З характарам настаўніка

Здаецца, ведаеш чалавека многа гадоў, а затым раз — і тваё ўяўленне мяняецца. Не, не кардынальным чынам. Проста пачынаеш разумець, чаму ён менавіта такі. Аказалася, што намесніка дырэктара па вучэбнай рабоце гімназіі № 23 з беларускай мовай навучання Мінска Аксану Савельеўну Вандзяеву ведала не да канца, на ўзроўні адчуванняў і ўражанняў.

Але мае адчуванні і ўражанні заўсёды былі толькі станоўчыя. Я ўвесь час здзіўлялася і захаплялася яе пранікнёнасцю, неабыякавасцю і ўважлівасцю да кожнай дробязі. “Строгая, патрабавальная, але чалавечная і клапатлівая”, — гаварыў некалі герой майго матэрыялу “Школы маладых”, пачынаючы настаўнік рускай мовы і літаратуры 23-й гімназіі. І гэта сапраўды так. Аксана Савельеўна не аднаму маладому педагогу дапамагла адчуць сябе ўпэўнена ў абранай прафесіі. А некаторым ― адкрыць у сабе сапраўдны талент. Напэўна, яна надзелена дарам ― адчуваць настаўніцкі патэнцыял, хоць яе асабісты шлях у педагогіку і не быў прамым. Мне ж здаецца, што настаўніцтва — гэта лёс Аксаны Савельеўны.

Нарадзілася і вырасла ў Мінску. Вучылася ў сярэдняй школе № 23 (так, у той самай, якая цяпер гімназія № 23). Адначасова была навучэнкай музычнай дзіцячай школы № 1 імя Л.П.Александроўскай, якую паспяхова скончыла ў 1983 годзе па спецыяльнасці “Цымбалы”. З 1982 года займалася ў народным цымбальным аркестры Палаца культуры прафтэхадукацыі (пазней Палац культуры “Юнацтва”, які знаходзіўся на Фабрыцыуса, 5) пад кіраўніцтвам Генадзя Аляксандравіча Ермачэнкава.

У аматарскім калектыве Аксана Савельеўна іграла на працягу дзесяці гадоў. У складзе аркестра аб’ездзіла амаль усю нашу краіну, пабывала ў Малдове, Расіі, Украіне, Абхазіі, Германіі, Польшчы, станавілася лаўрэатам Усесаюзнага агляду самадзейнай мастацкай творчасці ў 1985 і 1987 гадах, была ўзнагароджана медалямі. Летам 1985 года з’яўлялася ўдзельніцай культурнай праграмы ХІІ Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў у Маскве. Магла б стаць прафесійнай цымбалісткай, але, як гаворыцца, не лёс.

Пасля школы вырашыла паступаць у інстытут народнай гаспадаркі (зараз эканамічны ўніверсітэт), але не прайшла па конкурсе (конкурс быў 4 чалавекі на месца) і пайшла працаваць у родную школу сакратаром-машыністкай. Працуючы ў школе, як заўважыла сама Аксана Савельеўна, яна зразумела, што хоча працаваць з дзецьмі, хоча быць настаўнікам пачатковых класаў. Вось так пачаўся яе шлях у педагогіку.

Дарэчы, сярэднюю школу № 23 у свой час закончыла яе маці, а затым і старэйшая сястра, якая таксама стала настаўніцай. Святлана Савельеўна Русіновіч вучылася ў БДУ, дзе атрымала адукацыю па спецыяльнасці “Фізік. Выкладчык фізікі”. Доўгі час выкладала фізіку ў роднай школе, затым працавала ў сярэдніх школах №№ 27 і 148 сталіцы.

У 1989 годзе Аксана Савельеўна пачала працаваць піянерважатай, у гэтым жа годзе паступіла ў Мінскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка на факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання (завочнае аддзяленне), працягваючы працаваць піянерважатай. Затым стала выхавальніцай групы прадоўжанага дня ў спартыўным класе па фігурным катанні. Пасля заканчэння ўніверсітэта пераступіла парог класа ў якасці настаўніцы пачатковых класаў. У 1998 годзе стала намеснікам дырэктара па выхаваўчай рабоце ў сярэдняй школе № 23. У 2003 годзе заняла 3-е месца ў раённым конкурсе “Настаўнік года” ў намінацыі “Класны кіраўнік”. З верасня 2007 года Аксана Савельеўна з’яўляецца намеснікам дырэктара па вучэбнай рабоце ў гімназіі з беларускай мовай навучання № 23 Мінска і курыруе арганізацыю адукацыйнага працэсу ў 8—11 класах.

Але ж слова “курыруе” вельмі сухое. Я памяняла б яго на “клапоціцца”. Аксана Савельеўна ведае ўсё і ўсіх. Яна дасведчаны метадыст, ведае магчымасці і здольнасці ўсіх настаўнікаў. Асаблівая яе ўвага — маладым педагогам. З імі яна працуе ў вельмі цесным кантакце: наведвае ўрокі, дае парады, разам яны адпрацоўваюць патрэбныя метады і прыёмы, вучацца кантактаваць з дзецьмі.

Сваім вопытам Аксана Савельеўна дзеліцца з калегамі іншых навучальных устаноў краіны. У АПА рэгулярна праводзіць практычныя семінары для намеснікаў дырэктараў па вучэбнай рабоце. На працягу шасці гадоў на базе гімназіі ажыццяўляецца апрабацыя падручнікаў па кітайскай мове, і Аксана Савельеўна аказвае метадычную дапамогу настаўнікам пры рэцэнзаванні падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў. Сама на працягу 2011 і 2012 гадоў удзельнічала ў рэцэнзаванні падручнікаў па рускай мове і рускай літаратуры для 5 класа.

Акрамя таго, Аксана Савельеўна актыўна супрацоўнічае з Пасольствам КНР у Рэспубліцы Беларусь, з Інстытутам Канфуцыя БДУ, Інстытутам Канфуцыя МДЛУ. На базе гімназіі штогод праводзяцца мерапрыемствы па папулярызацыі кітайскай мовы. І менавіта Аксана Савельеўна была адным з арганізатараў першага ў Беларусі Міжнароднага фестывалю знаўцаў кітайскай мовы “Мост кітайскай мовы”, які праходзіў на базе гімназіі ў 2013 годзе.

І самае галоўнае: Аксана Савельеўна — выдатны педагог, які здольны да пазнання дзіцячага свету. Дзеці розныя, і яна розная з імі. Гаворыць, тлумачыць па сто разоў на дзень, слухае, спрачаецца, робіць заўвагі, хваліць, здзіўляецца, засмучаецца. І так штодзень. Стамляецца? Канечне. Але з раніцы з ахвотай зноў едзе ў гімназію. Вучні цэняць яе і паважаюць за шчырасць, за тое, што яна розная, але заўсёды з імі.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Лакмус аднаго колеру

Лакмусам маіх стасункаў са школай як маці з’яўляецца настрой маёй дачкі, а дакладней, яе жаданне ісці ў школу. У нашым выпадку гэта гімназія № 23 Мінска з беларускай мовай навучання, і пакуль (дачка вучыцца ў 8 класе) колер лакмусу застаецца практычна нязменным. Нават калі ўвечары яна вельмі стомленая і пачынае прыдумваць нейкія прычыны, каб назаўтра не пайсці на заняткі, то зранку ўсё мяняецца і дачка бадзёра збіраецца, прадчуваючы новы гімназічны дзень.

А дні, натуральна, бываюць самыя розныя: калі было цікава і весела, калі сумна і хацелася спаць, калі зрабілі заўвагу, калі атрымала “дзявятку” або “шасцёрку”, калі пасварылася з сяброўкай, калі злаўчылася добра адказаць па творы, які загадзя не прачытала, калі нічога не зразумела на хіміі. Штодзень у нас новае “калі”, але ўсе яны з’яўляюцца своеасаблівымі матыватарамі, тымі вялікімі і малымі прычынамі, па якіх дачка штодзень спяшаецца ў гімназію.

А ўвечары мы разам з ёй абмяркоўваем пражыты гімназічны дзень, яшчэ раз перажываючы хвіліны радасці, расчаравання, захаплення, неразумення ці нават злосці (усякае бывае). Падчас такіх вячэрніх размоў дачка аналізуе і ацэньвае дзеянні сваіх настаўнікаў, пасля супакойваецца і падсумоўвае — усё роўна яны добрыя, бо на ўроках могуць не толькі пасварыцца ці зрабіць заўвагу, але і пасмяяцца, пажартаваць, цікава пра нешта расказаць. Я пагаджаюся.

У клас дачкі прыходзяць розныя настаўнікі. Розныя па характары, узроўні падрыхтоўкі, светаадчуванні. Яны па-рознаму бачаць сябе ў прафесіі, па-рознаму ў ёй рэалізоўваюцца. І гэта нармальна, бо людзі, у прынцыпе, усе розныя. Мне падабаецца ў гэтых педагогах найперш тое, што яны вучаць дзіця бачыць свет у яго багатай разнастайнасці — эмацыянальнай, жыццёвай, чалавечай.

