Перавернем метадычную работу ў школе: чатыры прапановы ад настаўніка-метадыста

Вядома, што сістэма мяняе свае ўласцівасці, калі мяняюцца яе элементы. Калі пад сістэмай разумець метадычную работу школьных прадметных аб’яднанняў настаўнікаў (МА), а метады і прыёмы работы настаўнікаў з вучнямі на ўроку палічыць важнымі сістэмаўтваральнымі элементамі, то можна прыйсці да вываду — наспела неабходнасць змяніць метады і прыёмы работы па арганізацыі метадычнай работы ў школе. Паколькі ўжо мае істотнае адрозненне тое, як настаўнік вучыць дзяцей і як вучыцца сам.

Кожны настаўнік добра валодае трыма стратэгіямі навучання: “Інструкцыяй”, “Тлумачэннем”, “Развіццём”. “Інструкцыя” — гэта гатовы алгарытм дзеянняў. Памятаеце класічную камедыю “Брыльянтавая рука”? Калі герой Папанава гаварыў: “Дзецям — марожанае, а жанчыне — кветкі”. Гледачы камедыі смяюцца, калі Андрэй Міронаў выконвае інструкцыю наадварот. Настаўніку пры такім метадзе навучання застаецца толькі пла­каць, бо дзеці дапускаюць такія ж памылкі, калі не патлума­чыць неабходнасць парадку дзеяння. Героям фільма можна параіць наступнае тлумачэнне: “Жанчыне — кветкі, бо любяць жанчыны прыгожае, а дзецям — марожанае, бо дзеці любяць салодкае”. Хутчэй за ўсё ў такой сітуацыі непаразумення не ўзнікла б. А калі рэкамендацыі не дапамагаюць? На жаль, на кожную нестандартную вучэбную задачу інструкцыі не напішаш, асабліва калі ідзе размова пра папулярны ў краіне алімпіядны рух. Тады настаўнікі знайшліся, добра засвоіўшы развіццёвую стратэгію. Героям любімай камедыі яны сказалі б так: “Падумай, што можна падарыць жанчыне, каб выклікаць яе сімпатыю, а што падарыць дзецям, каб выклікаць у іх давер”.

Вось толькі пры арганізацыі работы школьных МА чамусьці не заўсёды бачым праяўленне стратэгіі “Развіццё”. Дамінуе стратэгія “Інструкцыя”. Яно зручна. Думаць не трэба, ёсць з кім падзяліць адказнасць за вынік, калі нешта пайшло не так. Фармальна настаўніка няма за што ўпікнуць, калі да ўрока напісаны план, складзена каляндарна-тэматычнае планаванне на год, унесены ў графік кантрольныя і практычныя работы, журнал запоўнены пісьменна і своечасова. Аднак такая стратэгія ніколі не прыносіць плёну. Як жа пры арганізацыі работы МА выйсці на ўзровень развіцця?

Прапанова першая

Перайсці ад тэорыі да практыкі, ажыццявіць пераход ад ведаў да ўменняў. Для гэтага трэба на занятках МА справаздачы аб рабоце замяніць на ўрокі для дарослых, на майстар-класы. Правесці праз урок, спраектаваць педагагічныя ідэі, падыходы на канкрэтныя метады і прыёмы работы. Чамусьці толькі прадстаўнікі нашай прафесіі ў большасці вучацца тэарэтычна. Перанесці вядомыя прыёмы работы ў незнаёмую сітуацыю — асноўнае ўменне педагога-майстра. На ўроку для дарослых вучнёўскую аўдыторыю замяняюць калегі-настаўнікі, праграмны змест замяняе адвольная тэма. Пры гэтым у прысутных трэніруецца ўменне адбі­раць эфектыўныя метады і прыёмы работы, адкрываюцца новыя магчымасці добра вядомых метадычных інструментаў.

Рызыка пераходу. Папяровая метадычная работа вельмі зручная. Заўсёды можна прадставіць артэфакты: тэзісы выступлення па тэме, распрацоўкі вучэбных заняткаў, дыягнастычныя заданні па тэмах і раздзелах вучэбнай праграмы. А практычныя заняткі ўсё роўна, па старой звычцы, папросяць занатаваць кіраўнікі МА для афармлення метадычных матэрыялаў і справаздач. Атрымліваецца двайная нагрузка.

Прапанова другая

Так склалася гістарычна, што адкрыты ўрок для настаўніка — гэта дэманстрацыя педагагічных уменняў, дасягненняў. З гэтым цяжка не пагадзіцца. Нешта падобнае ёсць і ў спорце — Алімпійскія гульні. Па шчырасці, з такой жа перыя­дычнасцю (раз у чатыры гады) праводзіць большая частка настаўніцтва адкрытыя ўрокі. А часцей і не трэба, калі разумець адкрыты ўрок як форму прадстаўлення педагагічных здабыткаў, калі лічыць адкрыты ўрок як наглядна-ілюстрацыйны метад навучання педагогаў. Давайце зменім адносіны да адкрытага ўрока!

Пагадзіцеся, каб навучыцца добра ездзіць на веласіпедзе, трэба самому ездзіць, а назіранне за ўдзельнікамі “Тур дэ Франс” ні ў чым не паспрыяе. Трэба прыняць, што вучыцца на адкрытым уроку не той настаўнік, які назірае за работай настаўніка, а той, які сам право­дзіць. Я і назву “Адкрыты ўрок” прапанавала б замяніць, каб падсвядомасць не трымала паняцця “закрыты ўрок”, хоць часцей мы апелюем да “Рабочага ўрока”. Прапаную назваць “Інструментальны ўрок”. Пад інструментамі трэба разумець апрабацыю новых педагагічных тэхнік, метадаў, прыёмаў у рабоце настаўніка.

Па традыцыі на адкрытым уроку нельга памыляцца ні настаўніку, ні вучням. Вось і “выжывае” сябе такая карысная форма прафесійнай самападрыхтоўкі, паколькі даўно ў многіх выпадках ператварылася ў фарс, у добра адрэпеціраваны спектакль. Невыпадкова завучы лічаць адкрыты ўрок малаэфектыўнай формай павышэння прафесійных уменняў настаўнікаў.

Я разумею, што традыцыі правядзення адкрытага ўрока з мэтай ілюстрацыі педагагічнага вопыту ў нас вельмі трывалыя. Змяніўся свет вакол нас, а мы, настаўнікі, як у эпоху Сярэднявечча, вучымся прафесіі, назіраючы за ўмелымі дзеяннямі майстра, а бывае і за штучна ўмелымі дзеяннямі. На адкрытым уроку вельмі зручна вучыцца настаўніку: настаўнік “адкрывае” для сябе новыя прыёмы, інструменты педагагічнай тэхнікі і пытаецца аўтарытэтнага меркавання калег, наколькі гэта эфектыўна для ўрока ў цэлым. Настаўнікі-калегі як эксперты могуць даць слушныя парады, як палепшыць работу, у якіх вучэбных сітуацыях знайсці больш эфектыўнае прымяненне прадэманстраванага педагагічнага прыёму, метаду работы. Ды і самі эксперты змогуць пазычыць прадэманстраваныя тэхнікі педагагічнага ўзаемадзеяння ва ўласны метадычны арсенал.

Рызыка пераходу. Паколькі адкрыты ўрок страчвае статус дэманстрацыі, то даволі праблематычна будзе знайсці кваліфікаваных экспертаў. Пагрузіцца ў ідэйны змест урока, прасачыць лагічную сувязь паміж этапамі ўрока, ацаніць эфектыўнасць вучэбных заняткаў — гэта складаная аналітычная работа. Не кожны настаўнік на такую работу пагодзіцца, не кожны настаўнік з такой работай справіцца. Бясспрэчна, урок-канцэрт абавязвае толькі да эмацыянальных ацэнак: “Малайчына!”, “Мне ўсё спадабалася!”, “Усё класна атрымалася!”.

Прапанова трэцяя

Перавярнуць метадычную работу ў школе неабходна і па пазіцыі “Абмеркаванне ўрока”.

Традыцыйна абмеркаванне ўрока адбываецца пасля яго правядзення. Памятаючы, што памыляцца на адкрытым уроку катэгарычна забаронена, і жадаючы не пакрыўдзіць калегу, усе ўдзельнікі метадычнага свята адзначаюць толькі станоўчыя моманты. Слабыя бакі замоўчваюцца, у адпаведнасці з тэорыяй бесканфліктнасці на такой метадычнай вучобе ідзе барацьба добрага з лепшым. Для аб’ектыўнасці трэба адзна­чыць, што крытычныя заўвагі кшталту “а вось калі б”, “трэба было б” нічога, акрамя раздражнёнасці, не даюць. Калі ўрок як факт адбыўся, многія метадычныя агрэхі настаўніка становяцца відавочнымі, таму гаварыць пра іх — махаць кулакамі пасля бойкі.

