніць сваё жыццё ў лепшым напрамку.

Гутарыла Надзея ЦЕРАХАВА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.