Цяпер безумоўным фаварытам дачкі з’яўляецца настаўнік англійскай мовы. “Мама, ён такі класны! На яго ўроках вельмі цікава і весела”, — штодзень гаворыць яна мне і дамашнія заданні выконвае з павышанай стараннасцю. Імкнуся развіваць у яе жаданне вучыцца не дзеля адзнакі, а для ўласнага самаўдасканалення, для больш лёгкага і зразумелага ёй уваходжання ў дарослае жыццё. Канечне, я разумею, што ў будучым адзнакі нам спатрэбяцца (агульны бал атэстата пакуль не адмянілі), але ўсё ж важнай з’яўляецца не колькасць, а якасць.

Не скажу, што за гады вучобы дачкі ў мяне не было ніводнага непаразумення з настаўнікамі. Здаралася. Тут хачу падзякаваць адміністрацыі гімназіі за яе канструктывізм і падтрымку. І дырэктар, і яго намеснікі заўсёды выслухаюць, дапамогуць, нешта параяць. Усім нам трэба ўмець весці дыялог. Не высвятляць гучна адносіны, не сварыцца, а спакойна данесці свае думкі і выслухаць апанента. А калі памыліўся, то мець смеласць у гэтым прызнацца. Я вучуся гэтаму па сённяшні дзень, хоць адносін з настаўнікамі ніколі не высвятляла. І не буду гэтага рабіць, бо пераканана, што гэта дыструктыўны шлях. Адносіны трэба развіваць, удасканальваць. Бацькі і настаўнікі павінны быць па адзін бок барыкад, і ні ў якім разе не наадварот. І бацькі, і настаўнікі зацікаўлены ў адным — навучыць і выхаваць чалавека. Гэты працэс дробязнасці не церпіць.

Не трэба змагацца за адзнаку і імкнуцца выгарадзіць дзіця. Важна вучыць утрымацца ў сістэме каардынат чалавечых адносін, таму тут на першае месца выходзіць не асоба аднаго педагога (хаця гэта таксама мае вялікае значэнне), а атмасфера ўсёй навучальнай установы, у якую прыходзіць штодзень дзіця. Гэтая атмасфера ўздзейнічае і на бацькоў.

Я вельмі добра памятаю тыя адчуванні, якія прыйшлі да мяне ў дзень першага наведвання гімназіі, у якой вучыцца мая дачка. Адчувалася цеплыня, роднасць, еднасць, камернасць і нават урачыстасць. У першыя хвіліны зразумела, што вучыцца прыйдзем толькі сюды. Не расчараваліся ні я, ні мая дачка. Ёй падабаецца вучыцца ў гэтай гімназіі, а мне падабаюцца тыя эмоцыі, якія яна прыносіць са сваёй навучальнай установы.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.

Планшэты для эфектыўнага навучання кітайскай мове

У чацвер у сталічнай гімназіі № 23 з беларускай мовай навучання прайшла ўрачыстая цырымонія перадачы прадстаўніцтвам карпарацыі ZTE электронных сродкаў навучання. Ва ўрачыстасцях узялі ўдзел пасол Кітайскай Народнай Рэспублікі ў нашай краіне Цуй Цымін і першы намеснік міністра адукацыі Вадзім Богуш.

Гімназія № 23 атрымала 20 планшэтаў і мультымедыйны праектар. Акрамя таго, у навучальнай установе абсталяваны 20 кропак доступу Wi-Fi. Усё гэта, па словах дырэктара Ірыны Пасюкевіч, будзе спрыяць яшчэ больш якаснаму вывучэнню кітайскай мовы.
Трэба адзначыць, што кітайская мова ў гімназіі вывучаецца ўжо на працягу дзевяці гадоў. У канцы гэтага навучальнага года вучні ўпершыню будуць здаваць выпускны экзамен па кітайскай мове. Разам з тым 23-я гімназія доўно славіцца сваімі навучэнцамі, якія не раз станавіліся пераможцамі рэспубліканскай алімпіяды і конкурсу даследчых работ па кітайскай мове. Навучэнцы гімназіі не толькі пастаянныя ўдзельнікі, але і пераможцы алімпіяды-конкурсу “Мост кітайскай мовы”. Нават цяпер навучэнка 23-й гімназіі з беларускай мовай навучання Софія Яблонская абараняе гонар сваёй навучальнай установы і краіны ў Паднябеснай.
Пры падтрымцы Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі і прадстаўніцтва карпарацыі ZTE ў гімназіі па апошнім слове тэхнікі абсталяваны кабінет Канфуцыя, што, безумоўна, дазваляе рабіць вывучэнне кітайскай мовы максімальна эфектыўным і якасным. Як гэта адбываецца на практыцы, пасол Кітая і першы намеснік міністра адукацыі маглі ўбачыць на ўроку ў 7 класе. Ён быў прысвечаны каліграфіі кітайскай мовы, дзе і дзеці, і іх настаўніца Марына Анатольеўна Чуяшкова вельмі спрытна малявалі кітайскія іерогліфы на планшэтах.
У гімназіі з Пасольствам Кітая даўнія сяброўскія адносіны. Як заўважыла дырэктар навучальнай установы, яны ўжо нават не ўяўляюць свайго існавання без другога сакратара пасла Кітайскай Народнай Рэспублікі па справах адукацыі Ван Дацзюна.
Пасол Кітая Цуй Цымін у сваім прывітальным слове таксама гаварыў пра сяброўскія адносіны. Ён падкрэсліў, што паміж нашымі краінамі склаліся цесныя сяброўскія адносіны, якія сёння працягваюцца актыўным супрацоўніцтвам ва ўсіх сферах, у тым ліку і ў адукацыі.
“За апошнія гады лідары нашых краін дасягнулі шэрага пагадненняў па ўмацаванні супрацоўніцтва. У маі бягучага года адбыўся дзяржаўны візіт у Беларусь старшыні КНР Сі Дзіньпіна, які меў вялікае значэнне і закончыўся вялікім поспехам для далейшага ўсебаковага супрацоўніцтва паміж нашымі краінамі.
Дзеці і моладзь — будучыня беларуска-кітайскага сяброўства. Урад Кітая надае вялікае значэнне прафесійнаму развіццю маладога пакалення. У Беларусі вядзецца вельмі добрая падрыхтоўка знаўцаў кітайскай мовы і культуры, таму мы вельмі рады зрабіць свой уклад у развіццё нашых будучых пакаленняў”, — зазначыў пасол КНР у нашай краіне Цуй Цымін. У сваю чаргу першы намеснік міністра адукацыі Вадзім Богуш заўважыў, што для нашай краіны супрацоўніцтва з Кітаем таксама з’яўляецца вельмі важным і стратэгічным.
“Узаемадзеянне ў галіне адукацыі і культуры ствараюць базу для больш глыбокага і змястоўнага ўзаемадзеяння паміж краінамі і з’яўляецца асновай для далейшага развіцця адносін. І вельмі прыемна, што наша супрацоўніцтва ажыццяўляецца не толькі на ўніверсітэцкім узроўні, але і на школьным. Гэта дае магчымасць лепш даведацца адно пра аднаго, прыўносіць у адносіны цеплыню і эмоцыі”, — адзначыў Вадзім Анатольевіч.
“Характэрнымі асаблівасцямі ў адносінах паміж нашымі краінамі з’яўляецца высокі ўзровень палітычнага даверу, выніковае супрацоўніцтва і трывалая ўзаемная падтрымка, якая, у прыватнасці, аказваецца і нашай кампаніяй. Мы перадаём абсталяванне гімназіі № 23 Мінска для таго, каб навучанне беларускіх вучняў стала яшчэ больш эфектыўным”, — звярнуўся да прысутных дырэктар прадстаўніцтва карпарацыі ZTE Тан Лухао.
У адказ камітэт па адукацыі Мінгарвыканкама за трывалае супрацоўніцтва падрыхтаваў лісты падзякі для пасла, Пасольства КНР і карпарацыі ZTE, якія ўручыла намеснік старшыні камітэта па адукацыі Мінгарвыканкама Марына Кіндзірэнка.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Сучасныя ВМК: інтэрактыўныя і канкурэнтаздольныя

Якімі павінны быць сучасныя вучэбна-метадычныя комплексы? Што павінна ўваходзіць у іх? Якое месца адвесці ў структуры ВМК электронным адукацыйным рэсурсам? Як зрабіць іх канкурэнтаздольнымі, адпавядаючымі патрэбам грамадства? Гэтыя і многія іншыя пытанні былі абмеркаваны на рэспубліканскім семінары “Вучэбна-метадычны комплекс па прадметах прыродазнаўча-навуковага цыкла і матэматыцы ва ўмовах абнаўлення зместу адукацыі”, які прайшоў на базе сталічнай гімназіі № 23 пад старшынствам дырэктара Нацыянальнага інстытута адукацыі Раісы Станіславаўны Сідарэнка. У семінары прынялі ўдзел вучоныя, метадысты, настаўнікі-практыкі, аўтары вучэбных выданняў. Меркаванні некаторых удзельнікаў мерапрыемства мы прапануем увазе чытачоў.