Куды больш эфектыўна абмяркоўваць урок да яго правядзення. Па-першае, ёсць рэальная магчымасць адабраць найбольш прыдатныя метадычныя інструменты. Працуючы асобна, настаўніку проста немагчыма пазнаёміцца, “абкатаць” метадычныя навінкі, у такой сітуацыі без вопыту калег, без умення працаваць у камандзе не абысціся. Па-другое, калектыўнае абмеркаванне будучага інструментальнага ўрока значна эканоміць час на падрыхтоўку. Па-трэцяе, сумесная распрацоўка ўрока дазваляе падзяліць адказнасць за вынік паміж усімі членамі МА, тым самым дазволіць знізіць стрэсавую нагрузку на настаўніка, які будзе такі ўрок праводзіць.

SWOT-аналіз дапаможа настаўнікам у сумеснай распрацоўцы ўрока: моцныя бакі, слабыя бакі, магчымасці палепшыць, пагрозы. Калі кожны этап будучага ўрока разгледзець з гэтых пазіцый, то такі ўрок ніяк не назавеш адкрытым. Кожны ўдзельнік такога метадычнага практыкуму ператвараецца з пасіўна-крытычнага сузіральніка ў актыўнага ўдзельніка, што істотна павышае эфектыў­насць інструментальнага ўрока.

Рызыка пераходу. Калі ідэі настаўніка па правядзенні ўрока новыя, то ацаніць іх пры першым знаёмстве за 45 хвілін да правя­дзення ўрока, а тым больш пры­няць — катэгарычна немагчыма. Хутчэй за ўсё цэльная карціна ўрока ўзнікне ўсё роўна толькі пасля прагляду, таму наўрад ці можна чакаць карысных парад. Памятаеце анекдот пра студэнта-практыканта: “Я дзесяць разоў патлумачыў класу, сам ужо ўсё зразумеў, а дзеці не разумеюць!” Тут карысці больш для настаўніка, які спрабуе ідэю ўрока прагаварыць калегам, замацоўваючы ўласную пазіцыю.

Прапанова чацвёртая

Аб’ект назірання на інструментальным уроку — вучань. Пры традыцыйным адкрытым уроку — настаўнік.

Калі папярэдне ўрок абмеркаваны, калі ідэя ўрока і спосаб яе рэалізацыі вынайдзены, то, пагадзіцеся, нецікава сачыць за работай настаўніка. Цікава і карысна назіраць за работай вучняў. Важна для павышэння эфектыўнасці навучання прасачыць, якія метады і прыёмы ўключалі ў работу вучняў сярэдняга ўзроўню ведаў, дастатковага, творчага. Тут аднаму настаўніку не справіцца, праблематычна рабіць такую дыягностыку непасрэдна ў час правядзення ўрока.

Абсалютна рэвалюцыйнай для нашай метадычнай работы стане выпрацоўка рэкамендацый не для настаўніка, а для вучня, як яму лепш вучыцца, як сфарміраваць вучэбныя кампетэнцыі.

Паняцце “зоны найбліжэйшага развіцця” — адзін з самых вядомых укладаў Выгоцкага ў педагагічную тэорыю. Самастойна дзіця можа выканаць пэўны спектр задач. З дапамогай пытанняў і падказак педагога ён можа зрабіць значна больш. Прамежак паміж гэтымі двума станамі і называецца “зонай найбліжэйшага развіцця”. Менавіта праз яе заўсёды ажыццяўляецца любое навучанне. Каб растлумачыць гэтае паняцце, Выгоцкі ўводзіць метафару пра садоўніка, якому трэба сачыць не толькі за выспелымі, але і за зялёнымі пладамі. Настаўніку, які ўпершыню прымяняе на ўроку новы педагагічны прыём ці тэхніку, даволі складана быць садоўнікам. Яму спатрэбіцца дапамога калег, каб падказаць, як застацца ў межах “зоны найбліжэйшага развіцця” вучняў — не спыніцца на засвоеным і не спрабаваць пераскочыць далёка наперад.

Рызыка пераходу. Трэба вучыцца праводзіць назіранні за работай вучня на ўроку. Для гэтага трэба перамясціцца з апошняй парты на першую, глядзець не ў спіны вучняў, а ў вочы, ды і сшыткі правяраць нязручна.

Джэймс Гослінг, аўтар мовы Java, сказаў: “Праграміст, які не даведаўся за дзень нечага новага, — пражыў гэты дзень сабе на шкоду”. Нават не дарма, а на шкоду, разумееце? Гэта справядліва для любога чалавека, які займаецца разумовай працай. Ты не даведаўся нічога новага. Ты не зрабіў сваю работу лепш, чым ты рабіў яе ўчора і пазаўчора. Але свет не спыніўся. І нічога не баліць, праўда?

Шкода, якую мы наносім сабе, не становячыся разумнейшымі за сябе ўчарашніх, небяспечная і страшная менавіта тым, што на кароткім адрэзку часу нічога не баліць. Але ўсе мы добра ведаем, што на выпраўленне метадычных памылак спатрэбіцца не адзін год.

Галіна СУХАВА,
настаўніца беларускай мовы і літаратуры гімназіі № 5 Віцебска,
настаўнік-метадыст, член клуба “Крыштальны журавель”.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

З характарам настаўніка

Здаецца, ведаеш чалавека многа гадоў, а затым раз — і тваё ўяўленне мяняецца. Не, не кардынальным чынам. Проста пачынаеш разумець, чаму ён менавіта такі. Аказалася, што намесніка дырэктара па вучэбнай рабоце гімназіі № 23 з беларускай мовай навучання Мінска Аксану Савельеўну Вандзяеву ведала не да канца, на ўзроўні адчуванняў і ўражанняў.

Але мае адчуванні і ўражанні заўсёды былі толькі станоўчыя. Я ўвесь час здзіўлялася і захаплялася яе пранікнёнасцю, неабыякавасцю і ўважлівасцю да кожнай дробязі. “Строгая, патрабавальная, але чалавечная і клапатлівая”, — гаварыў некалі герой майго матэрыялу “Школы маладых”, пачынаючы настаўнік рускай мовы і літаратуры 23-й гімназіі. І гэта сапраўды так. Аксана Савельеўна не аднаму маладому педагогу дапамагла адчуць сябе ўпэўнена ў абранай прафесіі. А некаторым ― адкрыць у сабе сапраўдны талент. Напэўна, яна надзелена дарам ― адчуваць настаўніцкі патэнцыял, хоць яе асабісты шлях у педагогіку і не быў прамым. Мне ж здаецца, што настаўніцтва — гэта лёс Аксаны Савельеўны.

Нарадзілася і вырасла ў Мінску. Вучылася ў сярэдняй школе № 23 (так, у той самай, якая цяпер гімназія № 23). Адначасова была навучэнкай музычнай дзіцячай школы № 1 імя Л.П.Александроўскай, якую паспяхова скончыла ў 1983 годзе па спецыяльнасці “Цымбалы”. З 1982 года займалася ў народным цымбальным аркестры Палаца культуры прафтэхадукацыі (пазней Палац культуры “Юнацтва”, які знаходзіўся на Фабрыцыуса, 5) пад кіраўніцтвам Генадзя Аляксандравіча Ермачэнкава.

У аматарскім калектыве Аксана Савельеўна іграла на працягу дзесяці гадоў. У складзе аркестра аб’ездзіла амаль усю нашу краіну, пабывала ў Малдове, Расіі, Украіне, Абхазіі, Германіі, Польшчы, станавілася лаўрэатам Усесаюзнага агляду самадзейнай мастацкай творчасці ў 1985 і 1987 гадах, была ўзнагароджана медалямі. Летам 1985 года з’яўлялася ўдзельніцай культурнай праграмы ХІІ Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў у Маскве. Магла б стаць прафесійнай цымбалісткай, але, як гаворыцца, не лёс.

Пасля школы вырашыла паступаць у інстытут народнай гаспадаркі (зараз эканамічны ўніверсітэт), але не прайшла па конкурсе (конкурс быў 4 чалавекі на месца) і пайшла працаваць у родную школу сакратаром-машыністкай. Працуючы ў школе, як заўважыла сама Аксана Савельеўна, яна зразумела, што хоча працаваць з дзецьмі, хоча быць настаўнікам пачатковых класаў. Вось так пачаўся яе шлях у педагогіку.

Дарэчы, сярэднюю школу № 23 у свой час закончыла яе маці, а затым і старэйшая сястра, якая таксама стала настаўніцай. Святлана Савельеўна Русіновіч вучылася ў БДУ, дзе атрымала адукацыю па спецыяльнасці “Фізік. Выкладчык фізікі”. Доўгі час выкладала фізіку ў роднай школе, затым працавала ў сярэдніх школах №№ 27 і 148 сталіцы.

У 1989 годзе Аксана Савельеўна пачала працаваць піянерважатай, у гэтым жа годзе паступіла ў Мінскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка на факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання (завочнае аддзяленне), працягваючы працаваць піянерважатай. Затым стала выхавальніцай групы прадоўжанага дня ў спартыўным класе па фігурным катанні. Пасля заканчэння ўніверсітэта пераступіла парог класа ў якасці настаўніцы пачатковых класаў. У 1998 годзе стала намеснікам дырэктара па выхаваўчай рабоце ў сярэдняй школе № 23. У 2003 годзе заняла 3-е месца ў раённым конкурсе “Настаўнік года” ў намінацыі “Класны кіраўнік”. З верасня 2007 года Аксана Савельеўна з’яўляецца намеснікам дырэктара па вучэбнай рабоце ў гімназіі з беларускай мовай навучання № 23 Мінска і курыруе арганізацыю адукацыйнага працэсу ў 8—11 класах.