Яўген Якаўлевіч АРШАНСКІ, прафесар кафедры хіміі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П.М.Машэрава, доктар педагагічных навук:
— Паколькі пытанні тэорыі ВМК распрацаваны дастаткова слаба, дазвольце выказаць сваё аўтарскае бачанне гэтай праблемы. У шырокім разуменні мадэль сучаснага ВМК убірае ў сябе вельмі многа складнікаў. Гэта ўжо не той вучэбна-метадычны комплекс, які ўключаў у сябе стандарт, канцэпцыю, праграму, вучэбныя дапаможнікі і кіраўніцтва для настаўнікаў (хаця ўсё гэта складае касцяк любога ВМК). Асноўнымі рысамі гэтага комплексу з’яўляюцца наяўнасць ядра — асноўнай часткі, інфармацыйны лішак варыятыўнай часткі, адкрытасць і мабільнасць. У мадэлі сучаснага ВМК мэтазгодна вылучаць тры асноўныя кампаненты: нарматыўны, вучэбны і метадычны, якія ў сваю чаргу складаюцца з асноўных, дапаможных і дадатковых элементаў. Так, нарматыўны кампанент па вертыкалі ўключае ў сябе канцэпцыю, адукацыйны стандарт, праграмы вучэбнага прадмета (асноўныя элементы), праграмы факультатыўных заняткаў (дапаможныя элементы) і інструктыўна-метадычныя матэрыялы (дадатковыя элементы). Гэта тая нарматыўная частка, якую атрымлівае настаўнік. Другая частка — вучэбная — тая частка, якой у большай ступені карыстаюцца вучні: падручнікі і вучэбныя дапаможнікі, рабочыя сшыткі, электронныя ВМК, распрацаваныя НІА, кантрольна-вымяральныя матэрыялы (асноўныя элементы), вучэбныя дапаможнікі для факультатыўных заняткаў (дапаможныя элементы), дадатковая вучэбна-пазнавальная літаратура, энцыклапедыі, часопісы і г.д. (дадатковыя элементы). Метадычная частка ўключае ў сябе каляндарна-тэматычнае планаванне, якое мае рэкамендацыйны характар, дапаможнікі для настаўнікаў (асноўныя элементы), праграмы правядзення факультатыўных заняткаў, дыдактычныя сцэнарыі ўрокаў, рэкамендацыі па выкарыстанні электронных сродкаў навучання і наглядныя дапаможнікі (дапаможныя элементы), навукова-метадычныя часопісы, педагагічныя газеты, разнастайныя матэрыялы для педагогаў (дадатковыя элементы). Такі вось ВМК уяўляецца дастаткова шырокім. У яго мадэлі знайшлося месца таму, што зроблена зараз і што будзе ў перспектыве.
Мяркую, што школьны падручнік сёння не можа разглядацца як крыніца ведаў, ён павінен перш за ўсё разглядацца як крыніца фарміравання навыкаў самастойнай работы. Адсюль цэлы комплекс функцый падручніка. Сёння яго трэба разглядаць як вучэбную сістэму, якая кіруе дзейнасцю настаўніка і навучэнцаў (пра гэта гаворыць большасць дыдактаў). Натуральна, мэта навучання вызначае прадметны змест дапаможніка, які ў сваю чаргу вызначае і метады навучання, і сродкі, і ў пэўнай ступені арганізуе вучэбную дзейнасць навучэнцаў. Асноўныя ідэі пабудовы інавацыйнага падручніка — па-першае, уключэнне ў падручнік не проста асноў адпаведнай навукі, а яе найбольш важных складнікаў. Тут прамы выхад на спалучэнне прынцыпаў навуковасці і даступнасці. Па-другое, разумныя суадносіны тэарэтычнага і фактычнага матэрыялу. Гэта найбольш складаная праблема прадметных дыдактык: калі ўзмацняецца тэарэтычны матэрыял, то падручнік пераўтвараецца ў догму, калі ўзмацняецца фактаж, то падручнік набывае апісальны характар, пакутуе фарміраванне сістэмнага мыслення навучэнца. Па-трэцяе, шырокая апора на міжпрадметныя сувязі (ліквідацыя дубліравання вучэбнага матэрыялу і прадукцыйны дыялог методык прадметнага навучання). Па-чацвёртае, змяненне формы выкладання вучэбнага матэрыялу. Сучасны падручнік у некаторай ступені павінен папулярызаваць вучэбны матэрыял, узмацняць яго займальнасць. Па-пятае, прад’яўленне падручніка як метадычнага дапаможніка для навучэнцаў у напрамку пошуку новых ведаў. Падручнік павінен быць арыентаваны не на нейкую ўсярэдненую асобу, а ствараць аснову для рэалізацыі дыферэнцыраванага навучання (як у самім тэксце, так і праз сістэму заданняў).

Ірына Мікалаеўна ВАСІЛЬЕВА, начальнік упраўлення інфармацыйных адукацыйных тэхналогій Нацыянальнага інстытута адукацыі:
— Сёння ў цэлым меркаванне педагагічнай грамадскасці адзінае: ВМК павінен адпавядаць сучасным патрабаванням, быць гнуткім, каб своечасова абнаўляцца, мець магчымасці для настройкі на розны ўзровень рэсурснага забеспячэння ўстановы і на індывідуальны выбар адукацыйнай траекторыі навучэнцаў. Аднак да сённяшняга часу няма адзінага меркавання наконт таго, што ж па сваёй сутнасці павінен уяўляць інтэрактыўны ВМК. З аднаго боку, прадстаўнікі класічнага падыходу мяркуюць, што менавіта друкаваны падручнік павінен стаць сродкам падрыхтоўкі навучэнца. Гэты падручнік можа быць пашыраны пэўнымі лічбавымі рэсурсамі, якія былі б размешчаны ў адным месцы. Зараз складана сказаць, дзе тое самае месца. Гэта дыск, які ўкладваецца ў падручнік, ці гэта, напрыклад, пэўнае віртуальнае сховішча — адукацыйнае воблака, якое першапачаткова закладзена ў канцэпцыі інфарматызацыі адукацыі. Гэтае адукацыйнае воблака сёння педагогам проста неабходна. Таму мы імкнёмся зрабіць яго на нацыянальным адукацыйным партале сваімі сіламі. Творчыя педагогі могуць пасупрацоўнічаць з намі! Прадугледжваецца, што гэтае адукацыйнае воблака будзе змяшчаць у сабе цэнтр апрацоўкі даных, дзе будуць знаходзіцца праграмныя прадукты па вучэбных прадметах. Прычым для работы з імі не спатрэбіцца інтэрнэт, бо ацаніць глыбіню, ступень праўдзівасці матэрыялаў у інтэрнэце можа не кожны.
З іншага боку, прадстаўнікі інавацыйнай адукацыі лічаць, што ў век распаўсюджання інтэрнэту і інфарматызацыі адукацыйнай прасторы неабходнасць у традыцыйным падручніку адпала натуральным чынам. Сучаснаму вучню замест падручніка неабходны комплекс электронных рэсурсаў, які змяшчае як энцыклапедычную інфармацыю, так і трэнажоры — г.зн. комплекс пазнавальных матэрыялаў, заданняў, практыкаванняў, якія стымулююць самаадукацыйную дзейнасць навучэнцаў і садзейнічаюць фарміраванню прадметных ведаў, уменняў і навыкаў. Узнікае пытанне: на якім устройстве павінен узнаўляцца гэты сучасны вучэбна-метадычны сродак. Безумоўна, не на рыдары. Таму што ўся дыдактычная каштоўнасць інтэрактыву адразу ж знікае. Патрэбны сучасны сродак — планшэтны камп’ютар, ноўтбук.
Фарміраванне ВМК новага пакалення магчыма ажыццяўляць двума шляхамі. З аднаго боку, будзе адбывацца развіццё існуючых нялічбавых ВМК за кошт іх пашырэння наборамі інфармацыйных адукацыйных рэсурсаў. Эфектыўнае выкарыстанне магчымасцей ІКТ шырокім колам настаўнікаў, які працуюць па пэўных падручніках, магчыма толькі тады, калі лічбавыя носьбіты дакладна прывязаны да гэтых падручнікаў. З іншага боку, магчыма стварэнне інавацыйных ВМК. Яны павінны быць пабудаваны на новых педагагічных тэхналогіях, на дзейсным падыходзе, фарміраванні новых кампетэнцый і арыентаваны на новыя формы прадстаўлення вучэбнага матэрыялу, арганізацыі педагагічнага працэсу. Такія інавацыйныя комплексы прызначаны для творчага настаўніка, здольнага самастойна будаваць працэс навучання. Важным прынцыпам стварэння ВМК павінна стаць адкрытасць, якая прадугледжвае магчымасць выкарыстання іх рэсурсаў у матэрыялах, што ствараюцца настаўнікам і навучэнцамі, магчымасць распрацоўкі з дапамогай інструментаў ВМК новых рэсурсаў, якія пашыраць гэты комплекс, і г.д.
На маю думку, сёння ў аснове адукацыйнага працэсу павінен быць пастаўлены падручнік на друкаванай аснове, які б быў распрацаваны па аналогіі з падручнікам-навігатарам, што створаны ў Расіі і ў якім прадстаўлены параграфы з адпаведнымі гіперспасылкамі, значкамі, што адсылаюць на электронны дыск — дадатак да падручніка. На гэтым дыску засяроджана ўсё, што навучэнцу трэба паглядзець, паслухаць, выканаць. Мяркую, трэба думаць пра тое, якім чынам зрабіць друкаванае выданне сучасным, інтэрактыўным і цікавым не толькі для вучня, але і для педагога.

Ірына Віктараўна БАГАЧОВА, начальнік упраўлення вучэбна-метадычнай работы Акадэміі паслядыпломнай адукацыі:
— АПА валодае ўнікальным рэсурсам — педагогамі. У нас у рэспубліцы творчых актыўных педагогаў дастаткова многа. І ў іх ёсць чаму павучыцца. Клуб “Крыштальны журавель” налічвае 54 удзельнікі і пераможцы рэспубліканскіх конкурсаў педагагічнага майстэрства розных гадоў. Новую кваліфікацыйную катэгорыю “настаўнік-метадыст” атрымаў ужо 101 педагог. Гэтыя настаўнікі гатовы вучыць адно аднаго і іншых. І ў нас праходзяць курсы і семінары, дзе адны практыкі вучаць другіх. Напрыклад, зусім нядаўна настаўнік замежнай мовы вучыў настаўнікаў геаграфіі распрацоўваць уласныя сродкі для інтэрактыўнай дошкі. Давайце супрацоўнічаць з настаўнікамі! Супрацоўнічаць на ўзроўні аўтарскіх калектываў. Раней на семінарах, курсах у нас была практыка абмеркавання настаўнікамі падручнікаў, якія яшчэ не былі выдадзены і толькі рыхтаваліся да друку. Педагогі-практыкі ўносілі свае прапановы, карэкціравалі, шчыльна працавалі з аўтарамі. Мы гатовы і ў далейшым супрацоўнічаць такім чынам. Мяркую, гэта было б прадукцыйна і пазітыўна.
Лічу, галоўны носьбіт зместу не падручнік, а настаўнік, бо змест — гэта не толькі інфармацыя, але і вопыт дзейнасці, эмацыянальна-каштоўнасных адносін. І таму тое, як працуе настаўнік і які ў яго арсенал метадаў і прыёмаў навучання, таксама ўплывае на якасць вучэбна-метадычнага комплексу.
Толькі што завяршыўся завочны конкурс метадычных распрацовак урокаў, дзе мы атрымалі каля 1000 урокаў педагогаў па розных прадметах. І, на жаль, 99% распрацовак — урокі, дзе няма дзейнасці дзяцей. Ёсць тэкст падручніка ці аўтарскі тэкст настаўніка, але не адлюстравана, што ў гэты час робяць дзеці. І вось праблема арганізацыі вучэбнай дзейнасці навучэнцаў, яе арыенціровачная аснова, арганізацыя рознаўзроўневага навучання, стварэнне ўмоў для развіцця творчых здольнасцей, эмацыянальна-каштоўнасных адносін — гэта тая частка ВМК, якая павінна быць абавязкова адлюстравана. Гэта можа быць пэўны дапаможнік для настаўнікаў. У Расіі вельмі папулярныя рабочыя сшыткі для педагогаў. Але мы “задыхаемся” без сучаснай методыкі выкладання прадметаў. Калі б у нас былі такая методыка і інструментарый і нам прапісалі, якія кампетэнцыі павінен асвоіць вучань пры вывучэнні той ці іншай тэмы, то ў нас бы знайшліся граматныя біёлагі, хімікі, фізікі, якія б гэта зрабілі.
Я больш за 20 гадоў працую ў секцыі НІА па грыфаванні вучэбнай літаратуры і думаю, што неабходна экспертыза падручнікаў не толькі прадметная, але і дыдактычная. Як гэта робіцца, напрыклад, у Расіі. Гэты аспект, на жаль, у нас адсутнічае, і тут мы натыкаемся на тыя праблемы ў галіне якасці падручнікаў, за якія нас крытыкуюць.
Наспела неабходнасць сёння абмеркаваць канцэпцыю профільнай адукацыі. Даследчы падыход, праектнае, праблемнае навучанне, арганізацыя вучэбнага ўзаемадзеяння навучэнцаў абсалютна не праглядаюцца ў нашых ВМК. Спадзяюся, што гэта пачатак вялікай карпатлівай работы.

Эла Мікалаеўна ЯКУБОЎСКАЯ, настаўніца фізікі гімназіі № 1 Жодзіна Мінскай вобласці, настаўнік-метадыст:
— Задача сучаснай адукацыйнай сістэмы — не нашпігаваць вучня фундаментальнымі ведамі, большасць з якіх ніколі не будзе запатрабавана ім, а сфарміраваць навыкі паспяховай сацыяльнай адаптацыі і здольнасць да самаадукацыі. Гэта асабліва важна ва ўмовах, калі ідзе хуткая змена інфармацыі і традыцыйныя падручнікі проста не могуць адлюстроўваць змены, якія адбываюцца. Адсюль і новыя адносіны да падручніка — як навігатара атрымання ведаў. Калі гаварыць пра вучэбныя дапаможнікі па фізіцы, то, на маю думку, яны павінны адпавядаць патрэбам як настаўніка, так і навучэнца. І для старшых класаў, на мой погляд, павінны быць асобныя падручнікі для базавага і профільнага ўзроўню. І справа не ў аб’ёмах матэрыялу. Пры выкладанні на профільным узроўні вялікая ўвага павінна ўдзяляцца фарміраванню ў школьнікаў фізічных паняццяў на аснове назіранняў фізічных з’яў, выкананню навучэнцамі самастойных доследаў і эксперыментаў з наступным аналізам іх вынікаў і развіццю ўменняў прымяняць на практыцы тэарэтычныя веды, якія атрыманы на ўроку. Мова дапаможніка для профільных класаў больш складаная. Дзеці ў профільных класах больш матываваныя, таму гатовыя да чытання вялікіх тэкстаў і далейшага іх прымянення. Пры вывучэнні фізікі на базавым узроўні аб складаных рэчах трэба гаварыць простай і даступнай мовай. Трэба імкнуцца да спрашчэння, але не прымітывізацыі. Больш паказваць сувязь фізікі з іншымі галінамі чалавечай дзейнасці, шматлікімі прыкладамі прымянення фізічных законаў для тлумачэння з’яў прыроды, рэалізацыі фізічных ідэй у канкрэтных прыборах і ўстройствах. І зборнікі задач таксама павінны быць рознымі. У профільных класах няма неабходнасці рашаць задачы першага і другога ўзроўню ў вялікай колькасці. З гэтага года колькасць зборнікаў павялічылася, з’явіліся ў рэшце рэшт тыя, якія можна выкарыстоўваць у класах фізіка-матэматычнага профілю без дадатковага прыцягнення двух-трох зборнікаў паралельна. На жаль, якасць зборнікаў, якія выдаюцца, вымушае жадаць лепшага. Разлічаныя для выкарыстання на працягу як мінімум трох гадоў, яны распадаюцца ўжо праз месяц актыўнага карыстання. Магчыма, будуць створаны падручнікі, прыдатныя для работы ў некалькіх профілях — у класах з рознымі мэтамі навучання і розным узроўнем падрыхтоўкі навучэнцаў. Работа па такіх падручніках можа весціся па кожным профілі на сваім узроўні. Але, на маю думку, гэта несумненна адаб’ецца на аб’ёме падручніка. І да таго ж дробны шры фт не заўсёды хочацца чытаць дзецям. Мне як настаўніку фізікі хацелася б мець гатовыя камп’ютарныя праграмныя прадукты. Гаворка ідзе не аб прэзентацыях, якіх хапае на прасторы інтэрнэту па любых тэмах і любога ўзроўню. Мультымедыйныя сродкі ў большасці сваёй распрацаваны і прадстаўлены расійскімі распрацоўшчыкамі, і анатаваны каталог электронных адукацыйных рэсурсаў па фізіцы, прадстаўлены на нацыянальным адукацыйным партале, задавальняе запыты любога ўзроўню. Я маю на ўвазе недахоп кантрольна-дыягнастычных і інтэрактыўных электронных матэрыялаў: на гэты момант рэкамендаваныя электронныя сродкі навучання галіновага фонду праграмных сродкаў ГІАЦ у рэсурсных цэнтрах аддзелаў адукацыі проста адсутнічаюць.
Распрацовак педагогаў, якія перамаглі на конкурсе “КАІ”, паступае ў аддзелы адукацыі вельмі мала альбо іх там няма зусім. Так, зараз адбыліся пазітыўныя зрухі, і праекты-пераможцы апошніх трох гадоў прадстаўлены на партале НІА. Імі можна карыстацца, але інфармацыя пра іх павінна быць прадстаўлена шырэй, напрыклад, на курсах павышэння кваліфікацыі, на сайтах абласных інстытутаў.
Заданні для інтэрактыўнай дошкі павінны таксама быць прадстаўлены ў медыятэцы ў гатовым выглядзе. Я не выдумляю задачы, а падбіраю іх з розных зборнікаў. Гэтак жа павінна быць з матэрыялам для інтэрактыўнай дошкі. Але інтэрактыўныя матэрыялы зараз настаўнік распрацоўвае сам. І часу на гэта затрачваецца вельмі шмат. Падрыхтоўка да ўрока перарастае ў вечар стварэння задання да інтэрактыўнай дошкі.
Часта даводзіцца чуць скаргі, што без настаўніка навучэнцу цяжка разабрацца самастойна з вучэбным матэрыялам. Так, такое ёсць. Некаторыя дзеці выязджаюць у санаторыі, аздараўленчыя летнікі, дзе не заўсёды праводзяцца вучэбныя заняткі, ды і проста хварэюць, і таму яны надоўга выпадаюць з вучэбнага працэсу. Таму ВМК па фізіцы павінна быць прыгодным для самаадукацыі навучэнцаў.
Асобна хочу закрануць пытанне азнаямлення навучэнцаў з сучаснымі дасягненнямі навукі і тэхнікі, з укладам у развіццё навукі і тэхнікі беларускіх вучоных. Абмежаванасць аб’ёму падручніка патрабуе сцісласці выкладання, патрэбны медыядадаткі. Пагаджуся, што гэты матэрыял можна знайсці ў інтэрнэце. Але, па вялікім рахунку, інтэрнэт — гэта вялікая звалка, на якой можна знайсці ўсё што заўгодна. Вучань мае права выкарыстоўваць розныя шляхі атрымання інфармацыі, але знайсці і ацаніць дакладнасць неабходнай інфармацыі — гэта частка медыяграматнасці, якую мы таксама павінны фарміраваць. Падручнік у гэтых адносінах павінен валодаць бясспрэчным аўтарытэтам. Я разумею, што школьніка больш цікавіць навіна з інтэрнэту, а не параграф падручніка. У падручнік не змесціш усе магчымыя навіны. Магчыма, на адукацыйным партале варта зрабіць дадатак накшталт медыякомпаса, як у шведскіх калег, дзе для настаўнікаў будзе прапанавана актуальная інфармацыя і гатовыя метады і прыёмы яе выкарыстання для выкладання розных прадметаў.
Навучанне фізіцы ў школе ў многім залежыць ад узроўню падрыхтоўкі педагагічных кадраў у сістэме вышэйшай адукацыі. На жаль, апошнія наборы студэнтаў пакідаюць жадаць лепшага. І калі я чую меркаванне, што фізіка — нецікавая, складаная, цяжкая, то вельмі часта прычына далёка не ў падручніках і не ў аснашчанасці кабінетаў. Таму актуальна і неабходна выданне дыдактычных сцэнарыяў урокаў па ўсім курсе фізікі. Маладому спецыялісту неабходны гатовыя мадэлі ўрокаў, на якіх рэалізуецца дзейсны падыход у навучанні. Калі гаварыць пра профільнае навучанне, то асобна павінна быць падрыхтоўка да выкладання прадмета на профільным узроўні.