Але ж слова “курыруе” вельмі сухое. Я памяняла б яго на “клапоціцца”. Аксана Савельеўна ведае ўсё і ўсіх. Яна дасведчаны метадыст, ведае магчымасці і здольнасці ўсіх настаўнікаў. Асаблівая яе ўвага — маладым педагогам. З імі яна працуе ў вельмі цесным кантакце: наведвае ўрокі, дае парады, разам яны адпрацоўваюць патрэбныя метады і прыёмы, вучацца кантактаваць з дзецьмі.

Сваім вопытам Аксана Савельеўна дзеліцца з калегамі іншых навучальных устаноў краіны. У АПА рэгулярна праводзіць практычныя семінары для намеснікаў дырэктараў па вучэбнай рабоце. На працягу шасці гадоў на базе гімназіі ажыццяўляецца апрабацыя падручнікаў па кітайскай мове, і Аксана Савельеўна аказвае метадычную дапамогу настаўнікам пры рэцэнзаванні падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў. Сама на працягу 2011 і 2012 гадоў удзельнічала ў рэцэнзаванні падручнікаў па рускай мове і рускай літаратуры для 5 класа.

Акрамя таго, Аксана Савельеўна актыўна супрацоўнічае з Пасольствам КНР у Рэспубліцы Беларусь, з Інстытутам Канфуцыя БДУ, Інстытутам Канфуцыя МДЛУ. На базе гімназіі штогод праводзяцца мерапрыемствы па папулярызацыі кітайскай мовы. І менавіта Аксана Савельеўна была адным з арганізатараў першага ў Беларусі Міжнароднага фестывалю знаўцаў кітайскай мовы “Мост кітайскай мовы”, які праходзіў на базе гімназіі ў 2013 годзе.

І самае галоўнае: Аксана Савельеўна — выдатны педагог, які здольны да пазнання дзіцячага свету. Дзеці розныя, і яна розная з імі. Гаворыць, тлумачыць па сто разоў на дзень, слухае, спрачаецца, робіць заўвагі, хваліць, здзіўляецца, засмучаецца. І так штодзень. Стамляецца? Канечне. Але з раніцы з ахвотай зноў едзе ў гімназію. Вучні цэняць яе і паважаюць за шчырасць, за тое, што яна розная, але заўсёды з імі.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Разнастайнасць з агульнай ідэяй

Гімназія № 2 Барысава адметна не толькі беларускай мовай навучання, але і разнастайнасцю кірункаў дзейнасці. Як адзначыла яе дырэктар Алена Віктараўна Скурат, сучасная адукацыя павінна быць разнастайнай, бо толькі ў такім выпадку са сцен навучальнай установы выйдзе ўсебакова развітая асоба.

Сёлета гімназіі споўнілася 25 гадоў, і за гэты час у навучальнай установе сфарміраваліся свае традыцыі, якія ўвесь час мяжуюцца з інавацыямі. “Любі, даследуй, вывучай сваю зямлю, свой родны край” — пад такім дэвізам у гімназіі арганізавана работа па рэалізацыі інавацыйнага праекта “Укараненне мадэлі па фарміраваннні аптымістычнага светапогляду ў дзяцей школьнага ўзросту на каштоўнасцях беларускага народа”. Кіраўнік праекта намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце Жанна Уладзіміраўна Канашэвіч адзначыла, што праз беларускую мову навучэнцы гімназіі спазнаюць культуру свайго народа і фарміруюць свой светапогляд.

“У гімназіі створаны ўсе ўмовы для рэалізацыі праекта, існуюць неабходныя падраздзяленні — вучэбна-метадычны цэнтр беларускай культуры, музей беларускай культуры, вучнёўскія аб’яднанні (навуковае, літаратурнае, турыстычна-краязнаўчае). У праекце, акрамя вучняў і педагогаў, актыўна ўдзельнічаюць і бацькі, з дапамогай якіх былі створаны зборнікі сцэнарыяў, пазакласных мерапрыемстваў, вершаў і іншых творчых работ вучняў”, — зазначыла Жанна Уладзіміраўна.

Адно з цэнтральных месцаў у развіцці навучальнай установы займае даследчая дзейнасць вучняў, якая акумулюецца ў рабоце гімназічнага навуковага таварыства “Светач”, кіраўніком якога з’яўляецца былая выпускніца гімназіі, медалістка, творчая настаўніца рускай мовы і літаратуры Вольга Уладзіміраўна Афонская. У навуковае аб’яднанне ўваходзяць вучні, пачынаючы з 3 класа. Кожны люты ў гімназіі праводзіцца навуковая канферэнцыя “Таямнічы свет навукі”. Акрамя таго, свае даследаванні гімназісты прадстаўляюць на раённым, абласным і рэспубліканскім узроўні.

“Нашы дзеці займаюцца даследаваннямі з верасня па май, а некаторыя працягваюць сваю работу і летам. Напрыклад, вучаніца 3 класа ў маі мінулага года зацікавілася народнымі прыкметамі. Назірала за птушкамі, жывёламі, раслінамі на працягу ўсяго лета. У выніку яна зрабіла даследаванне “Народны гідраметцэнтр: давярай або правярай” пад кіраўніцтвам настаўніцы Алесі Раманаўны Старычонак. А нашы чацвёртакласнікі сваю работу “Вадкая броня” прадстаўлялі на абласной канферэнцыі “Я — даследчык”, дзе яна атрымала дыплом І ступені”, — паведаміла Вольга Уладзіміраўна.

Пра тое, ці магчыма выбраць удалую тэму даследавання, гаварыла настаўніца беларускай мовы і літаратуры Жанна Паўлаўна Падколзіна, якая, дарэчы, з’яўляецца аўтарам нашай газеты. Даследчай дзейнасцю разам з навучэнцамі яна займаецца 11 гадоў і пераканана, што адназначнага адказу на пытанне “Якая тэма самая актуальная?” сёння няма. Іншым разам тэму можа падказаць настаўнік, а калі-нікалі азарэнне здараецца і з вучнем. Як, напрыклад, было з Ірынай Скачковай, якая на працягу некалькіх гадоў з поспехам займаецца навукова-даследчай дзейнасцю. Так, некалі яна зацікавілася словам “фэст” і даследавала яго значэнне, як яно праяўляецца ў сучасным маўленні. У выніку цікава было ўсім: і самой Ірыне, і педагогам, і членам журы навуковых канферэнцый.

Затым у вучнёўскім навуковым асяроддзі ўзнікла цікавасць да праблемы булінгу, у выніку чаго з’явілася работа “Формула школьнага булінгу”. Цяпер школьнікі з ахвотай вывучаюць альпрасіс у літаратуры (слоўнае апісанне твораў мастацтва ў літаратурным творы: архітэктурныя творы, партрэты, творы мастацтва).

“У рабоце з такімі дзецьмі вельмі важна быць далікатным і ўважлівым, каб не страціць з імі сувязі. Даследчая дзейнасць выклікае разумовы працэс, патрэбу ў пошуку і радасць, якую вучань-вынаходнік адчувае ад свайго адкрыцця і сваёй перамогі”, — заўважыла Жанна Паўлаўна.

Пад кіраўніцтвам настаўніцы гімназісты спрабуюць і сваё пяро, друкуюцца ў гімназічным выданні “На крылах таленту”, якім на працягу многіх гадоў кіруе Жанна Паўлаўна.

Уся даследчая дзейнасць ажыццяўляецца на базе вучэбна-метадычнага цэнтра беларускай культуры, які функцыянуе ў гімназіі з 2009 года. Пры цэнтры арганізавана работа музея беларускай культуры. Увогуле, работа музеяў займае важнае месца ў адукацыйным працэсе навучальнай установы. У лютым 1993 года пад патранатам Беларускай асацыяцыі воінаў-інтэрнацыяналістаў у гімназіі быў адкрыты музей Афганскай вайны — на той момант першы школьны музей такога кірунку.

Ад сталых і вопытных калег стараюцца не адставаць і маладыя настаўнікі. На працягу 4 гадоў маладыя спецыялісты ўстановы з’яўляюцца пераможцамі раённага конкурсу “Малады спецыяліст года”. I сёння выпускнік гімназіі, пераможца рэспубліканскіх конкурсаў даследчых работ па xiміі, выпускнік МДЛУ, настаўнік англійскай мовы, acпipaнт Мікіта Яўгенавіч Бурдыка — пераможца гімназічнага конкурсу “Настаўнік года — 2016”.

Метадычная служба гімназіі імкнецца задаволіць патрэбы як вопытных, так і маладых педагогаў, арганізоўваючы тэматычныя педсаветы і майстар-класы.

Факультатыўныя заняткі мастацкай, музычнай, харэаграфічнай i тэатральнай накіраванасці наведваюць 340 вучняў навучальнай установы. Большасць дзяцей з’яўляецца ўдзельнікамі творчых калектываў “Мара”, “Расінка”, “Аксаміт”, “Аверс”, “Дамісолька” i г.д. Вакалісты гімназіі былі пастаяннымі ўдзельнікамі кастынгаў і фіналістамі конкурсу “Настаўніцкай газеты” “Звонкая раніца”.