Сяргей Уладзіміравіч АБЕРГАН, настаўнік хіміі сярэдняй школы № 1 Ляхавіч Брэсцкай вобласці, член клуба “Крыштальны журавель”:
— Вучэбна-метадычны комплекс ствараецца з мэтай эфектыўнай арганізацыі розных вучэбных і іншых відаў дзейнасці, павінен утрымліваць лагічна пабудаваныя і адначасова даступныя для разумення сродкі навучання. Вядучая роля сёння адводзіцца памяншэнню аб’ёму падачы пры максімальнай насычанасці інфармацыі, г.зн. ВМК прадстаўляецца як шматкампанентная сістэма, якая прадугледжвае канкрэтную адпаведнасць агульнадыдактычным прынцыпам. У 7—11 класах, дзе выкладаецца хімія, складнікі дзеючага ВМК можна ўмоўна падзяліць на дзве катэгорыі: тэкставыя кампаненты, якія ўяўляюць сабой падручнікі, зборнікі задач, разнастайныя дапаможнікі для настаўнікаў, дыдактычныя матэрыялы і г.д. і ЭСН. Як паказвае практыка, усе складнікі першай групы лагічна дапаўняюць адно аднаго і маюць фактычна поўны пералік неабходнага для паспяховага засваенння вучэбнай праграмы па прадмеце. Некалькі іншае і неадназначнае ўражанне складваецца пры аналізе ЭСН. На сёння гэта электронная прадукцыя кампаніі “ІНІС-СОФТ”: “Хімія”, 7—11 класы, “Хімічны практыкум” і “Хімія. 10 клас. Металы і неметалы”, якія працуюць у праграмных комплексах “Знак” і “Школьны настаўнік”. Выкарыстоўваюцца і іншыя прадукты: “Майстар-клас настаўніка хіміі” фірмы “Глобус”, вучэбнае электроннае выданне “Віртуальная лабараторыя”, праграма “1С: рэпетытар”. Яшчэ карыстаецца папулярнасцю ў настаўнікаў хіміі электронны зборнік задач, які быў зроблены напрыканцы 90-х. Аднак хуткасць развіцця камп’ютарных тэхналогій аказваецца на самай справе значна вышэйшай, чым хуткасць абнаўлення электронных кампанентаў ВМК. І ў рабочай скарбонцы многіх перадавых педагогаў з’яўляюцца ўсё новыя праграмы, электронныя дапаможнікі, інавацыйныя комплексы як расійскага паходжання, так і створаныя ў іншых краінах, таму часта англамоўныя. Умоўна ўсе праграмныя комплексы і электронныя кампаненты можна падзяліць на некалькі груп: хімічныя калькулятары (праграмы для распрацоўкі каэфіцыентаў ва ўраўненнях хімічных рэакцый), электронныя перыядычныя сістэмы хімічных элементаў (дазваляюць атрымліваць вычарпальную інфармацыю аб хімічных элементах), рэдактары формул і трохмернай хімічнай графікі (вельмі цікавыя праграмы, якія падабаюцца школьнікам, дазваляюць мадэляваць не толькі трохмерныя структуры, але і ствараць слайд-фільмы і дыяфільмы), электронныя даведнікі і памочнікі (хімічныя праграмы, якія прызначаны для розных разлікаў). Гэта адна невялікая частка хімічных праграм. Іх разнастайнасць дае магчымасць настаўніку падабраць менавіта тыя, якія яму неабходны ў вучэбнай дзейнасці, зразумелыя і даступныя, у іх нескладаны інтэрфейс, і знайсці іх на адпаведных рэсурсах проста. Так, у школьным курсе хіміі 9 класа ў раздзеле “Вуглевадароды” прадугледжаны лабараторны вопыт “Выраб шарастрыжнёвых малекул вуглевадароду”, падобная работа ёсць і ў 10 класе. І калі гэтая работа для дзевяцікласнікаў уяўляе пэўную цікавасць, то ў 10 класа не вельмі вітаецца навучэнцамі. У выніку прымянення праграмы “Авагадра” вучні з задавальненнем выконваюць работу. Камп’ютарнае мадэляванне адрозніваецца даступнасцю, зразумеласцю, некалькімі рэжымамі нагляднасці. Ці яшчэ адзін прыклад: адна з балючых тэм хіміі — навучанне школьнікаў правільнасці расстаўлення каэфіцыентаў метадам электроннага балансу. Ёсць праграмы, якія дазваляюць навучыць школьнікаў гэта рабіць. Вынікам работы з гэтымі праграмамі з’яўляюцца высокія адзнакі на праверачных работах і добры ўзровень засваення тэмы. І падобных прыкладаў выкарыстання ЭСН можна прыводзіць шмат. Таму, лічу, спецыялістам неабходна дэталёва вывучыць і рэкамендаваць падобныя праграмы як лагічнае дапаўненне да існуючых ВМК. І яшчэ адна прапанова. Зараз практычна ўсе школьнікі карыстаюцца планшэтнымі камп’ютарамі. У залежнасці ад віду аперацыйнай сістэмы нават тыя праграмы, якія рэкамендаваны да выкарыстання, не з’яўляюцца аптымальнымі на найноўшых сістэмах. Ёсць сэнс перавесці частку існуючых хімічных праграм у патрэбны фармат. Чым больш іх будзе, тым правільней будзе прымяненне смартфонаў і планшэтаў.

***

Семінар стаў першай ластаўкай у абмеркаванні праблемы распрацоўкі сучасных вучэбна-метадычных комплексаў ва ўмовах абнаўлення зместу адукацыі, бо сапраўды ВМК з’яўляецца важнейшым інструментам пераўтварэння школьнага асяроддзя, своеасаблівым рычагом яго мадэрнізацыі. Вось толькі магчыма гэта ў выпадку гатоўнасці і зацікаўленасці ў гэтым педагогаў — як вучоных, так і практыкаў, дзяцей, адміністрацыі школы і іх бацькоў, паколькі патрабуе фінансавых выдаткаў, часу, інтэлектуальных намаганняў.

Падрыхтавала Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара і з уласных архіваў педагогаў.

Першыя навуковыя адкрыцці: ад колькасці да якасці

Як убачыць гук? Ці цяжка быць ляўшой? Карась і ратан — сябры ці ворагі? Як захаваць папуляцыю жаб? Пра што гавораць гадавыя колцы дрэў? Кніга будучыні — якая яна? На гэтыя і многія іншыя пытанні паспрабавалі адказаць юныя навукоўцы сталіцы на гарадскім фестывалі праектна-даследчых работ навучэнцаў І ступені агульнай сярэдняй адукацыі “Пазнанне і творчасць”. Вынікі гэтага фестывалю падвялі ў Мінскім гарадскім інстытуце развіцця адукацыі. Урачыстае ўзнагароджанне пераможцаў прайшло ўчора ў актавай зале гімназіі № 23.