3 2014 года ў гімназіі эфектыўна працуюць два ўзорныя калектывы: мастацкай i дэкаратыўна-прыкладной дзейнасці “Захапленне” і вакальная студыя “Элегія”. Усе творчыя калектывы ўстановы актыўна прымаюць удзел у конкурсах i мерапрыемствах розных узроўняў. За свае творчыя знаходкі яны ўжо атрымалі 8 дыпломаў міжнароднага ўзроўню, 18 — рэспубліканскага,10 — абласнога i 39 — раённага.

На працягу 5 гадоў гімназічная каманда па турызме пад кіраўніцтвам настаўніка гісторыі i грамадазнаўства Cяргея Іванавіча Дакукі не ведае роўных у Барысаўскім раёне. Члены гімназічнай зборнай прадстаўляюць раён i Мінскую вобласць на спаборніцтвах розных узроўняў. Выпускнік 2016 года Аляксандр Клімковіч уваходзіць у рэспубліканскую зборную.

Плаванне i шахматы, лыжныя гонкі i стральба, шашкі i валейбол, комплексы “Здароўе” і “Абаронца Айчыны” — усё гэта перамогі гімназістаў 2016 года. Як вынік — 2-е месца ў раённай круглагадовай спартакіядзе. А сярод выпускнікоў гімназіі — гульцы футбольных клубаў БАТЭ i “Тарпеда-Бе лАЗ” Аляксандр Паўлавец i Дзмітрый Бялко, дырэктар Барысаў-Арэны Дзмітрый Шышла.

Падчас выступлення дырэктар гімназіі і яе калегі не раз адзначалі, што поспех навучальнай установы складаецца з зацікаўленага вучня і адданага сваёй працы, апантанага настаўніка. Калектыў беларускамоўнай гімназіі № 2 Барысава якраз такі адданы і згуртаваны вакол адной ідэі: выхаваць асобу і патрыёта сваёй краіны.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Як жывеш, беларускі клас?

Калісьці, на пачатку 90-х гадоў мінулага стагоддзя, у сярэдняй школе № 32 Гродна былі класы, дзе навучанне поўнасцю вялося на беларускай мове. Але потым гэта адышло на другі план, і вось зараз у нашай школе ідзе паступовае адраджэнне гэтай традыцыі.

Пачыналася ўсё з індывідуальнага навучання 1—2 вучняў. Праводзілі ўрокі таленавітыя настаўнікі, добрыя знаўцы беларускай мовы С.М.Шышко, А.Р.Свойчык, А.У.Прытычанка, А.І.Сарокіна, В.І.Багдановіч, І.М.Касай. Мне таксама пашчасціла напачатку працаваць з адной дзяўчынкай, бацькі якой пажадалі навучаць дзіця на беларускай мове. Гэтае пачынанне зацікавіла некаторых бацькоў, і тры гады назад адкрыўся цэлы беларускамоўны клас, праўда, невялікі — усяго 9 вучняў. З таго часу кожны год адкрываецца 1 клас, дзе навучанне вядзецца на беларускай мове.

Мае маленькія беларусы ўжо трэцякласнікі. Калі адміністрацыя школы прапанавала мне працаваць у гэтым класе, з лёгкасцю пагадзілася. Па-першае, я сама калісьці вучылася ў беларускамоўнай школе і нядрэнна валодаю беларускай мовай. Па-другое, мяне заўсёды непакоіла, як ставяцца вучні пачатковых класаў да ўрокаў беларускай мовы — абыякава, не любяць іх, многае не разумеюць. І мне захацелася паказаць не толькі дзецям, але і іх бацькам, што наша мова вельмі прыгожая, трапная і мілагучная, нічым не горшая за іншыя мовы.

Працаваць у такім класе і лёгка, і адначасова складана. Лёгкасць заключаецца ў тым, што класы невялікія. Настаўнік мае магчымасць больш увагі ўдзяляць кожнаму вучню, а гэта дапамагае лепшаму засваенню імі матэрыялу. Бацькі таксама, як кажуць, ведалі, куды ішлі, і таму аказваюць вялікую дапамогу настаўніку. Складанасць у тым, што для настаўніка зусім мала дапаможнікаў для работы, амаль усё прыходзіцца ствараць самой.

Паколькі ў горадзе вакол нас мала беларускамоўнага асяроддзя (у вёсках гэта справа выглядае крыху лепш), дзе дзеці маглі б вучыцца правільнаму маўленню па-беларуску, то настаўнікам трэба весці мэтанакіраванае навучанне дзяцей беларускай мове праз розныя віды дзейнасці. Трэба, каб гэтае навучанне ішло не толькі на ўроках, але і на перапынках, па-за школай, дома. Таксама лічу, што нельга праводзіць рэзкую мяжу паміж навучаннем і выхаваннем. Ні адзін настаўнік, асабліва ў пачатковых класах, не можа сказаць, што вось тут на ўроку я буду вучыць, а тут буду выхоўваць. Навучанне і выхаванне цесна пераплятаюцца. Матэрыял у падручніках падабраны так, што на любым тэксце практыкавання па беларускай мове, амаль на любой тэкставай задачы можна знаходзіць і арганізоўваць выхаваўчыя моманты. Я не кажу пра літаратурнае чытанне. Там наогул вялікая прастора для навучання, выхавання і развіцця дзяцей.

Таксама трэба весці навучанне і сярод бацькоў, прыцягваць іх да беларускамоўнага асяроддзя. Ні для каго не сакрэт, што цесная сувязь сям’і і школы — гэта залог поспеху ў навучанні і выхаванні дзяцей. Ад таго, наколькі цесная гэтая сувязь, залежаць поспехі ў рабоце настаўніка і поспехі ў вучобе вучняў. Дзеці чуюць беларускую гаворку ў класе ад настаўніка, дома — размаўляюць па-беларуску ў сям’і і тым самым папаўняюць свой слоўнікавы запас, развіваюць вуснае маўленне. А гэта немалаважна для засваення ведаў на ўроках. У маім класе ўсе вучні любяць урокі беларускай мовы, некаторыя нават больш, чым рускай.

Усе мае вучні амаль не маюць цяжкасцей у вывучэнні беларускай мовы, яны добра чытаюць. Усе разумеюць прачытанае, лёгка пераказваюць, завучваюць на памяць. Калі даецца дамашняе заданне на выбар — навучыцца чытаць верш выразна ці вывучыць на памяць, то выбіраюць апошняе. Няма ў нас цяжкасцей і ў напісанні вучэбных пераказаў. І з гэтым відам работы дзеці спраўляюцца з лёгкасцю.

На ўроках выкарыстоўваюцца розныя формы работы: у парах, у тройках. Дзеці зараз у такім узросце, што яны ўсё ўбіраюць як губка. І я стараюся падаваць ім матэрыял на ўроках блокамі. Мае другакласнікі ўжо мелі на слыху тыя граматычныя паняцці, з якімі мы будзем больш падрабязна знаёміцца ў 3—4 класах. Матэрыял па рускай і беларускай мове пераклікаецца, і таму вучні не маюць цяжкасцей і ў вывучэнні рускай мовы. Аб гэтым сведчаць выніковыя кантрольныя работы за 2 клас. Настаўнікі заўсёды шмат наракаюць на тое, які цяжкі прадмет для вучняў 4-х класаў “Мая Радзіма — Беларусь”. Цяжкі тым, што ён выкладаецца на беларускай мове і вучні не могуць пераказваць яго змест. Я не бяруся забягаць наперад, але мне здаецца, што ў маім класе такіх праблем не будзе. Аб гэтым я мяркую па тым, як дзеці зараз адказваюць на ўроках па прадмеце “Чалавек і свет”. Дзеці чытаюць дадатковую літаратуру, любяць ствараць з дапамогай бацькоў калажы на розныя тэмы.

Для таго каб дзеці на стамляліся на ўроках, я праводжу хвілінкі рэлаксацыі, фізкультхвілінкі, расказваю смешныя гісторыі. Вучні майго класа любяць нестандартныя формы ўрокаў, таму я часта праводжу ўрокі-падарожжы, урокі-гульні, урокі з выкарыстаннем мультымедыйных прэзентацый.

У мінулым навучальным годзе мае хлопчыкі прымалі ўдзел у гарадскім конкурсе даследчых работ “Я пазнаю свет”. Адама цікавіла паходжанне літары “А” ў розных алфавітах, і ён з мамай праводзіў такое даследаванне, а Максім разам з татам вывучаў беларускія традыцыйныя святы і абрады. Работы былі напісаны на беларускай мове. Выступілі хлопчыкі дастойна. Дыпломаў, праўда, не атрымалі, але набылі вопыт удзелу ў конкурсе і плануюць удзельнічаць у ім у наступным годзе.

Яшчэ ў мінулым навучальным годзе мае вучні прымалі ўдзел у конкурсе сачыненняў “Шануйце родную мову”, які быў арганізаваны кафедрай прыродазнаўчанавуковых і лінгвістычных дысцыплін і методык іх выкладання педагагічнага факультэта Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Чатыры работы былі адзначаны, і вучні ва ўрачыстай абстаноўцы атрымалі дыпломы.

Лічу, што ўсё навучанне і выхаванне ў беларускамоўных класах павінна ісці ў цесным кантэксце з патрыятычным выхаваннем вучняў, са знаёмствам з традыцыямі беларускага народа, гісторыяй нашай краіны. Для гэтага ў класе арганізоўваюцца розныя экскурсіі. Напрыклад, экскурсія ў сталіцу нашай Радзімы — Мінск і наведванне там цікавых мясцін, экскурсія на пагранічную заставу імя В.М.Усава, экскурсія ў музей Новы замак у Гродне, на выставы “Беларуская лялька” і “Снежная карусель” у мясцовым Палацы творчасці.

Не стаіць убаку ў адносінах да нашага класа і мясцовае Таварыства беларускай мовы. Яго прадстаўнікі — нашы частыя госці. У 1 класе нам удалося пабываць і на мясцовым тэлебачанні. Там мае вучні расказвалі аб тым, як любяць беларускую мову, і чыталі беларускія вершы.

Першы ўрок у гэтым навучальным годзе прайшоў цікава. Дзеці расказвалі, у якой прыгожай краіне яны жывуць, пра міралюбівую палітыку нашай улады. Потым вучні зрабілі папяровых галубоў і як сімвал міру падарылі сваёй Радзіме.

Як бачыце, вучыцца ў нашым класе цікава і весела. Дзеці атрымліваюць добрыя веды, пазнаюць таямніцы роднай мовы.

Мне здаецца, што адкрыццё беларускамоўных класаў у рускіх гарадскіх школах вельмі добрая справа. Гэта пераконвае ўсіх, што беларуская мова не толькі для вясковых жыхароў і што ў горадзе не сорамна на ёй размаўляць. Усё больш сустракаецца на вуліцах Гродна, у грамадскім транспарце людзей, якія размаўляюць па-беларуску. І вельмі прыемна, што наша школа таксама ўносіць уклад у адраджэнне і развіццё роднай беларускай мовы.

Ларыса САВОСЦІНА,
настаўніца пачатковых класаў сярэдняй школы № 32 Гродна.

Вучуся і вучу

Рыхтуючыся да заняткаў, Кацярына Аляксандраўна кожны раз задае сабе пытанне “Якім павінен быць настаўнік-выхавальнік?”. І сама ж на яго адказвае: “Сябар дзяцей, іх дарадчык і саюзнік, добразычлівы і чулы, памочнік пры раскрыцці дзіцячага патэнцыялу, усебакова развітая і адукаваная асоба”. Высокая планка, але настаўніца трымае яе на працягу многіх гадоў.

Кацярына Аляксандраўна Галахава працуе настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў гімназіі № 24 Мінска. Працуе даўно, з 1999 года. Педагог мае высокую тэарэтычную і метадычную падрыхтоўку. Кацярына Аляксандраўна з кагорты тых, хто ўвесь час працуе над сабой.

Шматгадовая плённая праца настаўніцы адзначана шматлікімі ўзнагародамі, а зусім нядаўна яна атрымала Ганаровую грамату Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь. Прыемна і пачэсна, але Кацярына Аляксандраўна працуе не дзеля ўзнагарод.

“Кожны дзень на працягу дваццаці двух гадоў сваёй педагагічнай дзейнасці сутыкаюся з сотнямі вучняў і ўношу свой уклад у іх жыццё, вучу іх. Я назіраю, як маленькія дзеці вырастаюць, ператвараюцца ў сур’ёзных дарослых маладых людзей, якія выбіраюць свой далейшы жыццёвы шлях.

Я пастаянна знаходжуся сярод сваіх калег — мудрых, вопытных выкладчыкаў, а таксама маладых, у чымсьці няўпэўненых спецыялістаў. Я пераймаю вопыт у людзей, якія мяне акружаюць, і надзяляю іх сваім. Вучуся і вучу. Вучу свабодзе думкі, адчуваць сваю родную мову, пазнаваць яе. У гэтых сценах я навучылася зносінам з дзецьмі, тут я атрымліваю свой вопыт, незаменны ў жыцці кожнага чалавека.

Увесь час пераконваюся ў тым, што мастацтва, творчасць, дзеці — крыніца духоўнага развіцця грамадства, а супрацоўніцтва і сутворчасць абавязкова прывядуць да поспеху”, — адзначыла Кацярына Аляксандраўна.

Пад кіраўніцтвам настаўніцы вучні гімназіі неаднаразова станавіліся пераможцамі трэцяга і заключнага этапаў Рэспубліканскай алімпіяды па беларускай мове і літаратуры.

На працягу трох навучальных гадоў (з 2013/2014 па 2015/2016) дзевяць яе вучняў атрымалі дыпломы па выніках другога этапу рэспубліканскай алімпіяды, два вучні — дыпломы на трэцім этапе, а двое былі ўзнагароджаны дыпломамі на заключным этапе рэспубліканскай алімпіяды.

Двое гімназістаў сталі ўладальнікамі дыпломаў пераможцаў Мінскага гарадскога фестывалю мастацкай і інтэлектуальнай творчасці “Паклонімся вялікім тым гадам” у намінацыі “Мастацкае слова” (конкурс чытальнікаў твораў беларускай літаратуры на тэму Вялікай Айчыннай вайны). Акрамя таго, вучні Кацярыны Аляксандраўны адзначаны дыпломамі І—ІІІ ступені гарадской інтэрнэт-алімпіяды па вучэбных прадметах “Беларуская мова” і “Беларуская літаратура”.

Кацярына Аляксандраўна ўзначальвала метадычнае аб’яднанне настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры гімназіі. Шмат увагі ўдзяляе самаадукацыі, павышэнню прафесійнай кваліфікацыі. Заўсёды аказвае дапамогу пачынаючым калегам, дзеліцца назапашаным вопытам. Педагог актыўна ўдзельнічае ў метадычнай дзейнасці гімназіі, устаноў адукацыі Цэнтральнага раёна Мінска.

Неаднаразова выступала на семінарах і круглых сталах для слухачоў Мінскага гарадскога інстытута развіцця адукацыі, Мінскага абласнога інстытута развіцця адукацыі, Акадэміі паслядыпломнай адукацыі. Пастаянна ўдзельнічае ў навукова-практычных канферэнцыях настаўнікаў.

У 2013 годзе яе навуковая работа па сістэме выхаваўчай работы ў аспекце грамадзянскага і патрыятычнага выхавання вучняў была прадстаўлена на XV Рэспубліканскай выставе навукова-метадычнай літаратуры і педагагічнага вопыту ў рамках акцыі “Я — грамадзянiн Беларусi”.

Кацярына Аляксандраўна з’яўляецца ўладальніцай гранта Мінгарвыканкама за распрацоўку адукацыйнага праекта “Духоўна-маральнае, патрыятычнае і грамадзянскае выхаванне асобы сродкамі беларускай мовы і літаратуры ў рамках праекта “Мы адной табе належым, Беларусь мая!”.

Узаемаадносіны педагога з вучнямі і іх бацькамі характарызуюцца ўзаемаразуменнем, павагай і высокім прафесіяналізмам. Сама ж Кацярына Аляксандраўна ўвесь час імкнецца да творчага пошуку, пашырэння асабістага метадычнага кругагляду. Гэта неабходна, каб заставацца цікавай для дзяцей і адчуваць сябе ў рэаліях часу запатрабаванай.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Нашы беларускія «чацвяргі»

Вельмі багатую духоўную спадчыну продкі перадалі нам. Спасцігнуць іх мудрасць і вопыт можна вывучаючы родную мову. Мілагучная, багатая, жывая беларуская мова заслугоўвае таго, каб яе любілі і на ей размаўлялі.

Я ўдзячна лёсу за тое, што стала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры. Гэта дае магчымасць передаць маю любоў і павагу да роднай мовы маім вучням.

Кожную раніцу я спяшаюся ў школу, каб дапамагчы дзецям усвядоміць унікальнасць і багацце мовы, а праз яе — багацце культурнай спадчыны і гісторыі беларускага народа.

Ідэя правядзення кожны чацвер Дня беларускай мовы была ўспрынята мной з радасцю і энтузіязмам. Гэта дае магчымасць рэалізаваць мае творчыя планы і задумкі, накіраваныя на тое, каб сучасная моладзь загаварыла на беларускай мове. Каб гэтыя мерапрыемствы выклікалі зацікаўленасць, я супрацоўнічаю з музеямі, бібліятэкамі, таварыствам беларускай мовы, а таксама з цікавымі людзьмі.

Менавіта таму нашы «чацвяргі» праходзяць весела, цікава, пазнавальна.

Таццяна ГРЫШАНАВА,
настаўніца сярэдняй школы № 4 Магілёва.

Шукае ключык да кожнага

Восеньскае сонейка азарае невялікі вучэбны кабінет на трэцім паверсе гімназіі № 3 Магілёва. 25 вучняў цалкам захоплены ўрокам роднай мовы — засяроджана выконваюць практыкаванне. Парушальнікаў дысцыпліны тут няма. А ўсё таму, што настаўніца беларускай мовы і літаратуры гімназіі Іна Віктараўна Максімава ўмее зацікавіць прадметам кожнага навучэнца.