Сёлета фестываль праводзіўся другі раз. Яго арганізатарамі выступілі Мінскі гарадскі інстытут развіцця адукацыі разам з Саветам маладых вучоных Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Асноўныя задачы фестывалю — з аднаго боку, фарміраваць даследчую культуру і асновы навуковага светапогляду навучэнцаў пачатковых класаў, стымуляваць іх пазнавальную актыўнасць і інтарэс да навуковых ведаў, а з другога боку, выпрацоўваць у педагогаў навыкі арганізацыі вучэбна-даследчай і праектнай дзейнасці, вызначыць найбольш эфектыўныя формы яе арганізацыі.
Фестываль быў арганізаваны сярод навучэнцаў 2—4 класаў. Кіраўнікамі работ школьнікаў маглі выступаць як педагогі, так і бацькі. Гарадскі этап фестывалю право-дзіўся ў два туры — завочны і вочны. На завочны тур, які прайшоў з 21 па 31 кастрычніка, было пададзена 312 работ. Высокую актыўнасць прадэманстравалі малодшыя школьнікі з устаноў адукацыі Ленінскага, Першамайскага, Фрунзенскага і Цэнтральнага раёнаў горада. Прычым у некаторых раёнах, напрыклад, у Фрунзенскім, Партызанскім, прайшлі свае адборачныя туры.
Па словах метадыста аддзела пачатковага навучання МГІРА Галіны Браніславаўны Шпакоўскай, сёлетні фестываль вучэбна-даследчых работ і праектаў пачаткоўцаў меў свае асаблівасці. Па-першае, ён пашырыў свае межы: у гэтым годзе ў ім упершыню прынялі ўдзел расійскія школьнікі — навучэнцы ўстаноў адукацыі Саранска. Па-другое, да трох намінацый “Незвычайнае ў звычайным”, “Мае першыя адкрыцці”, “Тваё здароўе ў тваіх руках” дадалася яшчэ адна новая намінацыя — “7 цудаў Беларусі”, якая была вызначана для таго, каб прыцягнуць увагу малодшых школьнікаў да гістарычнай спадчыны нашай радзімы. Яшчэ адно новаўвядзенне — абавязковае прадстаўленне ўдзельнікамі на першы тур фестывалю разам з папяровай работай відэазапісу яе прэзентацыі. Гэта дазволіла падчас публічнай абароны весці з дзіцем змястоўную гаворку, даведацца пра самастойнасць правядзення работы і глыбіню пагружэння ў тэму.
Самымі запатрабаванымі і папулярнымі аказаліся намінацыі “Мае першыя адкрыцці” — 141 работа, “Незвычайнае ў звычайным” — 86 работ. 24 работы малодшых школьнікаў былі заяўлены ў намінацыі “7 цудаў Беларусі”. 5 вучнёўскіх работ сёлета было прадстаўлена на англійскай мове.
Кола інтарэсаў малодшых школьнікаў вельмі шырокае і разнастайнае. Сёння пачаткоўцаў хвалюе праблема забруджвання паветра, уплыў гаджэтаў на здароўе людзей, роля кальцыю ў цвёрдасці яечнай шкарлупіны і ўздзеянне “Кока-Колы” на эмаль зубоў. Малодшыя школьнікі высвятлялі, як працягласць светлавога дня ўплывае на настрой, працаздольнасць і здароўе дзяцей класа, вывучалі арфаграмы рускай мовы на абгортаках ад цукерак, незвычайныя ўласцівасці звычайнага крухмалу, атрымлівалі рэдкія адценні руж у дамашніх умовах.
Другакласніца гімназіі № 16 Эмілія Церахава пад кіраўніцтвам свайго таты правяла даследаванне “Як захаваць папуляцыю жаб” (дыплом ІІІ ступені). Аднойчы на дачы дзяўчынка ўбачыла ў лужы ікру і задалася пытаннем, ці можна з яе вырасціць жабяня. “Мы ўзялі ікру і змясцілі яе ў вядро, дадалі пітной вады і дачакаліся, пакуль з’явяцца апалонікі. Падчас назірання за імі высветлілася, што апалонікі найбольшую актыўнасць праяўляюць пры тэмпературы 18—23°C, лепшая асветленасць для іх — сярэдняя, а лепшая падкормка — яйка, тварог і белы хлеб. Прыкладна праз 1,5 месяца ў нас з’явіліся першыя травяныя жабяняты. Усяго іх вывелася 115, і мы выпусцілі іх у траву”, — расказала Эмілія. Юная даследчыца распрацавала рэкамендацыі па вырошчванні жабянят у дамашніх умовах і вяртанні іх у прыроднае асяроддзе. У планах аўтара работы — пабудаваць садовую сажалку, дзе з апалонікаў будуць расці жабяняты.
Цікавы і той факт, што сёлета ў фестывалі прынялі ўдзел пачаткоўцы, якія прадстаўлялі свае работы ў мінулым годзе. Навучэнцы пачатковай школы № 29 Іван Велікодны і Варвара Шайкіна прадставілі работу “Карась і ратан — сябры ці ворагі?”(у мінулым годзе дзеці даследавалі салаўёў у Лошыцкім парку); Улад Бялоў з гімназіі № 17 — “Як людзі лічылі ў даўніну” (летась прадстаўляў даследаванне пра Паўла Сухога); Мікіта Гузаў, Дар’я Лукашэнка з гімназіі № 16 — “Шакалад і яго ўплыў на настрой і паспяховасць” (у мінулым годзе навучэнцы даследавалі казкі).
Журы конкурсу, якое ўзначалілі першы прарэктар МГІРА доктар гістарычных навук Сяргей Пятровіч Странкоўскі і загадчык лабараторыі Інстытута агульнай неарганічнай хіміі, старшыня савета маладых вучоных НАН Беларусі, кандыдат хімічных навук Андрэй Іванавіч Іванец, вывучалі прадстаўленыя матэрыялы, ацэньвалі іх актуальнасць, адпаведнасць патрабаванням. Сярод асноўных крытэрыяў ацэнкі вучэбна-даследчых работ — адпаведнасць зместу пастаўленым мэтам і прадмету даследавання, узровень аналізу аб’екта ці з’явы, узровень вылучэння гіпотэз, узровень самастойнай дзейнасці, наяўнасць ілюстрацыйных матэрыялаў. У праектах пад увагу бралася практычная значнасць, фармуляванне задачы, наяўнасць даследаванняў, выпрацоўка ідэй і іх разнастайнасць, тэхналогія вырабу і рэалізацыя выбранай ідэі, апрабаванне і ацэнка праекта, якас ць прадукту (вырабу). У выніку ў другі тур выйшлі 145 работ, якія набралі ад 25 да 30 прызавых балаў.
Другі тур фестывалю праводзіўся 10—14 лістапада ў форме вуснага прадстаўлення. Тут вызначаліся пазнавальныя інтарэсы і творчыя здольнасці навучэнцаў, уменне прэзентаваць вынікі сваёй дзейнасці, выказваць уласны пункт гледжання, выяўляліся арыгінальныя і нестандартныя рашэнні праблемы. Дарэчы, змест і форма вуснага прадстаўлення праектна-даследчай работы (а яно павінна было доўжыцца да 7 хвілін) вызначаліся даследчыкамі самастойна і маглі ўключаць дэманстрацыю эксперымента, відэароліка, мультымедыйнай прэзентацыі, стэндавую абарону.
Сёлета журы фестывалю вельмі парадавала разнастайнасць тэматыкі вучнёўскіх работ, іх змястоўнасць і глыбіня, практыка-арыентаванасць даследаванняў. У параўнанні з мінулым годам менш стала работ рэфератыўнага характару, узрасла самастойнасць навучэнцаў у правядзенні даследаванняў і афармленні іх вынікаў.
— Хацелася б параіць педагогам і бацькам, якія выступаюць кіраўнікамі работ малодшых школьнікаў, больш уважліва чытаць палажэнне аб фестывалі, бо многія работы былі нізка ацэнены менавіта з-за адсутнасці відэаабароны. У праектах і вучэбна-даследчых работах варта таксама захоўваць апарат даследавання (мэты, задачы, гіпотэза і г.д.). Акрамя таго, вельмі хочацца, каб колькасць прадстаўленых работ сапраўды перайшла ў якасць, — адзначыла Г.Б.Шпакоўская.
Усяго на фестывалі малодшыя школьнікі заваявалі 145 дыпломаў (33 дыпломы І ступені, 48 — ІІ ступені, 64 — ІІІ ступені). Вынікова выступілі навучэнцы Фрунзенскага, Маскоўскага, Савецкага, Ленінскага раёнаў. Сярод уладальнікаў дыпломаў І ступені — чацвёртакласнік сярэдняй школы № 175 Павел Кратовіч з работай “Вывядзенне вялікага трапічнага матылька ў дамашніх умовах”, навучэнец 4 класа гімназіі № 1 Аляксей Тумаркін з работай “Народная калыханка як складнік сна і развіцця дзіцяці”, трэцякласнікі пачатковай школы № 29 Іван Велікодны і Варвара Шайкіна з работай “Карась і ратан — сябры ці ворагі?”, навучэнка 4 класа гімназіі № 5 Ксенія Краснікава з работай “Мой Мінск”. А таксама чацвёртакласнік сярэдняй школы № 202 Мікалай Пенкрат з работай “І ўсё-такі яны выжылі”, другакласнік сярэдняй школы № 51 Павел Кавальчук з работай “Як працягласць светлавога дня ўплывае на настрой, працаздольнасць і здароўе дзяцей нашага класа”, чацвёртакласніца гімназіі № 40 Дар’я Саснова з работай “Падарожжа ў краіну Марфея” і інш.
Пераможцы фестывалю былі адзначаны дыпломамі, атрымалі значкі з лагатыпам фестывалю і памятныя падарункі. Віншуем!