Настаўнічаць Іне Віктараўне хацелася з дзяцінства. Але склалася так, што, перш чым стаць педагогам, ёй давялося прайсці доўгі шлях прафесійных пошукаў. Адразу пасля школы яна прыслухалася да парады аб набыцці больш практычнай спецыяльнасці праграміста.

— У Беларуска-Расійскім універсітэце правучылася год. Аднак потым зразумела, што ўсё гэта не для мяне, — успамінае настаўніца.

Нейкі час Іна Максімава разважала аб прафесійным прызванні. У выніку — стала студэнткай-завочніцай цяперашняга МДУ імя А.А.Куляшова, вырашыўшы займацца тым, да чаго ляжыць душа. Дарэчы, да педагагічнай дзейнасці Іна Віктараўна прыступіла, не чакаючы атрымання дыплома. Ужо на 3 курсе ўніверсітэта стала працаваць настаўніцай у сярэдняй школе № 13 горада, быццам наганяючы страчаны на іншае час.

Парадаксальна, але свой першы навучальны год сённяшняя настаўніца беларускай мовы выкладала мову рускую.

— Па дыпломе я настаўнік беларускай і рускай мовы і літаратуры. Спачатку думала менавіта рускую мову выкладаць, ды і іншых вакансій тады ў школе не было. Але потым сваё меркаванне змяніла і, як толькі з’явілася магчымасць, стала далучаць навучэнцаў да роднай мовы, — расказвае Іна Максімава.

13-ю гарадскую школу настаўніца і зараз успамінае з цеплынёй. Ды і як жа інакш, калі з гэтай навучальнай установай звязана яе станаўленне як прафесійнага настаўніка. Там былі выпрацаваны ўласныя прыёмы, падыходы да навучання.

За гады педагагічнай дзейнасці адукацыйныя методыкі Іна Віктараўна не раз мяняла і ўдасканальвала. Але яе галоўны педагагічны прынцып застаецца нязменным. Да ўсіх вучняў Іна Максімава стараецца адносіцца як да родных дзяцей. Акрамя ведаў, яна штодня дорыць навучэнцам любоў, дабрыню, шчырасць, усмешку. А яшчэ шукае свой ключык да кожнага вучня, фарміруе ў дзяцей упэўненасць ва ўласных сілах і магчымасцях. На яе думку, менавіта цёплыя, шчырыя адносіны, стварэнне ў навучанні сітуацыі поспеху забяспечваюць максімальнае развіццё дзіцячай асобы.

— На занятках у Іны Віктараўны заўсёды цікава. А яшчэ яна вельмі ўважлівая настаўніца, дапамагае нам ва ўсім, таму і вучыцца ў яе атрымліваецца добра, — гавораць шасцікласнікі Насця Ірванцова, Аліна Шаршнёва і Павел Догель.

Урокі гэтай настаўніцы — сукупнасць індывідуальнага і дыферэнцыраванага падыходаў, сучасных адукацыйных методык і пошукавай актыўнасці. Заняткі ў Іны Максімавай праходзяць у форме дыялогу. Нярэдка яна праводзіць для вучняў і ўрокі-даследаванні, падчас якіх арганізоўвае навучанне так, каб дзеці маглі самастойна здабываць веды.

— Пры арганізацыі даследчай работы на ўроку ўлічваю ўзрост навучэнцаў. У 5—7 класах вучу дзяцей арыентавацца ў матэрыяле самастойна, выдзяляць галоўнае, ацэньваць і ставіць пытанні, крытычна мысліць. Пры рабоце з вучнямі 8—9 класаў удзяляю ўвагу выкананню самастойных даследаванняў і заданняў творчага характару, паглыбляю веды школьнікаў па методыцы работы і апрацоўцы вынікаў. Працуючы са старшакласнікамі, развіваю атрыманыя раней уменні. На гэтым этапе навучэнцы ўжо могуць самі выбіраць тэму даследавання, прапаноўваць гіпотэзы, рабіць вывады, рыхтаваць даклады, рэфераты. Увогуле, урокі-даследаванні дазваляюць не толькі павысіць цікавасць да прадмета, але і значна палепшыць эфектыўнасць і якасць навучання, — лічыць Іна Віктараўна.

Па магчымасці на сваіх занятках педагог выкарыстоўвае інфармацыйныя тэхналогіі.

— Камп’ютарная падтрымка робіць урок не толькі больш засваяльным, але і больш займальным. Аднак важна не перастарацца, бо галоўнае ўсё ж слова, жывыя зносіны настаўніка і вучняў, — мяркуе Іна Максімава.

Іна Віктараўна імкнецца да таго, каб вучэбны працэс па мове і літаратуры быў узаемазвязаны. Падчас урокаў мовы дзеці вучацца валодаць словам, вучацца правільнай пастаноўцы гаворкі. А вось заняткі літаратурай для іх — гэта час, калі можна пагаварыць шчыра, выказаць свой пункт гледжання па розных пытаннях, адкрыта пагутарыць пра хвалюючае і важнае.

Са сваімі вучнямі настаўніца даволі часта сустракаецца і ў пазаўрочны час. У большасці — на пасяджэннях навуковага таварыства навучэнцаў, кіраўніком якога яна з’яўляецца.

— Асноўная мэта, якую мы ставім перад сабой у таварыстве, — стварэнне ўмоў для рэалізацыі творчых магчымасцей, самаадукацыі і самаразвіцця гімназістаў праз іх удзел у навукова-даследчай дзейнасці. Дэталёвае суправаджэнне педагогамі рознабаковых пачынанняў навучэнцаў прыводзіць іх да поспеху. Нашы дзеці рэгулярна становяцца пераможцамі рэгіянальных, рэспубліканскіх і міжнародных даследчых канферэнцый і конкурсаў, — адзначае Іна Максімава.

Значнае месца ў яе педагагічнай дзейнасці займае работа з адоранымі дзецьмі. Выяўляючы такіх гімназістаў, Іна Віктараўна ўсімі сіламі імкнецца развіць іх таленты.

— Разумеючы важнасць алімпіяднага руху, на працягу некалькіх гадоў вяду збор інфармацыі і аналіз алімпіядных заданняў, маю падрыхтоўчыя і трэніровачныя практыкаванні, літаратуру, даступную навучэнцам. На факультатыўных занятках сумесна з дзецьмі мы распрацавалі памяткі “Нормы беларускай літаратурнай мовы”, апорныя схемы па асноўных вучэбных раздзелах. На працягу многіх гадоў папулярызую сярод вучняў гульню-конкурс “Буслік”, якую можна лічыць першай прыступкай да ўдзелу ў алімпіядзе, — расказвае пра сістэму работы з таленавітымі навучэнцамі настаўніца.

Факультатывы, індывідуальныя заняткі, парады па самаадукацыі… Такая карпатлівая праца дае адпаведны вынік. За апошнія пяць гадоў Іна Максімава падрыхтавала 24 пераможцы розных, у тым ліку і заключнага, этапаў Рэспубліканскай алімпіяды па беларускай мове і літаратуры. Выдатна праяўляюць сябе навучэнцы Іны Віктараўны і на Рэспубліканскім конкурсе работ даследчага характару. Усведамленне таго, што ў поспехах сённяшніх і былых вучняў ёсць і яе маленькая заслуга, прыносіць ёй галоўнае задавальненне ад педагагічнай працы.

Ганна СІНЬКЕВІЧ.
Фота аўтара.

Дарагі мой настаўнік

Стаю я на абязлюдзелым, самотным, авеяным юнацкай вясной школьным ганку. Навокал цішыня, толькі час ад часу чуваць, як ветрык-гарэза гуляе з крыху пажоўклымі лістамі, што яшчэ моцна трымаюцца за галінкі дрэў. У галаве лунаюць розныя думкі, але спыняюся на адной: “Праз некалькі месяцаў я буду амаль пазбаўлена ўсяго, што прыносіць мне радасць, задавальненне, я буду пазбаўлена ўсяго, што я так люблю”. Не верыцца, што ты ўжо адзінаццацікласніца і стаіш на парозе новага этапу свайго жыцця, чакаеш толькі лагічнага завяршэння ўсяго гэтага. Невядомасць і хваляванне неяк зліваюцца ў адно, і разумееш: школу так не хочацца пакідаць.

Пакуль што я не ўяўляю свайго жыцця без звонкага смеху дзятвы, што толькі стала на сцяжынку навукі, без, здавалася, бясконцых урокаў, без нашага класа, без ветлівых настаўнікаў, якія штодзень клапоцяцца пра нас. Але асабліва цяжка будзе без яе вачэй. Без яе блакітных, чыстых, поўных дабрыні, пяшчоты і любові вачэй. Вачэй нашай настаўніцы беларускай мовы і літаратуры Таццяны Фёдараўны Барткевіч.

Дакладна не ўспомню, як прайшло наша знаёмства, але Таццяна Фёдараўна адразу прыцягнула маю ўвагу. З першых урокаў нам стала зразумела, што лёгка на мове і літаратуры не будзе. Але цяжка не значыць нецікава (асабліва гэта тычыцца беларускай літаратуры). Наадварот: дабірацца праз церні падзей, характары герояў, іх канфлікты да брыльянта ідэі было хоць і няпроста, але займальна. На ўроку заўсёды адчуваўся вір жывой думкі, што зацягваў, вабіў, прымушаў нас адчуваць сябе шукальнікам дзівоснага скарбу. Часта пасля званка мы і не думалі ўставаць са сваіх месцаў. Выкладаць — гэта талент Тяццяны Фёдараўны.

Кожны ўрок з ёй праходзіць не проста цікава, а захапляльна. На гэтыя сорак пяць хвілін ты поўнасцю адданы тэме заняткаў. Нават немагчыма ўявіць, што Таццяна Фёдараўна магла б выкладаць які-небудзь іншы прадмет, бо яна аддана не толькі сваёй працы, але і самой Беларусі, Радзіме, кожнай крупінцы беларускага слова, што так натуральна і прыгожа льецца з яе вуснаў. Па словах настаўніцы, усё беларускае, што ёсць у душы, дасталася ёй ад бацькі. Ёй было наканавана лёсам выкладаць родную мову і літаратуру. Калі ў Таццяны Фёдараўны запытацца, чаму яна стала настаўнікам-філолагам, то адказ будзе просты: “Я не паступіла на геаграфічны факультэт: там быў конкурс шэсць чалавек на месца, і мне не хапіла паўбала. Я хацела стаць настаўніцай геаграфіі, бо любіла падарожнічаць. А сёння я як класны кіраўнік маю гэтую магчымасць. У мяне ёсць любімая работа, і лічу, што мой выбар не выпадковы, што маё — гэта мова і літаратура. Беларуская мова, не іншая. Сёння я маю магчымасць падарожнічаць усюды, не маючы шмат грошай. Мяне не цікавяць Багамскія астравы ці яшчэ што-небудзь падобнае, мяне цікавіць гісторыя свайго народа, беларуская архітэктура. І за ўсё, што маю, я ўдзячна Богу”.

Вучні гімназіі адзначаюць, што Таццяна Фёдараўна — незвычайны настаўнік, бо вучыць не толькі правілам арфаграфіі, пунктуацыі і г.д., але і жыццю. Яна шмат патрабуе, прымушае рабіць дамашнюю работу максімальна якасна, што ў хуткім часе прыводзіць да інтэлектуальнага росту вучняў. Разам з тым яна можа пажартаваць на ўроку, расказаць цікавую гісторыю, супакоіць, калі гэта патрэбна. Яна не дзеліць вучняў на дрэнных і добрых, а разумее, што ёсць тыя, каму неабходна дапамога, і знаходзіць падыход да кожнага. Неяк яна сказала: “У нас, як і ў медыкаў, галоўнае — не нашкодзіць. Але працуе настаўнік з самым важным — з душой. Настаўнік бачыць яе праявы лепш, чым сам вучань, таму патрэбна шмат сіл, каб нябачнай рукой правесці розум вучня да яго душы”. Такім чынам, быць настаўнікам — значыць бясконца працаваць, прычым гэтая праца ніколі не будзе ацэнена па-сапраўднаму.

Для мяне Таццяна Фёдараўна стала другой маці. Гэтая жанчына адкрыла мне вочы на шматлікія простыя, але каштоўныя ісціны, вяла праз цемру няведання, заўсёды была побач і дапамагала ва ўсім. Яна можа адным толькі позіркам заахвоціць да дзеяння. Таццяна Фёдараўна адкрыла для мяне найцікавейшы свет — свет роднай мовы, культуры, традыцый, мастацтва. Толькі дзякуючы ёй я прыйшла да беларускасці, і калі зараз у мяне гэта адняць, то мой духоўны свет стане ледзь не ўдвая бяднейшым.

Ужо зусім хутка я не буду ступаць штодня на школьны ганак, садзіцца на сваё месца за партай, хадзіць па такіх родных калідорах і бачыць гэтыя вочы — вочы маёй любімай настаўніцы беларускай мовы і літаратуры Таццяны Фёдараўны Барткевіч. Але я назаўсёды захаваю ў памяці яе вобраз, буду з усмешкай на вуснах успамінаць нашы заняткі і час ад часу сумаваць па тых бестурботных юнацкіх днях.

Ганна УНУКОВІЧ,
выпускніца Глыбоцкай раённай гімназіі.

Выхавальнік людскасці

Віктар Віктаравіч Кажура ў педагогіцы 36 гадоў. За гэты час здаралася ўсякае, але, нягледзячы на ўсе выпрабаванні педагагічнага лёсу, ён заўсёды імкнецца ды выхавання людскасці ў сваіх дзецях. Без чалавечых адносін нічога не будзе. У гэтым настаўнік беларускай мовы і літаратуры гімназіі № 2 Вілейкі Мінскай вобласці цвёрда перакананы.

Усе свае педагагічныя, сяброўскія, а на сёння і літаратурныя дасягненні Віктар Віктаравіч звязвае толькі з чалавечымі зносінамі. Ужо шмат гадоў ён разам з вучнямі займаецца даследчай дзейнасцю. І, перш чым пачаць працаваць з вучнем, ён ідзе да бацькоў. Сумесная работа па рэалізацыі даследчай задумы пачынаецца менавіта з гутаркі з бацькамі. Віктар Віктаравіч на ўласным вопыце пераканаўся, што толькі пры згодзе і падтрымцы бацькоў можна дасягнуць з іх дзіцем поспеху.

Так некалі было з Бажэнай Мацюк, якая ў 2006, 2007, 2008 і 2009 гадах станавілася стыпендыятам спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў. А затым з Аляксандрай Грабоўскай, якая таксама была стыпендыятам спецыяльнага фонду прэзідэнта, толькі ўжо ў 2013 годзе.

Вучні Віктара Віктаравіча атрымліваюць дыпломы пераможцаў, становячыся ўдзельнікамі секцый па беларускай мове і літаратуры конкурсу работ даследчага характару, які праводзіцца для школьнікаў Мінскай вобласці. Маюць перамогі і на рэспубліканскім узроўні. Педагог упэўнены, што дзецям абавязкова трэба даваць шанс паказаць сябе больш шырокай аўдыторыі, тым больш што ў аснове іх даследчых работ ляжыць багаты краязнаўчы матэрыял, які трэба не проста вывучаць, а з гонарам і годнасцю несці ў людзі.

Выхаванцы Віктара Віктаравіча выдатна з гэтым спраўляюцца, бліскуча выступаючы (і атрымліваючы дыпломы) на міжнародных форумах студэнцкай і вучнёўскай моладзі “Першы крок у навуку”. Яны становяцца дыпламантамі і лаўрэатамі Усерасійскіх юнацкіх чытанняў імя У.І.Вярнадскага і іншых навуковых маладзёжных канферэнцый. І адусюль настаўнік і яго вучні прывозяць прыклады людскіх адносін, у якіх галоўнае — адчуванне чалавечага пляча: найперш трэба падставіць сваё, каб пасля можна было абаперціся на чужое.

Гаворачы пра літаратурныя дасягненні Віктара Віктаравіча, адзначу, што з верасня 2014 года ён прыняты ў члены Саюза пісьменнікаў нашай краіны. Педагог даўно займаецца літаратурнай творчасцю, з’яўляецца аўтарам (суаўтарам) паэтычных зборнікаў, цесна супрацоўнічае з народным клубам кампазітараў “Жывіца”.

Удзельнікі гімназічнай літаратурнай гасцёўні “На парнасе”, якой кіруе Віктар Віктаравіч, з’яўляюцца пераможцамі раённых, абласных, рэспубліканскіх і міжнародных літаратурных конкурсаў, выступаюць на радыё, у тэлеперадачах, перыядычным друку.

Сам настаўнік таксама выступае, дзеліцца вопытам сваёй педагагічнай дзейнасці на старонках вучэбна-метадычных выданняў, на курсах павышэння кваліфікацыі і семінарах Мінскага абласнога інстытута развіцця адукацыі і Нацыянальнага інстытута адукацыі. У 2015 годзе беларускай асацыяцыяй “Конкурс” для пераможцаў алімпіяды “Буслік-2015” быў выдадзены вучэбны дапаможнік “Азбукоўнік”, аўтарам якога выступіў Віктар Віктаравіч Кажура.

Зразумела, што гэты настаўнік карыстаецца заслужаным аўтарытэтам сярод калег, вучняў і бацькоў. Вучні вырастаюць, самі становяцца бацькамі, але ў іх душах заўсёды ёсць месца для той самай людскасці, якой іх вучыў Віктар Віктаравіч. І яны з задавальненнем вядуць сваіх дзяцей да гэтага настаўніка, бо ўпэўнены, што ён распазнае, падтрымае і дапаможа развіць іх творчыя здольнасці. І будзе рабіць гэта не толькі падчас вучэбных заняткаў, але і ў пазаўрочнай дзейнасці, рыхтуючы школьнікаў да ўдзелу ў алімпіядах, конкурсах работ даследчага характару, літаратурных конкурсах.

Віктар Віктаравіч дасканала валодае тэорыяй і методыкай выкладання беларускай мовы і літаратуры. З’яўляючыся прыхільнікам класічнага ўрока, настаўнік імкнецца прывіваць дзецям любоў да роднай мовы і літаратуры, якая пачынаецца з шанавання малой радзімы.