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара.

Роднай мовы гукаў пералівы

“Якая прыгожая, мілагучная, мяккая і ў той жа час яскравая, звонкая, моцная мова чуецца на ўроках у пачатковай школе!”, “Пасля прагляду конкурсных урокаў хацелася сказаць настаўніку: “Слухаеш — слухаць хочацца”. І насуперак Станіслаўскаму гаварыць: “Веру!” — такія ўражанні пакінулі ў журы ўрокі педагогаў, прадстаўленыя на мінскі гарадскі конкурс “Сучасны ўрок беларускай мовы на I ступені агульнай сярэдняй адукацыі”. Заснавальнікам гэтых спаборніцтваў выступіў камітэт па адукацыі Мінгарвыканкама, арганізатарам — Мінскі гарадскі інстытут развіцця адукацыі. Урачыстая цырымонія ўзнагароджання пераможцаў і ўдзельнікаў конкурсу гэтымі днямі прайшла ў актавай зале гімназіі № 23.

“Сёлета конкурс праводзіўся ўпершыню. Ідэя яго правядзення ўзнікла не толькі дзеля таго, каб прадэманстраваць узор сучаснага ўрока беларускай мовы, а і для прапаганды творчых пошукаў, задумак і прафесійных знаходак настаўнікаў пачатковых класаў, выяўлення ўзораў лепшага педагагічнага вопыту, папулярызацыі беларускай мовы ва ўмовах рускамоўнага асяроддзя, — адзначае метадыст аддзела пачатковай адукацыі МГІРА Галіна Браніславаўна Шпакоўская. — Справа ў тым, што сёння праводзіць урокі беларускай мовы даволі складана — адсутнічае беларускамоўнае асяроддзе, настаўнікі самі недакладна валодаюць беларускай мовай — ва ўмовах білінгвізму мы ўсё ж такі думаем па-руску. І правядзенне шматлікіх прафесійных конкурсаў (“Сталічны настаўнік — сталічнай адукацыі”, “Акадэмія ўрока” і інш.) паказвае, што не вельмі ахвотна нашы педагогі, якія працуюць у пачатковых класах, выбіраюць для прадстаўлення менавіта ўрокі беларускай мовы. А таму мы вырашылі, каб нейкім чынам узняць беларускую мову на больш высокі ўзровень, прапанаваць настаўнікам правесці конкурсныя ўрокі менавіта ў сваіх класах, бо яны добра ведаюць дзяцей, іх магчымасці, і далі ім магчымасць выбраць на першым этапе любую тэму, якую яны могуць прэзентаваць”.
Конкурс праводзіўся на добраахвотнай аснове сярод педагогаў пачатковых класаў у два этапы. Першы этап прайшоў у лістападзе — снежні мінулага года на ўзроўні ўстаноў адукацыі ў асабістым класе (дарэчы, упраўленні адукацыі, спорту і турызму адміністрацый Фрунзенскага і Партызанскага раёнаў правялі раённыя конкурсы), другі этап — на гарадскім узроўні (складаўся з двух тураў і прайшоў з 3 лютага па 25 сакавіка).
На першым туры гарадскога этапу 54 настаўнікі з 53 устаноў адукацыі горада (адзін урок быў інтэграваны і праводзіўся двума педагогамі) прадставілі ўрок беларускай мовы ў асабістым класе ў відэазапісе, а таксама план-канспект гэтага ўрока і самапрэзентацыю. Сярод удзельнікаў — як вопытныя настаўнікі са стажам работы больш за 20 гадоў, так і маладыя спецыялісты.
На працягу ўсяго конкурсу працавала кампетэнтнае журы ў складзе супрацоўнікаў НІА, АПА, МГІРА, настаўнікаў-практыкаў на чале з рэктарам Мінскага гарадскога інстытута развіцця адукацыі, кандыдатам педагагічных навук, дацэнтам Таццянай Іванаўнай Мароз.
На другім этапе конкурсу журы вызначыла “цудоўную дзявятку”, якая прадэманстравала майстэрства непасрэдна ў сваіх установах адукацыі ў веданні методыкі правядзення ўрокаў, рэалізацыі творчых задумак пры выкладанні беларускай мовы. Акрамя таго, што канкурсанты праводзілі ўрокі, яны яшчэ і рабілі іх самааналіз. Па водзывах журы, часта тыя метады і прыёмы, што выкарыстоўваліся на першым уроку, можна было бачыць і на другім, а гэта сведчыць пра работу настаўнікаў у сістэме.
“Калі мы глядзелі ўрокі, то ў першую чаргу звярталі ўвагу на рэалізацыю зместу вучэбнага матэрыялу: як забяспечана практычная накіраванасць, як адпавядае змест вучэбных заняткаў узроставым асаблівасцям дзяцей, — адзначае Г.Б.Шпакоўская. — Мы прасочвалі дзейнасць настаўніка і вучняў на ўроку. Важна было паглядзець, наколькі дакладна валодае настаўнік педтэхнікамі, методыкай выкладання прадмета, наколькі метады і прыёмы работы працуюць на пастаўленыя мэты. Журы таксама засяроджвала ўвагу на тым, як рацыянальна арганізавана вучэбная дзейнасць (якімі спосабамі дзеці засвойваюць матэрыял, як праводзяць самаацэнку, узаемаацэнку, як каменціруюць сваю адзнаку, адказы аднакласнікаў, якое месца адводзіцца самастойнай рабоце, як школьнікі працуюць з падручнікам) і які ўзровень камунікацыі настаўніка і малодшых школьнікаў. Для нас вельмі важна было пачуць, як дзеці гавораць па-беларуску, які ў іх лексічны запас і як настаўнік ажыццяўляе сваю работу па матывацыі да вывучэння беларускай мовы, да культуры мовы і маўлення.
Многія конкурсныя ўрокі былі не проста пранікнуты беларускасцю, але неслі вялікі патэнцыял для развіцця мовы вучняў. І хаця беларуская мова чуецца ў навакольным асяроддзі ўсё менш, нашы настаўнікі імкнуцца правесці кожны ўрок не толькі метадычна правільна, граматна, але і так, каб гэты ўрок пакінуў у сэрцах вучняў яскравы адбітак, абуджаў у іх пазнавальны інтарэс, спрыяў выхаванню цікаўнасці да гісторыі роднага краю, любові да роднай мовы, пачуцця гонару за беларускі народ. Радасна было бачыць урокі канкурсантаў, наскрозь прасякнутыя гістарычнай тэматыкай.
Шмат прадстаўленых урокаў былі на адну і тую ж тэму, аднак праведзены яны былі ў розных формах з выкарыстаннем сучасных інфармацыйных і педагагічных тэхналогій, кожны настаўнік паказаў свой адметны почырк, свае метадычныя знаходкі.
У далейшым педагогам неабходна звярнуць увагу на прыёмы, метады работы, накіраваныя на развіццё маўлення дзяцей. Настаўнік, задаўшы пытанне, павінен не сам на яго адказаць, як гэта даводзілася часам бачыць на конкурсе, а менавіта пачуць адказ вучня”.
Паміж удзельнікамі конкурсу разгарнулася сур’ёзная канкурэнцыя. У выніку 3 месца падзялілі настаўніца гімназіі № 17 Мінска Ніна Аляксандраўна Роўба і настаўніца пачатковай школы № 198 Аляксандра Яўгенаўна Падкосава. 2 месца заняла настаўніца сярэдняй школы № 43 Алена Аляксееўна Сакалянская. А пераможцай конкурсу стала настаўніца сярэдняй школы № 126 Іна Уладзіміраўна Саладуха.

Настаўніца пачатковых класаў гімназіі № 17 Мінска Ніна Аляксандраўна Роўба правяла ўрок беларускай мовы ў 4 класе па тэме “Займеннік як часціна мовы”. На ім вучні паглыбілі свае веды пра асабовыя займеннікі, вучыліся ставіць склонавыя пытанні, рэдагаваць тэкст, выкарыстоўваць займеннік “вы” пры паважлівым звароце да старэйшых.
Пры планаванні ўрока настаўніца ўлічыла такія асаблівасці класа, як эмацыянальнасць дзяцей, іх артыстычнасць, захапленне гісторыяй Беларусі, а таксама дастатковы ўзровень навучання. У сувязі з гэтым асноўная задума прайшла дзвюма паралельнымі лініямі: па-першае, займеннік — загадкавая часціна мовы, па-другое, у гісторыі роднага краю шмат таямніц. Тып урока — першаснае засваенне ведаў, уменняў і навыкаў — дазволіў у асноўных элементах структуры абапірацца на гэтыя напрамкі.
У час правядзення арганізацыйнага моманту для актывізацыі ўвагі вучняў, для абуджэння пазнавальнай цікавасці дзецям была прапанавана вершаваная загадка, разгадкай якой з’яўлялася тэма ўрока. Таксама ў час паведамлення тэмы і мэт урока вучні, дзякуючы часткова-пошукаваму метаду, актывізавалі атрыманыя раней веды (з’яўленне на слайдзе тэзісаў) і змаглі сфармуляваць новыя мэты, якія ставіліся перад імі. На працягу ўсіх заняткаў перад вачыма дзяцей знаходзілася табліца з асноўнымі задачамі ўрока.
Для падвядзення да асноўнага этапу была прапанавана інсцэніроўка, якая дазволіла малодшым школьнікам выдзеліць галоўныя звесткі аб займенніку, параўнаць яго з назоўнікам. Затым на працягу ўрока вучні абгрунтоўвалі свае гіпотэзы — веды пра займеннік і адначасова атрымлівалі звесткі па прадмеце “Чалавек і свет”. Яркім момантам урока стаў “мовазнаўчы” камень, пры дапамозе якога малодшыя школьнікі навучыліся адрозніваць родны склон ад вінавальнага, таксама дзеці ўзнавілі свае веды пра валуны, якія сустракаюцца на тэрыторыі Беларусі.
На прыкладзе практыкавання падручніка вучні пазнаёміліся з ветлівым ужываннем займенніка “вы” ў розных склонавых формах. Затым навучэнцы змаглі выкарыстаць атрыманыя веды пры рабоце ў групах. Н.А.Роўба прапанавала ім уставіць гэты займеннік пры рэдагаванні пісьма-падзякі да славутых людзей Беларусі. Малодшыя школьнікі не толькі замацавалі на практыцы ўменне ветліва звяртацца да старэйшых, а яшчэ ўзнавілі свае веды пра знакамітых дзеячаў роднай зямлі. Так, на працягу ўсяго ўрока дзеці пры дапамозе чароўнага кола “вандравалі” не толькі па старонках гісторыі Беларусі, але і па асноўных мовазнаўчых напрамках.