А каб заўсёды заставацца цікавым для сваіх вучняў, педагог закончыў магістратуру Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка і ў пачатку бягучага года атрымаў вучоную ступень магістра. Думаю, што на гэтым Віктар Віктаравіч не спыніцца, таму жадаю яму поспехаў.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Далучае да родных вытокаў

Якая ж непрадбачаная штука — гэты лёс. Як бывае: марыць, імкнецца чалавек да аднаго, а атрымлівае ў выніку іншае, часта зусім не тое, што хацеў. Але бывае і так, што нечаканыя павароты лёсу аказваюцца шчаслівымі. Менавіта так здарылася ў жыцці настаўніцы беларускай мовы і літаратуры магілёўскай гімназіі № 1 Ганны Бандарэнка.

Сёння Ганна Уладзіміраўна — паспяховы педагог, прафесіянал сваёй справы. Аднак, будучы выпускніцай школы, яна не ўяўляла, што ў хуткім часе будзе выкладаць беларускую мову.

— Я імкнулася да настаўніцкай працы. Але ж схільнасці былі да рускай мовы і літаратуры. Школьніцай удзельнічала ў конкурсах у гэтым напрамку, таму і працягнула адукацыю ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Ф.Скарыны, — успамінае Ганна Бандарэнка.

Ва ўніверсітэце Ганна Уладзіміраўна вывучала менавіта рускую філалогію. І педагагічны дыплом атрымала па адпаведным профілі. У бок выкладання роднай мовы маладая настаўніца перакваліфікавалася па волі выпадку.

— Мая працоўная дзейнасць пачалася ў сярэдняй школе № 14 Бабруйска. У гэтай установе прайшло прафесійнае станаўленне. Там я адбылася як педагог, — адзначае настаўніца.

Даволі паспяхова выкладаючы рускую мову і літаратуру, Ганна Уладзіміраўна не думала, што ў прафесійным плане яе чакаюць нейкія перамены. А яны адбыліся, прычым даволі кардынальныя.

Па пэўных прычынах Ганна Бандарэнка перабралася жыць у абласны цэнтр. Праблем з работай у яе, даволі вопытнага педагога, не ўзнікла. Стала настаўнічаць у сярэдняй школе № 19 горада. У гэтай навучальнай установе і паспрабавала ўпершыню выкладаць беларускую мову і літаратуру.

— У школе быў недахоп педагогаў па гэтых вучэбных прадметах. У сувязі з вытворчай неабходнасцю я вымушана была праводзіць некаторыя заняткі. У падрыхтоўцы да ўрокаў мне істотна дапамагала мая калега — цудоўная настаўніца беларускай мовы і літаратуры Таццяна Мікалаеўна Базылева. Менавіта яна і далучыла мяне да роднай мовы. У далейшым гэта вылілася ў перакваліфікацыю і змяненне педагагічнага профілю, — расказала Ганна Уладзіміраўна.

Зараз за плячыма гэтай настаўніцы — каля 35 гадоў педагагічнага стажу. З іх 25 яна выкладае беларускую мову і літаратуру ў першай гарадской гімназіі. Вядома, за гэты час у Ганны Бандарэнка склалася свая методыка і падыходы да навучання.

— У мяне ёсць асноўныя прынцыпы, якімі кіруюся ў сваёй педагагічнай дзейнасці. Для таго каб дасягнуць высокай паспяховасці навучэнцаў, захапіць іх прадметам, педагогу трэба любіць сваю справу, імкнуцца да пастаяннага прафесійнага самаразвіцця, а яшчэ быць шчырым і адкрытым з дзецьмі, — падкрэслівае Ганна Уладзіміраўна.Урок мовы і ўрок літаратуры маюць розныя мэты, таму і праводзіць іх педагог па-рознаму. Першае, да чаго імкнецца Ганна Бандарэнка, вывучаючы з вучнямі родную мову, — навучыць дзяцей гаварыць і думаць па-беларуску.

Імкнецца да гэтага настаўніца з самага пачатку заняткаў, займаючыся яшчэ з пяцікласнікамі. У яе створана свая сістэма вывучэння мовы, падзеленая на асобныя раздзелы. Асаблівасці беларускай фанетыкі, марфалогіі, сінтаксісу і стылістыкі вучні Ганны Уладзіміраўны засвойваюць праз тэматычныя тэсты, практычныя заданні, шляхам прапрацоўкі азнаямленчага матэрыялу і матэрыялу для замацавання атрыманых ведаў. Характэрна, што на сваіх занятках Ганна Бандарэнка стараецца не быць для дзяцей нейкім рэтранслятарам ведаў, а вучыць іх вучыцца самастойна, матывуе на ўласныя адкрыцці. А потым разам з навучэнцамі радуецца, калі раней складанае правіла стала для іх простым і зразумелым.

Урокі літаратуры настаўніца будуе інакш. А ўсё таму, што лічыць: гэтыя заняткі не толькі даюць вучням веды, але і спрыяюць выхаванню дзяцей. Асноўнае ў правядзенні ўрокаў літаратуры для Ганны Бандарэнка — гэта не пакінуць навучэнцаў раўнадушнымі. І трэба сказаць, што ў настаўніцы гэта атрымліваецца, бо нярэдка вучні выходзяць з класа са слязамі на вачах, устрывожаныя, заклапочаныя, уражаныя прачытаным і абмеркаваным да глыбіні душы.На занятках па літаратуры Ганна Уладзіміраўна прымяняе разнастайныя адукацыйныя метады і прыёмы. Даволі часта яна праводзіць урокі-роздумы, каб пачуць дзяцей, іх думкі, перажыванні, даць дзецям магчымасць выказацца аб тым, што карыснага яны для сябе адкрылі. Нярэдка заняткі ў гэтай настаўніцы праходзяць і ў форме даследаванняў. — Такія ўрокі накіраваны на вывучэнне невялікіх апавяданняў і будуюцца па методыцы чытання з перапынкамі. Я падзяляю твор на ключавыя ці кампазіцыйныя часткі, мы іх чытаем, а потым абмяркоўваем, звяртаючы ўвагу на тое, што стала чаканым, а што — нечаканым, — кажа Ганна Бандарэнка.

Па яе словах, падобныя заняткі дазваляюць праз мастацкае слова сканцэнтраваць вучняў на той вялікай думцы, якой пранізаны тэкст. Яны таксама дапамагаюць абудзіць у дзяцей цікавасць да чытання, навучыць іх не проста чытаць, а разумець ідэю твора, бачыць слова, тыя пачуцці і перажыванні герояў, якія за ім стаяць. Вучні Ганны Уладзіміраўны чытаюць з задавальненнем.

— Ды і як жа інакш! У вучэбнай праграме сёння ёсць пэўныя недапрацоўкі, але ў цэлым для навучэнцаў падабраны добрыя творы для чытання, творы, якія сапраўды ўражваюць, пакідаюць след у дзіцячых сэрцах. Вядома, здараецца і так, што трэба неяк захапіць вучняў. Я зацікаўліваю дзяцей жыццём пісьменніка, лёсам твора, бо лічу, што прымусам нічога добрага не даб’ешся, — лічыць суразмоўніца.

Са сваімі вучнямі Ганна Бандарэнка сустракаецца не толькі на занятках, але і ў пазаўрочны час. Разам яны ладзяць вечарыны, святы, прысвечаныя беларускім традыцыям, народным песням, нацыянальным прысмакам, мастацкім творам беларускіх класікаў, удзельнічаюць у арганізацыі і правядзенні ў гімназіі тыдняў беларускай мовы. На думку Ганны Уладзіміраўны, усё гэта далучае дзяцей да беларускасці, родных вытокаў, узбуджае іх патрыятызм, расшырае кругагляд ведаў пра свой народ і дзяржаву. Адметна, што і сама настаўніца пастаянна павышае свае веды аб роднай зямлі. Яна захапляецца вандроўкамі па Беларусі. За дваццаць гадоў такіх падарожжаў пабывала ў розных кутках краіны. Ведамі і ўражаннямі ад такіх паходаў яна актыўна дзеліцца з вучнямі, павялічваючы тым самым іх цікавасць да прадметаў.

Важнае месца ў педагагічнай дзейнасці Ганны Уладзіміраўны займае работа з адоранымі вучнямі. З такімі дзецьмі яна працуе індывідуальна на факультатывах і адпаведных занятках, стараючыся максімальна раскрыць іх таленты і здольнасці. Дзякуючы ўласнай захопленасці роднай мовай і літаратурай і ўменню захапіць імі вучняў, у яе гэта атрымліваецца. За час работы Ганны Бандарэнка ў першай гарадской гімназіі 15 яе навучэнцаў сталі пераможцамі заключнага этапу рэспубліканскай алімпіяды па вучэбных прадметах. Выдатныя вынікі яе вучні дэманструюць і на цэнтралізаваным тэсціраванні. Двое з яе выпускнікоў у свой час паказалі на гэтым іспыце стабальныя вынікі.

Плённая праца Ганны Уладзіміраўны неаднаразова была адзначана. Уласныя дасягненні, як і дасягненні вучняў, вядома, радуюць настаўніцу. Але галоўным вынікам сваёй шматгадовай працы яна лічыць удзячных выпускнікоў, якія памятаюць і падтрымліваюць пастаянную сувязь са сваёй любімай настаўніцай.

Ганна СІНЬКЕВІЧ.
Фота аўтара.