Настаўніца сярэдняй школы № 43 Алена Аляксееўна Сакалянская прадставіла на суд журы ўрок у 2 класе па тэме “Звонкія і глухія зычныя гукі. Іх абазначэнне на пісьме” — урок замацавання вывучанага матэрыялу. Для стымулявання цікаўнасці здольных дзяцей у працэсе навучання выкарыстоўваліся індывідуальныя заданні. Не засталіся па-за ўвагай педагога і дзеці, якім патрэбна індывідуальная падтрымка: своечасовая арганізацыя ўстойлівай увагі, розныя віды паэтапнага кантролю засваення матэрыялу, дапамога ў самаацэнцы, стварэнне сітуацыі поспеху, умоў для актыўнага ўдзелу ў працэсе авалодання ведамі.
Па меркаванні настаўніцы, у паспяховым вырашэнні задач вывучэння беларускай мовы на І ступені агульнай сярэдняй адукацыі самымі важнымі з’яўляюцца жаданне вывучаць родную мову, зацікаўленасць і актыўнасць дзяцей. Для гэтага ў пачатку ўрока педагог выкарыстала інтэрактыўны метад стварэння спрыяльнай атмасферы, потым стварыла моўную сітуацыю, актуальную для дзяцей (урок праходзіў напярэдадні 8 Сакавіка). Цікавая і зразумелая для пачаткоўцаў тэма дапамагла хутка ўключыць іх у працэс камунікацыі.
Для актывізацыі пазнавальнай дзейнасці вучняў і аптымальнай праверкі дамашняга задання быў выкарыстаны прыём вывядзення тэмы праз правільныя адказы па дамашнім заданні. Гэты прыём псіхалагічна праграмуе вучня на тое, што паспяховае выкананне дамашняга задання — прыступка да поспеху ў вывучэнні новай тэмы на ўроку.
Абавязковай часткай урока мовы ў пачатковай школе з’яўляецца работа над навыкамі каліграфіі. Улічваючы дзіцячую псіхалогію, зразумела, што гэта не самы цікавы занятак, таму, каб ён не быў механічным, а сапраўды прымушаў пісаць правільна, акуратна і прыгожа, напісанне вялікай літары К чаргавалася з напісаннем элемента літары К, падобнага да падснежніка, што знайшло свой працяг у запісах кветак-першацветаў. Матэрыял чыстапісання стварыў таксама магчымасці і для правядзення такой значнай лексічнай работы. На праведзеным уроку былі ўстаноўлены міжпрадметныя сувязі з беларускай літаратурай (праз зварот да вершаў беларускага аўтара), прадметам “Чалавек і свет” (праз зварот да расліннага свету).
Урок беларускай мовы па тэме “Звонкія і глухія зычныя гукі. Іх абазначэнне на пісьме” правяла настаўніца пачатковай школы № 198 Аляксандра Яўгенаўна Падкосава. На ім выкарыстоўваўся рэпрадуктыўны і часткова-пошукавы метады навучання. Пры арганізацыі пазнавальнай дзейнасці задачай настаўніцы стала стварэнне ўмоў для развіцця пазнавальнага інтарэсу, самастойнага мыслення і стварэнне псіхалагічнага камфорту. Навучэнцы разам з педагогам вызначалі задачы для выканання той ці іншай работы. Для таго каб пазбегнуць перагрузкі навучэнцаў, настаўніца чаргавала розныя віды дзейнасці: франтальную, парную, самастойныя формы работы. Кантрольна-ацэначная дзейнасць ажыццяўлялася на кожным этапе ўрока, была разгорнутай і змястоўнай, што адрознівала ўрок ад многіх іншых урокаў канкурсантаў. У вучняў фарміраваліся навыкі самакантролю і самаацэнкі.
Журы адзначыла, што на ўсіх этапах урока малодшыя школьнікі былі арганізаванымі і актыўнымі. У выніку адукацыйная, развіццёвая і выхаваўчая мэты ўрока былі дасягнуты. Як паказала выкананне самастойнай работы і падвядзенне вынікаў урока, вучэбны матэрыял быў засвоены вучнямі на дастатковым і высокім узроўнях.

Пераможца конкурсу настаўніца пачатковых класаў сярэдняй школы № 126 Іна Уладзіміраўна Саладуха правяла ўрок у 3 класе па тэме “Род назоўнікаў”. Гэта быў урок адкрыцця новых ведаў — урок-падарожжа па свяце “Масленіца”. Па задумцы кожны этап урока — пэўны масленічны дзень.
Само вывядзенне новых ведаў было арганізавана праз вырашэнне праблемнага задання: вызначыць прынцып дзялення слоў на 3 слупкі. Такім чынам вучні вывелі правіла і дапоўнілі яго звесткамі з падручніка.
У практыцы сваёй работы І.У.Саладуха выкарыстоўвае праблемныя метады навучання і прыёмы ТРКМ, таму што лічыць неабходным не даваць у гатовым выглядзе веды дзецям, а даць ім магчымасць самастойна здабываць іх. Гэта дазваляе найбольш поўна развіваць лагічнае мысленне. Матэрыял урока падаваўся па прынцыпе “ад простага да складанага”. Класу нават удалося выйсці на прымяненне ведаў у новай нестандартнай сітуацыі, калі назоўнікі даваліся ў склонавых формах і дзеці павінны былі здагадацца паставіць іх у пачатковую форму. Напрыканцы ўрока малодшым школьнікам сярод іншых былі прапанаваны і абстрактныя назоўнікі, якія адразу паказалі разуменне тэмы навучэнцамі і засваенне яе ў поўным аб’ёме. На ўроку вялікая ўвага ўдзялялася развіццю мовы, пашырэнню слоўнікавага запасу вучняў. Дзеці самастойна складалі тэкст, працавалі з прымаўкамі, забаўлянкамі.
У класе, дзе праводзіўся ўрок, вучацца дзеці з розным узроўнем развіцця і навучанасці. Сярод іх ёсць і лідары, і слабыя вучні. Таму настаўніца выбрала групавую форму работы, якая дазваляе весці узаеманавучанне. У групах праводзілася даследаванне, гульня “Карусель”. Гэты ж прынцып узаеманавучання працаваў і пры рабоце ў парах (работа з перфакартамі, рашэнне крыптаграм). Узаемаправерка вырашала задачы развіцця ўвагі, арфаграфічнай пільнасці.
Паралельна з навучальнай рэалізоўвалася выхаваўчая мэта ўрока: садзейнічанне выхаванню цікавасці і павагі да нацыянальных традыцый беларусаў. Прычым гэтая мэта была дасягнута, сэнс свята быў зразумелы дзецям. Аб чым яскрава засведчылі і тэксты, складзеныя вучнямі, і іх адносіны да даравальнай нядзелі.
Іна Уладзіміраўна падзялілася сваімі ўражаннямі ад конкурсу:
— Не магу сказаць, што перамога стала зусім нечаканай, але, шчыра прызнацца, калі пачынала прымаць удзел у конкурсе, на перамогу не разлічвала. Асноўная мэта была выйсці хаця б на горад. А калі аказалася, што я першая ў раёне, тады, безумоўна, хацелася заняць месца вышэй. І мне гэта ўдалося. У школе я працую ўжо 22 гады і зразумела, што толькі на ўроках малодшых школьнікаў нельга навучыць свабодна размаўляць на роднай мове. А таму лагічным працягам урочнай работы стаў гурток беларускай мовы, на якім вывучаюцца звычаі, традыцыі, святы беларусаў. На гуртку ёсць рэальная магчымасць нарошчваць лексічны запас дзяцей. Увесь клас з задавальненнем наведвае гэты гурток. Думаю, веды, назапашаныя дзецьмі падчас заняткаў, адыгралі станоўчую ролю і на конкурсных уроках.

 

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара.