Жыхар горада над Лошыцай

Мінск — сталіца Беларусі, а значыць, самы даследаваны ў краязнаўчым плане горад краіны. Здаецца, усё лагічна і відавочна. Аднак у выдатніка адукацыі кіраўніка народнага краязнаўчага музея сярэдняй школы № 90 Мінска Станіслава Браніслававіча Холева іншае меркаванне. Педагог лічыць Мінск недастаткова даследаваным. Кожны дзень на працягу ўжо 38 гадоў ён разам з вучнямі раскрывае таямніцы горада над Свіслаччу.

Горада над Свіслаччу, горада над Нямігай, горада над Лошыцай, горада над Сярэбраным Ручаём, горада над Пярэспай, горада над Слоўсцю, горада над Дзівівелкай… Рэкі, рэчкі, рачулкі, якія на працягу стагоддзяў жывілі і жывяць Мінск сваёй гаючай сілай, — гэта толькі адзін з кірункаў даследчай работы выхаванцаў Станіслава Браніслававіча. Дарэчы, за даследаванне ракі Лошыцы ў 2013 годзе вучні 90-й школы атрымалі дыплом І ступені на Рэспубліканскім конкурсе “Сцяжынкамі Бацькаўшчыны” акцыі “Жыву ў Беларусі і тым ганаруся”.

— Хоць сталіца Беларусі даследавана, як кажуць, уздоўж і ўпоперак, яшчэ дастаткова нявывучанага, малавядомага. Гэтыя белыя плямы і з’яўляюцца тэмамі нашых даследаванняў. Адна з апошніх прысвечана рэчкам, якія раней працякалі па сучаснай тэрыторыі Мінска. Жыхары сталіцы ў асноўным ведаюць Свіслач, чулі пра Нямігу, а была ж раней і Пярэспа, і Сярэбраны Ручай (ад яго назвы пайшла назва мікрараёна Серабранка), які пачынаўся ў раёне былога аэрапорта. Яшчэ адна амаль забытая рэчка працякала ў раёне станцыі метро “Аўтазаводкская”. Гэта рэчка Слоўсць. Яна знікла з геаграфічных карт у пачатку ХХ стагоддзя. На месцы яе рэчышча засталіся каналы, уздоўж берагоў цяпер размешчаны скверы. У апісаннях старога Мінска, якія адносяцца да XVI стагоддзя, упамінаецца і рэчка Дзівівелка (цяпер там мікрараён Захад). Вельмі добра, калі адміністрацыя горада захоўвае памяць пра старыя назвы: некалькі гадоў назад парку ў мікрараёне Захад далі назву Дзівівелка, — адзначыў Станіслаў Браніслававіч.

Займаючыся разам з кіраўніком народнага краязнаўчага музея сярэдняй школы № 90 Станіславам Браніслававічам Холевым географа-краязнаўчым даследаваннем Лошыцы, вучні не толькі знайшлі сапраўдны яе выток, але і адшукалі руіны будынка, які ў ХІХ стагоддзі належаў памешчыку Немаршанскаму. Загарадны дом Немаршан-скага быў пабудаваны на высокім узгорку ва ўрочышчы Замчышча, каля вёскі Лошыцы, праз якую праходзіў старадаўні Койданаўскі тракт. Магчыма, менавіта тут, як лічыць настаўнік, і знаходзіўся летапісны Менск. На карысць прапанаванай версіі гаворыць назва ўрочышча — Замчышча (месца, дзе раней існаваў замак, умацаваны горад) і даследаваныя археолагамі курганы ХІ ст. Пра гэтую версію можна даведацца ў школьнай краязнаўчай газеце “Койданаўскі тракт”. Змяшчаюцца ў школьным выданні і пытанні методыкі краязнаўчых даследаванняў. Што тычыцца ўрочышча Замчышча і магчымага знаходжання на яго тэрыторыі летапіснага Менска, то, безумоўна, тут патрэбны сур’ёзныя навуковыя даследаванні і правядзенне археалагічных раскопак.

Разам з вучнямі і навукоўцамі настаўнік таксама ўдзельнічаў у археалагічных раскопках: у 1986 годзе на месцы былога Дамініканскага манастыра на тэрыторыі сучаснай Кастрычніцкай плошчы і ў 2002 годзе на Нямізе насупраць гандлёвага дома. А пачалося вывучэнне роднага краю для нашага героя яшчэ ў дзяцінстве. Нарадзіўся Станіслаў Браніслававіч у вёсцы Шчорсы Навагрудскага раёна. Вёска знакаміта тым, што там знаходзіўся палац Храптовічаў і вельмі прыгожы парк. Потым бацькі пераехалі ў Карэлічы. Сям’я была вялікая, жылі незаможна, таму магчымасці падарожнічаць не было. Аднак хлопчыка заўсёды цягнула ў нязведаныя мясціны і краіны. Калі прыйшоў час вызначацца з будучай прафесіяй, Станіслаў вырашыў рэалізаваць свае мары і быць геолагам. Пасля спроб стаць шахцёрам, вярнуўся ў Беларусь і паступіў на геаграфічны факультэт БДУ. Многае ў прафесійным лёсе вызначыла тэма дыпломнай работы, якая знаходзілася на стыку любімых прадметаў — геаграфіі і гісторыі. Гэта тапаніміка Панямоння. У 1978 годзе прыйшоў настаўнікам геаграфіі ў сярэднюю школу № 90 Мінска, дзе працуе ўжо 38 гадоў.

— Як і ў многіх маладых настаўнікаў, на маіх уроках у вучняў часам былі праблемы з дысцыплінай. Каб вырашыць гэтыя пытанні і зацікавіць вучняў, адразу арганізаваў геаграфічны гурток, які перарос у краязнаўчы клуб “Брыганціна”. Пачаліся падарожжы. Калісьці праводзілася экспедыцыя “Мая Радзіма СССР”, накшталт сучаснай акцыі “Жыву ў Беларусі і тым ганаруся”. Удзельнікам экспедыцыі давалася маршрутная кніжка. За наведванне, скажам, 50 аб’ектаў Мінскай вобласці вучань атрымліваў значок ІІІ ступені. На значок ІІ ступені неабходна было наведаць такую ж колькасць мясцін па Беларусі, а каб атрымаць залаты значок, трэба было аб’ездзіць амаль увесь Саюз. Мае вучні атрымалі бронзавы, сярэбраны і залаты значкі і былі аднымі з першых у Беларусі, хто дасягнуў такіх краязнаўчых вяршынь. За гады дзейнасці “Брыганціны” ў клубе займалася больш за 500 вучняў, — падзяліўся педагог.

Сёння сваю краязнаўчую зацікаўленасць, жаданне знаходзіць, даследаваць Станіслаў Браніслававіч сканцэнтраваў на метадычнай рабоце (выдадзены дапаможнік па факультатыўным курсе “Раёназнаўства”, брашура па гісторыі школы, падрыхтаваны да друку дапаможнік для настаўнікаў па арганізацыі краязнаўчай работы са школьнікамі) і папаўненні экспазіцыі школьнага музея. Пра народны краязнаўчы музей сярэдняй школы № 90 Мінска, пра музейную дзейнасць вядомага педагога-краязнаўца мы абавязкова раскажам больш падрабязна ў адным з наступных нумароў нашага выдання.

Ігар ГРЭЧКА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Serdecznie witamy

Турызм, як вядома, не ведае межаў. Нават 2-гадзіннае праходжанне дзяржаўнай мяжы паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Польшча зусім не стаміла ўдзельнікаў праграмы прафесійнай мабільнасці “Выкарыстанне рэсурсаў экскурсійнай і краязнаўчай дзейнасці ў сучасным адукацыйным працэсе ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі і дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі Рэспублікі Польшча”, якую падрыхтавалі Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства сумесна з Польскім турыстычна-краязнаўчым таварыствам пры падтрымцы Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і Пасольствам Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Польшча. Пашпартны кантроль, аўтамабільная чарга — усё гэта толькі ўзмацніла радасць сустрэчы з польскімі калегамі.

Гасцінныя людзі

У першыя чатыры дні зімы нас чакала насычанае знаёмства з прадстаўнікамі Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства, наведванне турыстычных і мала­дзёжных баз краіны-суседкі, прагулкі па брукаваных вулачках Любліна і Кракава. Гэтыя старадаўнія гарады невыпадкова былі выбраны месцамі рэалізацыі праграмы прафесійнай мабільнасці. Люблін і Кракаў славяцца не толькі вялікай колькасцю помнікаў архітэктуры, але і развітой турыстычнай інфраструктурай. Нам сапраўды было на што паглядзець і з чым азнаёміцца. Польскія калегі гасцінна сустракалі, а мы ветліва ўсміхаліся, зацікаўлена расказвалі, а мы ўважліва слухалі, актыўна паказвалі, а мы з цікаўнасцю разглядвалі і ў самых патаемных куточках душы марылі пра тое, што хутка настане той час, калі вуліцы і нашых гарадоў напоўняць натоўпы замежных турыстаў.

Мы марылі і пры гэтым працягвалі ўважліва слухаць, разглядваць, задавалі дадатковыя пытанні, дзяліліся ўражаннямі. Сяброўскія кантакты ўстанавіліся вельмі хутка. Нават перакладчык не заўсёды быў патрэбны. Часам дастаткова было ўсмешкі, асаблівай інтанацыі ў голасе, выразу твару, погляду. Хаця, безумоўна, калі б не цікавы аповед нашых калег, паўнацэннай беларуска-польская турыстычна-края­знаўчая сяброў­ская сустрэча наўрад ці атрымалася б. І першыя словы, якія мы пачулі на гасціннай польскай зямлі, былі такія: “Serdecznie witamy na polskiej ziemi!” Люблінскія педагогі не толькі сардэчна віталі, але і сардэчна, захоплена дзяліліся вопытам сваёй работы. Нас яны сапраўды чакалі з нецярпеннем.

Частка першая

Наша падарожжа можна ўмоўна раздзяліць на дзве часткі. Першая — гэта знаёмства з вопытам арганізацыі турыстычна-краязнаўчай работы, патрыятычнага выхавання ва ўстановах адукацыі Польшчы, распрацоўкай турыстычных маршрутаў. Другая — знаёмства з асаблівасцямі прэзентацыі нашымі суседзямі адметнасцей роднай зямлі. Наколькі выдатна гэта атрымліваецца ў палякаў, што варта пераняць беларусам, каб максімальна наблізіцца да нашых штогадовых планаў па прыцягненні замежных турыстаў у краіну, а дакладней, у нашы далёка не самыя бедныя на архітэктурныя помнікі гарады, раскажам у наступную суботу ў выхаваўчым дадатку “Шосты дзень”. Пакуль што першая частка нашага падарожжа: турыстычна-краязнаўчая работа, патрыя­тычнае выхаванне, распрацоўка маршрутаў. Знаёміцца бу­дзем на прыкладзе дзейнасці люблінскага Аб’яднання эканамічных школ імя Аўгуста і Юліюша Ветэраў і Цэнтра горнага турызму Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства, што ў Кракаве.

Традыцыі і сучаснасць

Першыя словы вітання на гасціннай польскай зямлі мы невыпадкова пачулі ў люблінскім будынку Аб’яднання эканамічных школ імя Аўгуста і Юліюша Ветэраў. Па-першае, гэта адна з архітэктурных візітовак горада. Па-другое, школа мае багатую гісторыю, традыцыі, у тым ліку традыцыі выхаваўчай работы з навучэнцамі. Што ж, крыху гісторыі, а таксама вопыту.

У ХІХ стагоддзі ў рамесна-гандлёвым асяроддзі Любліна ўзнікла ідэя стварэння прафесійнага вучылішча, якое давала як агульную, так і працоўную адукацыю. Улічваючы патрэбы жыхароў, люблінскае купецкае таварыства стварыла нядзельна-камерцыйнае ву­чылішча. Афіцыйна школа пачала працаваць 5 снежня 1866 года. Спачатку вучылішча размяшчалася ў будынку ўрадавай пачатковай мужчынскай школы на вуліцы Езуіцкай. Нядзельна-камерцыйнае вучылішча павышала кваліфікацыю будучых гандляроў. Каб даць моладзі магчымасць атрымаць вышэйшую адукацыю ў політэхнічных або спецыялізаваных вышэйшых навучальных установах, купцы адкрылі ў 1902 годзе сямікласную гандлёвую школу. Школа карысталася папулярнасцю, таму з’явілася патрэба ўзвесці новы будынак. Найбольш актыўны ўдзел у рабоце школы прымалі браты-прамыслоўцы Аўгуст і Юліюш Ветэры. Менавіта сям’я Ветэраў купіла зямельны ўчастак для ўзвядзення новага будынка школы на вуліцы Бернардынскай. Будаўніцтва доўжылася з 1905 па 1906 год. Пяціпавярховы неагатычны будынак з чырвонай цэглы стаў візітоўкай Любліна. У Санкт-Пецярбургу быў атрыманы дазвол на тое, каб весці ўрокі па-польску, за выключэннем гісторыі і геаграфіі Расіі. Гандлёвая школа Любліна стала ў Каралеўстве Польскім першай установай з польскай мовай навучання.

Пад сучаснай назвай “Аб’яд­нанне эканамічных школ імя Аўгуста і Юліюша Ветэраў” установа функцыянуе з 1975 года. Школа працягвае багатыя традыцыі, праслаўляючы імёны яе заснавальнікаў і апекуноў. Багаты збор школьнай хаты памяці (аналаг нашых школьных музеяў гісторыі ўстановы адукацыі), штогадовыя з’езды выпускнікоў, дзейнасць Таварыства выхавальнікаў і сяброў Ветэраў суіснуе з сучаснымі вучэбнымі кабінетамі, найноўшымі вучэбнымі праграмамі. Спалучэнне 150-гадовай традыцыі і гісторыі з неабходнасцю дынамічнага развіцця школы ўплывае на міжнароднае супрацоўніцтва, якое пастаянна развіваецца. Удзел у еўрапейскіх праграмах дазваляе навучэнцам пашыраць веды, развіваць моўныя і прафесійныя здольнасці, знаёміцца з гісто­рыяй і культурай іншых краін, удасканальваць веды, атрыманыя па пэўнай спецыяльнасці, у тым ліку спецыяльнасцях турыстычнага профілю.

Майстры турыстыкі і выхавання

Так, выпускнікі школы па спецыяльнасці “Тэхнік гасцінічнай справы” валодаюць ведамі па гасцінічнай справе, маркетынгу, сучаснай бухгалтэрыі, юрыдычных і эканамічных асновах. Свае веды юнакі і дзяўчаты паглыбляюць падчас прафесійнай практыкі і практычных заняткаў у самых лепшых гасцініцах Люблінскага ваяводства, а таксама падчас стажыровак у гасцініцах Францыі і Германіі. Пасля заканчэння вучобы па спецыяльнасці “Тэхнік турыстычнага абслугоўвання” выпускнікі могуць самастойна складаць турыстычныя праграмы, арганізоўваць турыстычныя мерапрыемствы, рыхтаваць прапановы на польскай і замежнай мовах, працаваць у бюро падарожжаў, цэнтрах турыстычнай інфармацыі, дамах адпачынку, муніцыпальных установах, звязаных з турыстыкай Польшчы і краін Еўрасаюза. Выпускнік можа весці і асабістую дзейнасць у галіне турыстычных паслуг. Сярод партнёраў Аб’яднання эканамічных школ імя Аўгуста і Юліюша Ветэраў школы турызму і гасціннасці Францыі, Іспаніі і Германіі, якія займаюць лі­дзіруючыя пазіцыі ў рэйтынгу школ гасцінічнай справы ў Еўропе. Вучні люблінскай школы прахо­дзяць стажыроўку ў самых лепшых гасцініцах, а выкладчыкі павышаюць сваю кваліфікацыю падчас абмену вопытам з калегамі школ — партнёраў турыстычнага абслугоўвання і гасцінічнай справы.

Адной з задач школы з’яўля­ецца замацаванне сярод навучэн­цаў памяці пра людзей, якія прая­вілі гераізм у барацьбе за неза­леж­насць краіны падчас Першай і Другой су­светных войнаў, а таксама ў пасляваенны час. Су­працоўніцтва з таварыствамі патрыятычнага характару дае магчымасць выхавання маладога пакалення ў духу праўды пра герояў польскай гісторыі. Моладзь і настаўнікі гісторыі разам з люблінскім аддзелам саюза сібіракоў прымаюць удзел у пахо­дзе жывой памяці Сібіры, які ла­дзіцца штогод у верасні ў Беластоку. Аб’яднанне эканамічных школ імя Аўгуста і Юліюша Ветэраў атрымала спецыяльны медаль за гістарычную дзейнасць і замацаванне памяці пра герояў і гісторыю Польшчы.

Таварыства турыстычнае

Паспяховасць развіцця школьнай турыстычна-краязнаўчай справы залежыць ад многіх фактараў і ў першую чаргу ад энтузіязму і зацікаўленасці асобных педагогаў. Ёсць асоба — ёсць вынік. А калі за справу бярэцца не адна асоба, калі турыстычна-краязнаўчай справай займаецца каля 60 тысяч чалавек (менавіта столькі членаў налічвае Польскае турыстычна-краязнаўчае таварыства), то якасць работы павялічваецца адпаведна ў 60 тысяч разоў. Членамі таварыства распрацавана каля 76 тысяч кіламетраў маршрутаў па розных ландшафтах. Больш за 11 тысяч у гарах, больш за 38 тысяч па нізіннай мясцовасці і каля 20 тысяч кіламетраў веласіпедных трас. Таварыства займаецца не толькі турызмам, але і праблемамі аховы навакольнага асяроддзя, помнікаў архітэктуры і прыроды. Менавіта Польскае турыстычна-краязнаўчае таварыства выступіла арганізатарам праграмы прафесійнай мабільнасці з польскага боку, што свед­чыць пра зацікаўленасць таварыства ў пашырэнні турыстычна-краязнаўчага супрацоўніцтва з беларускімі педагогамі.

— Сваю дзейнасць таварыства пачало ў 1873 годзе, калі Польшчы як краіны яшчэ не існавала на палітычнай карце свету. Сёння 302 філіялы таварыства дзейні­чаюць у розным асяродку: у школах, пры ўніверсітэтах, у арміі, там, дзе людзі цікавяцца турызмам, прыродай, гісторыяй краіны і хочуць нешта зрабіць на ­карысць Ра­дзімы. Сябрамі таварыства з’яў­ляюцца людзі рознага ўзросту, вялікая колькасць і навучэнцаў. У 2015 го­дзе таварыствам было праведзена 20 891 мера­прыемства, у якіх прынялі ­ўдзел каля 600 тысяч чалавек, з якіх 253 тысячы навучэнцаў. Право­дзяцца і выставы. У мінулым го­дзе ў іх ­удзельнічалі каля 175 тысяч чалавек. Таварыства — гэта яшчэ і каля 100 бібліятэк, у якіх захоўваецца 300 тысяч кніг, і 8 музеяў. Дарэчы, ёсць экспазіцыя, прысвечаная папе Яну Паўлу ІІ, які быў выдатным турыстам і вельмі любіў горы, водныя паходы на байдарках. Свая бібліятэка ёсць і ў Цэнт­ры горнага турызму. Тут сабрана каля 27 тысяч тамоў пра горы, ­архіўныя матэрыялы. Самы стары экзэмпляр датуецца 1639 годам. Адкрыта бібліятэка была ў 1874 годзе і да сённяшняга часу яна папаўняецца. Дарэчы, уся картатэка змешчана ў інтэрнэце. Таварыству нале­жыць каля 160 аб’ектаў нерухомасці. Гэта гасцініцы, базы адпачынку, хостэлы, кемпінгі, дамы турыстаў, водныя станцыі. Першы хостэл быў закладзены ў 1874 годзе ў Татрах і знаходзіўся над возерам Марское Вока. Некаторым аб’ектам каля 100 гадоў, і яны з’яўляюцца помнікамі архітэктуры, — дзеляцца супрацоўнікі кракаўскага Цэнтра горнага турызму Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства.

Паспяховасць развіцця турыстычна-краязнаўчай справы зале­жыць і ад яшчэ аднаго фактару: сумяшчэння традыцый з сучаснасцю. У дзейнасці Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства гэта можна прасачыць на прыкла­дзе абазначэння турыстычных маршрутаў. Акрамя таго, што выдадзены даведнік, дзе змешчаны выявы знакаў, якімі абазначаюцца маршруты рознага тыпу, распрацаваны і спецыяльны дадатак для мабільных прылад. Знакі, распрацаваныя членамі таварыства, не толькі дапамагаюць турыстам паспяхова прайсці марш­рут, не збіцца са шляху, яны, так бы мовіць, антывандальныя. Устаноўка знакаў, асабліва ў цяжкадаступных горных мясцінах, — справа ня­простая. Каб абараніць гэтыя знакі ад вандалаў, было вырашана змясціць на іх выя­вы святых. Цікавы вопыт. Чаму б яго не пераняць?

“Залатыя боцікі”

Усё новае — гэта добра забытае старое. Нам яшчэ пашчас­ціла жыць у тыя часы, калі за прахо­джанне пэўнай колькасці маршрутаў па роднай зямлі, выкананне тых ці іншых турыстычных нарматываў уручаўся значок “Юны турыст СССР” — невялікі, металічны, бліскучы, з выявай сіняга неба і белай палаткі. Памятаеце, калі вам на грудзі чаплялі гэтую турыстычную ўзнагароду, ад пачуццяў ты быў гатовы ў найбліжэйшыя дні не прос­та абысці, а літаральна аббегчы ўсе куточкі роднай зямлі. Маленькі значок, а якая матывацыя для турыстычных здзяйсненняў! У нашай краіне пакуль што гавораць пра аднаўленне гэтай добрай традыцыі. У Польшчы яна не перарывалася з 1935 года. За гэты час значкі атрымалі больш за паўтара мільёна чалавек. Пры гэтым вя­дзецца рэестр уладальнікаў. У кожнага значка ёсць свой нумар, і калі ўладальнік згубіць значок, то па нумары зможа яго аднавіць. Але ж і назва якая ў значка! Гэта не проста значок І, ІІ або ІІІ ступені. Самым юным турыстам выдаецца значок “сямімільныя боцікі”. Для атрымання “сярэб­раных боцікаў” навучэнец павінен прай­сці 30 км турыстычных маршрутаў, а на “залатыя боцікі” — 50. Уручэнне значкоў — выдатны спосаб далучэння дзяцей да турызму.

Беларусь запрашае!

Як вядома, 23 жніўня 2016 года Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь падпісаў загад № 318, паводле якога замежныя грамадзяне мо­гуць у бязвізавым парадку тэрмінам да 5 сутак наведваць турыстычна-рэкрэацыйны парк “Аўгустоўскі канал”. Навіна аб падпісанні загаду хутка разляцелася ў турыстычным асяродку Польшчы. Зацікавіліся выдатнай магчымасцю наведаць Беларусь і ўдзельнікі кракаўскага байдарачнага клуба. Яны плануюць здзейсніць водны паход на байдарках па Аўгустоўскім канале, потым праплыць па Нёмане да Друскінінкая. Калі паход пройдзе ўдала, то палякі абавязкова распрацуюць новыя водныя маршруты па Беларусі. “Канечне, пройдзе ўдала!” — сказалі беларускія педагогі ў адзін голас. Як толькі кіраўнік кракаўскага байдарачнага клуба звярнуўся з просьбай дапамагчы ў распрацоўцы марш­руту першага паходу па беларус­кай вадзе, яго тут жа акружылі нашы “воднікі”. На стале адразу з’явілася карта, пачалося складанне маршрутаў, абмеркаванне месцаў начлегу, стая­нак. Аператыўна, хутка, усё, як і павінна быць у сапраўдных турыстаў.

Польшча вітае!

“У Беларусі дзейнічае 55 цэнт­раў дадатковай адукацыі турыстычна-краязнаўчага профілю, якія ма­юць свае базы. Кожны з гэтых цэнтраў гатовы ласкава сустрэць вас і арганізаваць размову з людзь­мі, якія плённа працуюць у сферы турызму”, — адзначыла дырэктар Рэспубліканскага цэнт­ра экалогіі і краязнаўства Алена Уладзіміраўна Ануфровіч. У сваю чаргу польскія партнёры адзначылі, што кожны з 302 філіялаў Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства таксама гатовы прымаць беларускія дэлегацыі. Калі пачуццё спазнаваць нашы краіны ўзаемнае, то яно можа перарасці ў моцнае, шчырае сяброў­ства. Першыя крокі для гэтага беларускія педагогі ўжо зрабілі. Пра тое, як мы крочылі па брукаваных вулачках старадаўняга Любліна і Кракава, пра тое, што бачылі і чулі, якім вопытам польскіх сяброў па прыцягненні ў краіну замежных турыстаў узбагаціліся, чытайце ў наступную суботу.

Ігар ГРЭЧКА.
Фота аўтара.

Пад ветразем адкрыццяў

Гэтымі днямі вучням і гасцям Паўстынскай сярэдняй школы Слуцкага раёна Мінскай вобласці няма калі сумаваць. Менавіта адсюль пад кіраўніцтвам настаўніка рускай мовы і літаратуры Ігара Жыціна дзеці пракладуць маршрут па розных пунктах краіны, адкрываючы іх з нечаканага для сябе боку.

Праект пад назвай “Пілігрым” нарадзіўся ў 2010 годзе. Ён спалучае ў сабе экскурсію і навучанне арганізацыі маладзёжна-даследчых экспедыцый краязнаўчага характару. На працягу дзевяці дзён удзельнікі падарожнічаюць па пэўным маршруце, які распрацоўваюць самі. Ён падзелены на 2 часткі — экскурсійную і вучэбную. У першай дзеці адпрацоўваюць зацверджаны маршрут, а ў другой іх вучаць выходзіць з розных сітуацый.


Як адзначае куратар праекта Ігар Жыцін, перад удзельнікамі ставіцца звышзадача: ім прапаноўваецца расказаць пра Беларусь сваякам, якія прыехалі з-за мяжы. Задача дзяцей на гэтым этапе — з любога пункта краіны зрабіць цікавы, пазнавальны маршрут, паказваючы пры гэтым розныя гістарычныя аспекты і не абмяжоўваючыся буйнымі аб’ектамі: Белавежскай пушчай, Мірам, Нясвіжам і Брэсцкай крэпасцю. Ім ёсць з чаго выбіраць — у Беларусі некалькі тысяч помнікаў.

У якасці галоўнай перашкоды для правядзення мерапрыемства Ігар Жыцін, смеючыся, называе толькі пагаршэнне надвор’я — ніколі не ўзнікала цяжкасцей ні з наборам людзей, ні з фінансаваннем, ні з транспартам. Да таго ж, адзначае куратар, ёсць людзі і арганізацыі, якія кожны раз прыходзяць на дапамогу.
Для распрацоўкі маршруту запрашаюцца ўдзельнікі з розных рэгіёнаў. Адметна, што месцы для наведвання прапаноўваюцца не настаўнікамі, а самімі вучнямі. Затым вызначаецца маршрут, які абяцае быць цікавейшым за астатнія. Даведацца аб правядзенні экскурсіі можна на сайце Беларускай асацыяцыі клубаў ЮНЕСКА, а каб прыняць удзел у ёй, неабходна запоўніць анкету, размешчаную там жа. Пры адборы дзяцей улічваецца іх матываванасць.


Сёлета ў лік дваццаці чатырох удзельнікаў увайшлі прадстаўнікі Слуцка, Салігорска, Мінска, Гродна, Брэста, Жлобіна і Маладзечна. Падарожнікі вырашылі наведаць Віцебскую вобласць. На шляху яны адкрылі для сябе Барысаў, Чарэю, Сянно, Бешанковічы, Ушачы і іншыя населеныя пункты. У Мёрах падарожжа ненадоўга спынілася, бо менавіта тут праходзіць вучэбная частка. Пасля праз Шаркаўшчыну і Глыбокае ўдзельнікі паедуць на Вілейскае вадасховішча, дзе адбудзецца адна з самых цікавых падзей маршруту — пасвячэнне ў пілігрымы.

Пасвячэнне праводзіцца з 2011 года і ўжо стала неад’емнай часткай падарожжа. Кожны ўдзельнік дасць адмысловую клятву. “Матываванасць праглядаецца ў вачах кожнага дзіцяці, і гэтаму немагчыма нарадавацца”, — заўважыў Ігар Жыцін.

Ірына ІВАШКА.
Фота з архіва Ігара ЖЫЦІНА.

Першай сусветнай акопы. Жалезабетон… Бліндажы…

Адной з адметнасцей Пастаўскага раёна з’яўляецца вялікая колькасць аб’ектаў, звязаных з падзеямі Першай сусветнай вайны. Гэта акопы, траншэі, жалезабетонныя ўмацаванні, чыгуначныя насыпы, магілы салдат, патроны, гільзы, вайсковы рыштунак, рэшткі зброі, калючага дроту. Такое “багацце” звязана з тым, што амаль тры гады праз Паставы праходзіла лінія фронту, а ў сакавіку 1916 года ў ваколіцах горада адбываліся найбольш жорсткія баі Нарацкай аперацыі. Усе гэтыя “сведкі” вартыя вывучэння і ўпарадкавання.

У канцы сакавіка адзначаецца 100-годдзе з часу правядзення Нарацкай аперацыі — адной з самых крывавых падзей Першай сусветнай вайны. З гэтай нагоды ў Паставах Віцебскай вобласці і ў Нарачы Мядзельскага раёна Мінскай вобласці адбыліся міжнародныя навуковыя канферэнцыі з удзелам спецыялістаў і даследчыкаў, якія распрацоўваюць тэму Вялікай вайны. На іх з дакладам выступіў і настаўнік геаграфіі Пастаўскай гімназіі Ігар Міхайлавіч Пракаповіч, які на працягу ўжо амаль 30 гадоў даследуе з навучэнцамі памяткі той вайны, арганізоўвае вандроўкі і экспедыцыі, рыхтуе даследчыя работы, артыкулы, выдае кнігі.

У другой палове 80-х гадоў, калі толькі пачынаў займацца турызмам і краязнаўствам, сутыкнуўся з праблемай адсутнасці інфармацыі пра падзеі і аб’екты тых далёкіх крывавых часоў. Арганізоўваючы вандроўкі і экспедыцыі, мы з вучнямі пастаўскай сярэдняй школы № 1 (удзельнікамі навуковага краязнаўчага таварыства школьнікаў “Ювента”) разам з іншымі прыроднымі, гістарычнымі і культурнымі з’явамі збіралі і апісвалі памяткі імперыялістычнай вайны. Першую сістэматызацыю назапашаных матэрыялаў зрабілі ў сярэдзіне 90-х, калі сталі ўдзельнікамі I этапу Усебеларускай турыстычна-краязнаўчай экспедыцыі навучэнцаў “Наш край”. Тады адзін з найбольш зацікаўленых вучняў-даследчыкаў Яўген Петракоў за матэрыялы па даследаванні лініі фронту Першай сусветнай вайны атрымаў 1-е месца на абласным і рэспубліканскім конкурсах і быў узнагароджаны прызам “Крышталёвы яблык” на агульнабеларускай канферэнцыі школьнікаў, што прайшла ў НДЦ “Зубраня” ў 1997 годзе.
У той час у друку з’явіліся і першыя аўтарскія публікацыі па гэтай тэме: артыкулы “Сляды Першай сусветнай…” (часопіс “Беларуская мінуўшчына”, 1996 год), “Эхо далёкой войны…” (газета “Туризм и отдых”, 1995 год), “Нямецкія чыгункі на Пастаўшчыне” (газета “Пастаўскі край”, 1996 год). Крыху пазней, у 2003 годзе, матэрыял пра чыгункі быў змешчаны ў брашуры “Крыжы і камяні: нарысы па гісторыі Пастаўскага краю”.
Вучні заканчвалі школу, станавіліся студэнтамі, ім на змену прыходзілі новыя юныя даследчыкі, якія пашыралі і паглыблялі абсягі пошукаў. Шэраг адметных экспедыцый быў праведзены ў 2003—2004 гадах, калі з удзельнікамі школьнага навуковага таварыства на веласіпедах аб’ехалі і даследавалі амаль усе цікавыя аб’екты на адлегласці 8—10 км ад раённага цэнтра. Сабраныя матэрыялы склалі аснову брашуры-даведніка “Ваколіцы Паставаў”, у якой утрымліваюцца звесткі пра памяткі Першай сусветнай вайны з маршрутамі краязнаўчых вандровак. Некаторыя выпускнікі і пасля заканчэння школы бралі актыўны ўдзел у даследаваннях гісторыі і геаграфіі раёна. Так, у 2006 годзе з Ірынай Заяц, на той час студэнткай журфака БДУ, мы напісалі кнігу “Мястэчка над возерам”, у якой пададзены матэрыялы пра паселішча Задзеўе, якое апынулася на перадавых пазіцыях германскіх войск і было амаль поўнасцю знішчана. Надрукаваны там і ўспаміны ўраджэнкі суседняй вёскі Дукі В.Лазікевіч-Лубнеўскай пра пачатак супрацьстаяння і гаротны стан людзей, якіх вайна пазбавіла роднай хаты і роднай зямлі.
Важнай навуковай падзеяй стала правядзенне 28—29 лістапада 2008 года ў Паставах Міжнароднай канферэнцыі “Першая сусветная вайна: трагедыя, гераізм, памяць, прымірэнне”, для ўдзелу ў якой прыехалі навукоўцы і даследчыкі з Санкт-Пецярбурга, Мінска, Вілейкі, Смаргоні, Мядзела: Г.Лянькевіч, А.Семікаў, Г.Малышаў, Ю.Папоў, У.Багданаў, В.Тадра, А.Вавілаў, Б.Цітовіч, А.Рогач, У.Прыхач, У.Лігута, В.Праўдзюк, К.Аляксандраў. Аўтар гэтых радкоў выступіў з дакладам “Помнікі Першай сусветнай вайны на тэрыторыі Пастаўшчыны”, а дачка Юлія, вучаніца 11 класа сярэдняй школы № 1, актыўная ўдзельніца краязнаўчага руху, — з дакладам “Магчымасці выкарыстання помнікаў Першай сусветнай у турыстычных мэтах”.
Канферэнцыя ставіла за мэту звярнуць увагу грамадскасці на Першую сусветную вайну як на глабальную еўрапейскую трагедыю, вынікі якой і цяпер з’яўляюцца важным урокам у развіцці чалавечай цывілізацыі. Гісторыя паказвае: калі не адбываецца асэнсавання прычын і наступстваў трагічных падзей у грамадзянскай супольнасці, гэта можа прывесці да іх паўтарэння ў больш страшных формах, як гэта адбылося ў часы Другой сусветнай вайны. Ініцыятарамі і арганізатарамі правядзення форуму сталі Пастаўскі райвыканкам і раённы краязнаўчы музей. Канферэнцыя дазволіла не толькі падвесці некаторыя вынікі вывучэння падзей Першай сусветнай вайны, але і акрэсліць многія белыя плямы, якія яшчэ існуюць пры распрацоўцы гэтай тэмы. Канферэнцыя стала штуршком для далейшых пошукаў матэрыялаў пра падзеі той вайны.
У 2009—2014 гадах аўтару разам з вучнямі навуковага таварыства “Глорыя” Пастаўскай гімназіі ўдалося правесці шэраг грунтоўных экспедыцый па былой лініі фронту на тэрыторыі Пастаўскага і Мядзельскага раёнаў. Найбольш каштоўныя звесткі і экспанаты ўдалося выявіць падчас даследавання волакаў паміж азёрамі Мядзел, Мястра і Нарач (2009—2010 гады), пры правядзенні вандроўкі на германскі ўмацаваны раён паміж азёрамі Задзеўскае і Дукі (2011 год), двухдзённай экспедыцыі ў раён азёр Чэцверць і Споры (2012 год), трохдзённых экспедыцый у ваколіцы вёсак Ярэва (2012 год) і Дзеравянкі — Манькавічы — Сарочына (2013 год). Падчас наведвання ваколіц вёсак Задзеўе і Дукі было выяўлена і абследавана 20 германскіх жалезабетонных умацаванняў. Частка збудаванняў пашкоджана, але большасць знаходзіцца ў даволі добрым стане. Некаторыя з іх узвышаюцца над зямлёй, іншыя поўнасцю засыпаны. Таксама адбылася сустрэча з мясцовым жыхаром, які расказаў пра некаторыя эпізоды, звязаныя з часамі Першай сусветнай вайны. Удзельнікі экспедыцыі выявілі і агледзелі тагачасныя пахаванні на могілках у вёсцы Дукі. Пры вывучэнні раёна было знойдзена некалькі гільз, кавалкі ад снарадаў, пераносная печка. Па выніках даследавання вучні гімназіі Ілья Мачанскі і Раман Чыпко падрыхтавалі навуковую работу “Вывучэнне германскага ўмацаванага раёна Першай сусветнай вайны паміж азёрамі Задзеўскае і Дукі”, з якой выступалі на раённай і абласной канферэнцыях, дзе атрымалі дыпломы І ступені.
Падчас трохдзённай экспедыцыі ў ваколіцы вёскі Ярэва ўдалося выявіць месцазнаходжанне помніка прускаму генерал-фельдмаршалу графу Барфусу, які быў пастаўлены ў часы Першай сусветнай вайны амаль у цэнтры вёскі. Імя гэтага вядомага военачальніка насіў 17-ы пяхотны полк (4-ы Вестфальскі), які размяшчаўся на пазіцыях у тутэйшай мясцовасці. Таксама былі абследаваны шматлікія ўмацаванні і могілкі каля вёсак Свілэлі, Лясныя Муляры, Цаліно, Ярэва, дзе адбываліся найбольш жорсткія баі падчас Нарацкай аперацыі.
Трэба адзначыць, што вывучэнне падзей Першай сусветнай вайны на Пастаўшчыне адбываецца ва ўзаемадзеянні з дасведчанымі і зацікаўленымі знаўцамі гісторыі, у першую чаргу з Уладзімірам Багданавым, які шчодра дзеліцца сваімі матэрыяламі, з’яўляецца выдатным кансультантам. Разам з ім, а таксама з супрацоўнікам Пастаўскага краязнаўчага музея Вадзімам Шышко, фатографам Антонам Чалеем удалося правесці шэраг паездак па месцах баявых дзеянняў даўняй вайны.
Нязначную частку сабраных звестак разам з дачкой Юліяй сістэматызавалі і выдалі ў фармаце невялікай кнігі “Памяткі Першай сусветнай вайны на Пастаўшчыне” ў 2012 годзе. У кнізе “Чароўны край — Пастаўшчына” асобны параграф прысвечаны падзеям той Вялікай вайны, ёсць матэрыялы і ў дадатках — дыску прэзентацый і сшытку “Ці ведаеце вы Пастаўскі край?”.
У мінулым годзе федэрацыя прафсаюзаў краіны праводзіла конкурс турыстычных праектаў “Беларусь у новым абліччы”. Па заказе Пастаўскага райкама прафсаюзаў мной быў распрацаваны маршрут “Ад Мядзела да Паставаў па лініі фронту Першай сусветнай вайны”. Ён праходзіць праз вёскі Баяры, Расохі, Маўчаны, Мікіткі, Пятроўшчына, Дзеравянкі, Манькавічы, Сарочына. Па маршруце можна праехаць на веласіпедах або на аўтамабілях і ўбачыць шматлікія аб’екты, звязаныя як з падзеямі вайны, так і з прыроднымі асаблівасцямі нашай мясцовасці.
Вельмі добра, што апошнім часам на Пастаўшчыне і Мядзельшчыне паступова пашыраецца кола людзей, якія цікавяцца падзеямі і помнікамі той вайны, упарадкоўваюцца вайсковыя пахаванні, вывучаецца і апісваецца тое, што адбывалася ў пачатку ХХ стагоддзя. Але давайце глядзець на падзеі той вайны не вачыма імператараў і военачальнікаў, якія ставілі перад сабой пэўныя геапалітычныя мэты, а вачыма мясцовых жыхароў, якія воляй лёсу апынуліся ў эпіцэнтры крывавай бойні, якая разбурыла спрадвечны лад жыцця, прынесла смерць, рабаўніцтва, здзекі, гвалт. Прыкра, але да сённяшняга часу так і не вызначана колькасць загінуўшых тутэйшых жыхароў, колькасць спаленых хат і вёсак, колькасць сем’яў, якія сталі бежанцамі. На маю думку, варта стварыць мемарыял памяці мясцовых жыхароў, якія сталі ахвярамі той вайны.

Ігар ПРАКАПОВІЧ,
настаўнік геаграфіі Пастаўскай гімназіі.

Зімняя казка, або Разважанні пра шчаслівае дзяцінства

За акном яшчэ нядаўна была надзвычай снежная, прыгожая зіма. Неяк вечарам, у 19 гадзін, ішла дамоў. Дом мой, шматпавярхоўка, стаіць у прыватным сектары. Іду, значыць, і любуюся — карціна як у казцы: дрэвы брыльянтавыя, каля платоў сумёцікі, з комінаў дымок плыве… Толькі дзетак не хапае. Эх, у маім дзяцінстве ў вёсачцы Дорагава каля Мірскага замка ўвечары пры такой зіме малыя каталіся на санках з горкі каля канюшні і не баяліся, што непадалёку могілкі! Сёння сядзяць мае вучні, бедалагі, “УКантакце” ці ў “Інстаграме”, пражываюць чужое жыццё… Ужо і да нашых паходаў астылі.

Увосень бегалі па лесе, з радасцю вогнішчам цешыліся, першыя месцы на спаборніцтвах трымалі. А зараз прасцей, лягчэй з кампамі час бавіць. Бедныя дзеці: прыходзяць да мяне і ў чаканні тых, хто спазняецца, адразу носам у андроіды, у планшэты… А бацькі, адказваючы на мае тэлефонныя званкі, яшчэ і шкадуюць дзіцятка: “Яно ж стамілася, у школе шмат вучылася, да вас бегала, хай дома пасядзіць”. А сядзіць гэтае дзіця не за ўрокамі, а ў камп’ютары. Ужо і летнія планы дзяцей не вабяць. Рэдка хто з іх грызе граніт навукі. Выхаваныя ж дзеці, з сур’ёзных сем’яў, пытаюцца і часта ўздыхаюць: “Хутчэй бы лета! Мы ж зноў паедзем на раскопкі?”
Вось якраз у такое міжсезонне мы ў нашым цэнтры праводзім “Кірмаш падарожжаў”. Збіраюцца ўсе і прэзентуюць свае летнія паходы, экалагічныя і археалагічныя вандроўкі, выязныя экскурсіі па гарадах і вёсках Беларусі.
Мне з прычыны сустрэчы з кардыяхірургамі не пашчасціла прымаць удзел у нашай летняй кампаніі, таму сваё месца каля прыдняпроўскіх дрыгавіцкіх курганоў, што пад Рэчыцай, я саступіла сяброўцы Валерыі Янаўне, з якой, вядома, і адправіліся ў падарожжа мае самыя адданыя вучні: Дзіня Ржавы, Наста Давід і новая Лерачка Мініч. Вось яны і мараць пра лета, прыцягваюць іншых да свайго захаплення.
Іншыя — гэта навічкі ў нашым турызме і краязнаўстве. Паколькі “былыя” ўжо ў 11 класе, то давялося мне набіраць “навабранцаў”. З вялікай цікаўнасцю мае новыя краязнаўцы і з “Уладаром лесу” двойчы аббегалі навакольныя лясы Бабруйска, і анлайн-арыентаванне па крэпасці пад дажджом вытрымалі. Мне прыемна было чуць, як Каця Сташэўская, вельмі сур’ёзная 7-класніца, зрабіла адкрыццё: “Як гэта? Я ў школе адзін круг па стадыёне не магу прабегчы! А тут па лесе невядомым, праз “буяракі-рэкі-ракі”, праз кусты і завалы прабегла тры з паловай кіламетры — і хоць бы што! Я яшчэ хачу!”
А вось на “Кірмашы падарожжаў” што паказаць? Вырашыла я зрабіць прэзентацыю вядомага маршруту ў Чырвоны Бераг, што паміж Бабруйскам і Жлобінам. Дасведчаны чытач і сур’ёзны вандроўнік па роднай Сінявокай, бадай, ведае, чым знакаміты Чырвоны Бераг. Дзве рэчы там ёсць. Першая — мемарыял на месцы фашысцкага канцлагера, у якім нацысты адбіралі кроў у дзяцей. У народзе гэтае месца называюць “Дзіцячай Хатынню”, бо потым дзяцей палілі ў печах. Другая вельмі цікавая рэч знаходзіцца побач — гэта палацава-паркавы ансамбль Вікенція Альфонсавіча Козел-Паклеўскага. Нарэшце, палац гэтага Козела адрэстаўрыравалі (у ім ёсць рэчы, якіх не знайсці ні ў адным месцы Беларусі!), а парк, хоць і маленькі і папсаваны савецкімі збудаваннямі, але ж вельмі ўтульны, інтымны, так бы мовіць.
Рабіць акцэнт я, канечне, збіралася на “Дзіцячай Хатыні” не толькі таму, што гэта заўсёды актуальна, а яшчэ і таму, што мяняюцца паводзіны дзяцей падчас такой экскурсіі. Яшчэ 5 ці то 6 гадоў назад падлеткі 14—15 гадоў, якія былі ў большасці сваёй з футбольнага клуба “Шыннік”, менш — краязнаўцы, на мемарыяле хавалі свае слёзы. Цяпер жа дзеці здзіўлена слухаюць і не могуць уцяміць, што гэта балюча да слёз. Я не бачу больш слёз у іх вачах. Іх уражлівасць пераносіцца на планшэт: трэба тэрмінова, зараз жа сфатаграфаваць, а яшчэ горш — сфатаграфавацца, часта ў паставе фотамадэлі! Вось зараз пішу і разумею: у наступныя разы ў такіх месцах я проста арыштую ўсе фотапрыборы — і ўсё. Гэтая ліхаманкавая рэакцыя “Я тут быў. Вася” не дае ім засяродзіць увагу, настроіць душу і сэрца на тое, што дае ім экскурсавод. І гэта не толькі пра вайну. Дзеці вельмі-вельмі свабодна паводзяць сябе сярод прыгажосці: катаюцца па паркеце ў музеі, выказваюць эмоцыі вельмі гучна, нават калі ў касцёле ідзе імша. Ведаю, што патрэбны рамкі, але я педагог дэмакратычны, і мне няўцям, што новы вучань у 7 класе не ведае правіл паводзін…
Ну дык пра вайну. Задумала я прэзентацыю Чырвонага Берага і, каб дзеці зразумелі трагедыю дзяцей вайны, вырашыла ім паказаць стары мастацкі фільм “Помні імя сваё”. Фільм на дакументальнай аснове. Падрыхтавала дзяцей, расказала пра тое, як Людміла Касаткіна не магла сыграць сцэну, у якой яе хлопчыка забіраюць эсэсаўкі, як яна папрасіла дазволу правесці ноч у пакоі з дзіцячымі рэчамі перад газавай камерай Асвенціма… Паглядзелі мы кіно. Я плакала. А мне адна дзяўчынка і кажа: “Не поняла, Людмила Николавна, чегой-то вы плакали? Ничего такого страшного в фильме нет”. Канечне, вельмі адказныя за дзяцей людзі будуць нагадваць мне пра ўзроставую псіхалогію, але я нагадаю, як мы ў школьныя гады плакалі хорам, калі наша любімая настаўніца “Зойка” Юльянаўна чытала нам пра “Маладую гвардыю”.
Ну як жа крануць сэрцы дзяцей? Нашы метадысты Людміла Бранявіцкая-Кіслёнак і Святлана Семчанка прыдумалі вельмі цікавы сцэнарый “кірмашу”. Прэзентацыя магла быць слайдавай, рукапіснай, у форме відэафільма ці ў стылі КВЗ.
Мне было мала ўрыўка з фільма “Помні імя сваё”. Я ўзгадала песню пра Саласпілс. Надрыўны, з моцным музычным афармленнем відэаролік пра такі ж нацысцкі жах у суседняй Латвіі:

Захлебнулся детский крик
И растаял, словно эхо…
Здесь когда-то лагерь был,
лагерь смерти Саласпилс…

У зале панавала мёртвая цішыня. А педагогі-жанчыны плакалі.
Мы нагадалі пра тое, што ў нашым Бабруйску было таксама 4 лагеры смерці, 4 іх філіялы, адно гета… І была Каменка з вялікімі 100-метровымі магіламі яўрэяў, да якой хадзіў кожны наш школьнік-краязнавец.
Да вядучых нашай прэзентацыі Даяны Тачылавай і Дзімы Корсака выйшлі яшчэ дзве маленькія дзяўчынкі — Ліза і Альбіна. Сярод нашых дзяўчатак з вайны, апранутых у чужое рванае адзенне, захутаных у хустачкі, — адна перасяленка ці бежанка: не так даўно Альбіна з бабуляй прыехала з Данбаса. Яна прамаўляла словы Алы Айзеншарф:
“Война вышвырнула меня и сестричку Мэрочку на улицу. Уже убит в погроме папа. Мама далеко в концлагере. Родительский дом — недавняя сказка — стоит, как стоял. Но там — немцы. И мы, держась за руки, бродим и бродим по улицам Немирова — две голодные, затравленные девочки. Мне 10 лет, а Мэрочке 6”.

Кошка бездомная плачет,
Но КТО её слышит?
А в тёплых норах совсем
иначе живут мыши.
И ветер под крышу зарылся и спит
на соломе… он дома.
И я дом вспоминаю — и так хочу чаю.
И чтоб дождь кончился скоро —
холодно под забором…
Мешок натянула на плечи,
а он мокрый… И только начался вечер…
Я, наверное, умру утром…
Я думала, умирать трудно…

Ала Айзеншарф яшчэ жыве ў Ашкелоне. Яна прайшла праз гета, перажыла вайну дзякуючы чалавечай дабраце.
Альбіна Макурына з Данбаса, сёння вучаніца 3 “Б” класа 20-й школы Бабруйска, мела што сказаць пра тое, што такое вайна. Пераапранутая ва ўкраінскі касцюм, які з густам ёй пашыла бабуля, Ала-Альбіна, 10-гадовая дзяўчынка не той, а сённяшняй, блізкай, вайны кажа свае словы, якія яна вельмі разумее:

Уверена: многим, пришедшим сюда
припомнилась наших соседей беда:
Горящий Луганск и горящий Донбасс
волнует, тревожит и нас он, и вас…
Земля. Небо.
Между Землей и Небом — Война!
И где бы ты ни был,
Что б ты ни делал —
Между Землей и Небом — Война!

Спявалі старую, вядомую песню Цоя мае вучні-навічкі. Мы ледзь паспелі яе развучыць (не хапала часу), але песня гучала вельмі зладжана, на дзіва чыста. Зала маўчала, слухала, а песня гучала на фоне кадраў з Данецка: мільгалі чорны дым і агонь, палалі дамы і храмы… Маленькія дзіцячыя труны, абкладзеныя кветкамі… Зала зноў сцішылася, жанчыны плакалі…
Зноў выйшла Альбіна і сказала: “У нас, в Киеве, висит портрет Гитлера, а под ним написано: “Этот человек прав”. У зале павісла цішыня. Абсалютная.
Маленькая Ліза зноў прачытала верш Алы Айзеншарф.

Я, наверно, Гитлера убью.
Вот глаза закрою — бах! И выстрелю!
Только я потом уже не вырасту
и себя уже не полюблю.

Гэтымі словамі маленькай другакласніцай было сказана ўсё. Але што мы можам? І Альбіна-ўкраінка прадоўжыла:

Как хочется вновь повторять те слова —
Они не покажутся фразой избитой.
Пусть будет разумной у всех голова,
а горе и смерть, и война — позабыты!
Пусть в небе безоблачном солнце
нам светит!
Пусть радугу, солнце рисуют все дети!

Прачытала гэтыя словы дзяўчынка ў вяночку з палявых кветак і з блакітна-жоўтымі стужкамі. Нам не хацелася больш гаварыць пра вайну, глядзець на экране вайну, якая зусім побач. Мы пераключыліся і прапанавалі ўсім удзельнікам апынуцца на плошчы Сонца, якая на мемарыяле ў Чырвоным Беразе выводзіць з пякельнага ўспаміну да сённяшняга дня, у фруктовы сад, што стаіць паблізу мемарыяла і радуе вясной і кветкамі, а восенню — чырвонымі-чырвонымі яблыкамі. Там, у Чырвоным Беразе, пасля мёртвага класа з белымі партамі стаіць плошча Сонца: на ёй застылі малюнкі дзяцей 45-га года. На вітражах вясёлымі шкельцамі зіхацяць кветкі, аблокі, казкі, цыркавыя клоўны і жывёлы — і ніхто не маляваў вайну ў 45-м. Наша каманда прапанавала ўсім, хто быў на кірмашы, узяць паперу, пэндзлі, фарбы. Школьны народ проста ўзрадаваўся магчымасці памаляваць.
Конкурс-кірмаш быў пастаўлены на трох “кітах”: самая цікавая прэзентацыя, самы цікавы інтэрактыў з гледачом і аўкцыён маршрутаў. І не толькі ў нас была прыемная задума памаляваць у вялікіх фарматах. Нашы краязнаўцы з музея “Крэпасць на Бярэзіне” на чале з кіраўніком Святланай Калюта прыдумалі цэлы краязнаўчы іспыт. Трэба было ўзяць у рукі буклеты з імёнамі герояў на Алеі Славы, што на плошчы Перамогі, і стаць у тым парадку ў рад, у якім яны пастаўлены на плошчы. Во дзе прыйшлося разам успамінаць тое, чаго не ведалі!
На аўкцыёне было яшчэ цікавей. Нягледзячы на тое, што нас слухалі, затаіўшы дыханне, што мы цудоўна спявалі і далі школьнікам памаляваць уволю, як у дзяцінстве, наш маршрут не “куплялі”. І крыўдаваць не было чаго. У Чырвоным Беразе былі амаль што ўсе нашы краязнаўцы. І Чырвоны Бераг побач — рукой падаць. А сёння на кірмашы эколагі-краязнаўцы Лідзіі Міхайлаўны Пазняк з гімназіі № 1 расказвалі пра сваю вандроўку на Блакітныя азёры, сярод якіх Мёртвае возера. Краязнаўцы Валерыі Янаўны Ткачук з 25-й школы ўдала зрабілі рэкламу археалагічным раскопкам. Пошукавы атрад “Абеліск” са стрыманасцю сур’ёзных хлопцаў паказаў відэа пра раскопкі на Сінявінскіх вышынях, што пад Санкт-Пецярбургам. Нечакана! На мове жэстаў і рук дзеці са школы-інтэрната для дзяцей з парушэннямі слыху расказалі пра нашы Кісялевічы — пра музей міліцэйскага батальёна, пра закінутыя бункеры і службовых сабак. А колькі яшчэ цікавага ёсць на свеце! Галасаванне прайшло: не, не ў Чырвоны Бераг хочуць нашы турысты-краязнаўцы. Хочуць паглядзець больш за ўсё на Мёртвае возера ў Блакітным запаведніку.
Але па агульных выніках мы з археалагічнай экспедыцыяй набралі балаў больш за ўсіх, а гэта азначае не толькі тое, што мы лепш пастараліся, але і тое, што дзеці маюць правільны, адэкватны інтарэс. Мы — за гісторыю, але супраць вайны. Прыйдзе лета, і мы зноў адправімся па сваіх маршрутах: хто — запаведную прыроду вывучаць, хто — гісторыю з археолагамі адкопваць, а хто — капаць і адкрываць імёны невядомых салдат апошняй вайны. І дай бог, каб тая вайна была сапраўды апошняй на нашай зямлі, бо радасна бачыць, як дзеці радуюцца, а не расказваюць пра вайну, якую бачылі сваімі вачыма.

Людміла ДАБРАВОЛЬСКАЯ,
Цэнтр турызму, краязнаўства і экскурсій дзяцей Бабруйска.

Камень на камені

Напэўна, няма ў свеце такога гісторыка-краязнаўца, які б не марыў пабываць каля знакамітага Стоўнхэнджа, не спяшаючыся абысці вакол велічных доўгіх камянёў і прапанаваць навуковай грамадскасці сваю версію паходжання і першапачатковага прызначэння сусветнавядомага аб’екта… Напэўна, няма ў Бялыніцкім раёне такога гісторыка-краязнаўца, які б не пабываў у ваколіцах вёскі Заазер’е каля велічнага каменнага крыжа і парослых імхом валуноў і не прапанаваў бы сваю версію адносна паходжання і першапачатковага прызначэння ўнікальнага беларускага стоўнхэнджа.

Дзівосны аповед

Колькі на Беларусі гарадоў, вёсак — падлічана. Колькі азёр, рэк, помнікаў гісторыка-культурнай і архітэктурнай спадчыны — таксама. А вось колькі вялізных, заімшэлых валуноў паважна ляжаць у пушчах і лясах, на ўзбочынах дарог і сярод палёў, ніхто з нас дакладна не ведае. Канечне, некаторыя валуны ахоўваюцца дзяржавай, ёсць і адпаведная статыстыка. Аднак улічана толькі невялікая частка той агромністай валуновай спадчыны, да якой мы павінны адносіцца з не меншай пашанай, чым да гарадзішчаў або курганоў. Менавіта камяні не горш за археалагічныя знаходкі здольны раскрыць таямніцы нашага мінулага. Выдатны прыклад — знакамітыя Барысавы камяні. Валуны можна лічыць і помнікамі архітэктуры, і помнікамі пісьменства, і помнікамі прыроды, і помнікамі гісторыка-архітэктурнай спадчыны. Можна… Аднак большасць з іх нікому не патрэбныя, нікім не заўважныя задуменна слухаюць у адзіноце на працягу стагоддзяў шапаценне лістоты дрэў і траў, старэюць, пакрываюцца мохам. Шмат чаго ведаюць старыя валуны, шмат таямніц могуць раскрыць. Трэба толькі навучыцца слухаць іх дзівосны аповед.

Краязнаўчы шок

У Бялыніцкім раёне мову валуноў ведаюць усе краязнаўцы, сярод якіх нямала і настаўнікаў. А пачалося актыўнае вывучэнне незвычайнага мовазнаўства ў 2008 годзе, пасля таго, як удзельнікі гісторыка-краязнаўчага гуртка Эсьмонскага дзіцячага сада — сярэдняй школы падчас чарговага летняга паходу вырашылі адпачыць на ўскрайку лясной дарогі і прыселі на шырокі, урослы ў зямлю валун. Пільныя краязнаўчыя вочы адразу заўважылі мноства меншых па памерах камянёў, якія былі нібыта кімсьці раскіданы побач у адмысловым парадку. Эсьмонскія вучні і кіраўнік гуртка настаўніца гісторыі Таццяна Дзмітрыеўна Шастак, як цяпер модна гаварыць, былі проста ў шоку — у краязнаўчым шоку. На камянях красаваліся то крыжы, то кружочкі, то ломаныя лініі, а па форме камяні нагадвалі розных істот. Але галоўную цікавасць выклікаў самы вялікі камень, той, на якім вучні адпачывалі. Зарослы мохам, папараццю, ён нібыта прасіўся, каб яго паднялі з зямлі. На наступны дзень настаўніца звярнулася ў мясцовае лясніцтва, і з дапамогай тэхнікі просьба валуна была выканана. Краязнаўчы шок, які апанаваў настаўніцу і вучняў некалькі дзён назад, быў нічым у параўнанні з тым новым шокам, які яны адчулі, калі над зямлёй, нібыта старадаўні волат, узняўся каменны крыж.

Версіі, версіі…

Ваколіцы Заазер’я сталі месцам краязнаўчага паломніцтва. Тут былі і вучоныя, і журналісты, і настаўнікі — усе, каго зацікавіла інфармацыя пра ўнікальную знаходку. І кожны выказваў сваю версію адносна з’яўлення сярод балот каменнага волата і яго меншых каменных братоў. Па словах Таццяны Дзмітрыеўны, найбольш папулярныя пяць версій. Самыя распаўсюджаныя першыя тры, якіх прытрымліваюцца мясцовыя жыхары. Адны сцвярджаюць, што тут даўней хавалі заазерцаў. Адразу ж узнікае пытанне: навошта ставіць такі масіўны крыж на звычайных вясковых могілках? Яшчэ лічаць, што падчас Паўночнай вайны, калі шведскія войскі адступалі праз гэты край, тут адбыўся бой, падчас якога быў забіты адзін са шведскіх генералаў. На яго магіле, маўляў, і паставілі вялізны крыж, а на магілах салдат — звычайныя камяні. Аднак такая ж версія тычыцца і французаў, якіх з Бялынічаў гнаў атрад Дзяніса Давыдава. Значыць, і гэтыя меркаванні памылковыя. Большасць краязнаўцаў Бялыніччыны (сярод іх і рэдактар раённай газеты “Зара над Друццю” Міхась Аляксеевіч Карпечанка, і мой праваднік Таццяна Дзмітрыеўна) лічаць, што на гэтым месцы некалі знаходзілася капішча ў гонар багіні Мажаны. А вось крыж першапачаткова быў ідалам, які ў часы хрысціянізацыі краю быў абсечаны і набыў сучасную форму. Гэта пацвярджаюць шматлікія сколы на камені.
— Усяго вакол цэнтральнага крыжа знойдзена 320 камянёў. У зямлі яшчэ захоўваецца прыкладна такая ж колькасць. Версію аб капішчы пацвярджае і шурфаванне, праведзенае навукоўцамі. Чалавечыя косткі не былі знойдзены, значыць, гэта не могілкі. Версію аб капішчы падтрымалі і мае калегі — удзельнікі сёлетніх рэспубліканскіх краязнаўчых чытанняў у Жлобіне. А гэта не дылетанты, гэта людзі, якія ўсё сваё жыццё займаюцца вывучэннем роднага краю. Маё выступленне нікога не пакінула абыякавым, па кожным здымку прэзентацыі вялася актыўная дыскусія, — паведаміла Таццяна Дзмітрыеўна.
Па словах настаўніцы, камяні з’явіліся ў лясным масіве не проста так. Калі стаць спінай да крыжа, то непадалёк на паўночным захадзе знаходзіцца больш за сотню славянскіх курганоў Х—ХІІІ стагоддзяў. На паўночным усходзе — славянскае гарадзішча ХІІІ стагоддзя. У другім баку крыжа — таксама гарадзішча, а незвычайны беларускі стоўнхэндж — якраз паміж гэтымі помнікамі археалогіі. Лічыцца, што нашы продкі жылі на гарадзішчы, хавалі памерлых у курганах, а тут яны, адчуваючы набліжэнне смерці, замольвалі свае грахі.
— Звычайна тыя, хто сюды прыходзіць, прыхіляюцца да крыжа, закрываюць вочы і просяць нешта сваё — часцей здароўя. Камень нібыта прымае чалавечыя боль і праз зямлю перадае яго дрэвам. Звярніце ўвагу на сосны і бярозы, якія растуць каля самога каменя. Яны хворыя, хаця ўсе астатнія бліжэйшыя дрэвы здаровыя. Тут асаблівае месца, бо зямля і валуны нібыта забіраюць людскія хваробы. Нехта гаворыць, што тут моцнае энергетычнае поле, таму людзям, якія фізічна і псіхічна слабыя, а таксама дзецям лепш сюды не хадзіць. Лічыцца, што гэта жаночае капішча, і асабліва часта сюды прыходзілі жанчыны, у якіх былі праблемы з дзетараджэннем. Па меркаванні некаторых даследчыкаў, напрыклад, Янкі Крука і Аксаны Катовіч, на вось гэтым плоскім камені, што каля крыжа, жанчыны нараджалі будучых знахароў. Непадалёк камень з адбіткам лапы ваўка. Магчыма, гэта неяк звязана з міфамі пра ваўкалакаў. А вось знак галінкі, які па піктаграфіі сімвалізуе сувязь з раслінным светам. Каб выявы на камянях сталі больш заўважнымі, іх трэба паліць вадой. Калі гэта зрабіць, то на адным з валуноў дакладна праглядваецца выява чалавечка з лукам, — паведаміла Таццяна Дзмітрыеўна.
Як запэўніла настаўніца, калі прыглядзецца да крыжа здалёк, то можна заўважыць на яго верхняй частцы выяву галавы каня. Са славянскай міфалогіі вядома, што багіня Мажана ператваралася ў каня і часам з’яўлялася людзям, якія збіраліся адыходзіць у іншы свет, у выглядзе пярэстай кабылы. Ды і крыж крыжоў, які часта сустракаецца на заазерскіх камянях, на думку настаўніцы, — гэта сімвал багіні Мажаны.

Ісціна недзе побач

У журналістаў ёсць такое правіла: каб знайсці ісціну, трэба браць інфармацыю як мінімум з трох крыніц. У нашым выпадку першая крыніца — гэта меркаванне заазерцаў, другая — бялыніцкіх краязнаўцаў. У якасці трэцяй крыніцы возьмем меркаванне доктара гістарычных навук прафесара Ігара Аляксандравіча Марзалюка. На аснове фотаздымкаў ён выказаў думку, што тут тыповы сярэднявечны могільнік. Адзін з аргументаў — выявы васьміканцовых праваслаўных крыжоў. Не рэдкасць для падобных мясцін і выява чалавечка з лукам. Яшчэ гэта можа быць шляхецкае родавае пахаванне. Але ж пра шляхецкія маёнткі ў ваколіцах нічога не вядома… Адным словам, пытанні, версіі, а ісціна, як вядома, недзе побач.

Бялыніцкія стоўнхэнджы

Калі заазерскія валуны — гэта бялыніцкі стоўнхэндж-1, то не менш цікавыя ў краязнаўчым плане валуны, якія знаходзяцца каля вёскі Студзёнкі, можна назваць бялыніцкім стоўнхэнджам-2. Ёсць у раёне яшчэ і стоўнхэндж-3 і нават 4. Разгледзім іх па парадку. Вось ляжаць сабе валуны ціхамірна, нікога не чапаюць, людзі не звяртаюць на іх ніякай увагі. Ляжаць дзясятак гадоў, паўстагоддзя, стагоддзе, другое, трэцяе, чацвёртае… Ужо, здаецца, надзейна прыхаваліся ад людскога вока і ніколі не раскрыюць сваіх таямніц. Аднак у адзін цудоўны летні дзень 2013 года на гэтыя валуны, схаваныя пад густымі яловымі лапамі, натыкаюцца ўдзельнікі пошукавай групы “Следапыт” Свяцілавіцкага дзіцячага сада — сярэдняй школы. Па словах настаўніка гісторыі Свяцілавіцкай школы Анатоля Іванавіча Марозава, праведзеныя даследаванні, у тым ліку навукоўцамі, сведчаць, што гэта некропаль ХV—ХVІ стагоддзяў. Усяго на месцы старажытнага пахавання свяцілавіцкімі краязнаўцамі было налічана 22 заімшэлыя, урослыя ў зямлю камяні з праваслаўнымі і каталіцкімі, а таксама лівонскімі крыжамі. На некаторых валунах сустракаюцца і кірылічныя надпісы, якія ўдалося расшыфраваць.
— Мы супаставілі ўсе факты і прыйшлі да высновы, што ў лесе пахаваны воіны князя Свідрыгайлы, якія загінулі ў часы Грамадзянскай вайны 1432—1439 гадоў. У той час нашы землі ўваходзілі ў склад Вялікага Княства Рускага. Пасля паражэння войскаў Свідрыгайлы ў бітве пад Вількамірам 1 верасня 1435 года барацьба працягвалася. Полацк, Віцебск, Мсціслаў, іншыя землі на ўсходзе Беларусі аказвалі ўпартае супраціўленне Жыгімонту. Магчыма, пасля нейкай сутычкі з прыхільнікамі Жыгімонта ў лесе каля Студзёнкі і з’явілася гэтае пахаванне, — паведаміў Анатоль Іванавіч.
Трэці бялыніцкі стоўнхэндж створаны ў найноўшы час на месцы спаленай 22 снежня 1942 года карнікамі вёскі Стэфанова. Там, дзе некалі былі вясковыя вуліцы, цяпер ляжаць валуны з шыльдачкамі, на якіх пазначаны прозвішчы і ініцыялы загінуўшых. Кожны з валуноў сімвалізуе асобную сям’ю. Даглядаюць мемарыял настаўнікі і вучні Свяцілавіцкай школы. Наогул, за ўстановай адукацыі замацавана 13 помнікаў, якія нагадваюць пра трагічныя часы Вялікай Айчыннай вайны. Раскіданы помнікі па мікрараёне школы на адлегласці да 25 кіламетраў. Канечне, догляд іх — складаная справа не толькі фізічна, але і матэрыяльна. Фізічна настаўнікі і вучні яшчэ спраўляюцца, а вось матэрыяльна — не заўсёды. І гэтая праблема актуальная не толькі для Бялыніцкага раёна.
Вернемся да нашых стоўнхэнджаў. На чарзе нумар чатыры. Знаходзіцца ён за 2 кіламетры ад Свяцілавіч каля вытоку рачулкі Свяцілаўкі. На думку Анатоля Іванавіча Марозава, валуны з’яўляліся ў даўнія часы паганскім свяцілішчам.
— Сёння некалькі вялікіх камянёў знаходзіцца на правым беразе ракі, непадалёк яе рэчышча, само ж свяцілішча было значна вышэй на ўзгорку, прыкладна за 70 метраў ад берага. Там мы з вучнямі знайшлі яшчэ некалькі валуноў. У цэнтры аднаго з іх — заглыбленне, магчыма, для ахвярапрынашэнняў. Былое свяцілішча з двух бакоў абворана і знаходзіцца пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі, захавалася толькі яго цэнтральная частка. Хутчэй за ўсё, падчас правядзення сельскагаспадарчых работ камяні звезлі з пагорка ўніз на бераг ракі. На адным з камянёў выбіта выява галавы рысі, а таксама шкілета рыбіны. Справа ў тым, што казачны сюжэт аб маці-рысі быў вельмі распаўсюджаны ў славянскай міфалогіі. Такім чынам, акрамя пакланення Перуну, на паганскім капішчы каля Свяцілавіч, магчыма, пакланяліся яшчэ і маці-рысі, — паведаміў Анатоль Іванавіч.

Белыя ночы

Але хопіць пра паганства. Калі гаварыць пра адметнасці гэтай зямлі, то нельга не сказаць і пра знакамітую цудадзейную бялыніцкую ікону Божай Маці, з якой звязана не толькі духоўнае жыццё краю, але і паходжанне назвы райцэнтра. Згодна з паданнем, пасля таго, як мангола-татарскія войскі Батыя захапілі Кіеў, некалькі манахаў узялі з сабой старадаўнюю візантыйскую ікону і адправіліся з ёй у лясы. Іх доўгі шлях ляжаў аж да высокага берага Друці. Тут манахі пабудавалі царкву ў гонар прарока Ільі і заснавалі манастыр. У першую ж ноч на новым месцы падарожнікі ўбачылі яркае святло, якое зыходзіла ад іконы. Незвычайная з’ява паўтаралася некалькі начэй запар, ад чаго яны станавіліся белымі. Адсюль і назва — Бялынічы. Дарэчы, бялыніцкая ікона ўшаноўваецца як праваслаўнымі, так і католікамі, уніятамі, а яе выява ўпрыгожвае сучасны герб гарадскога пасёлка.

(Не)турыстычныя аб’екты

У Год гасціннасці па ўсёй краіне, у тым ліку ва ўстановах адукацыі, актыўна распрацоўваюцца маршруты пешых, водных, веласіпедных падарожжаў па малой радзіме. Усё робіцца для таго, каб айчынным турыстам, а таксама гасцям з блізкага і далёкага замежжа было зручна знаёміцца са славутасцямі беларускай зямлі. У Бялыніцкім раёне сітуацыя крыху іншая. Хоць мясцовыя стоўнхэнджы і з’яўляюцца галоўнай адметнасцю краю, аднак настаўнікі і ўсе, каму неабыякава захаванне гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны роднай зямлі, асабліва не імкнуцца папулярызаваць гэтыя аб’екты. Іх жаданне можна зразумець, яно цалкам апраўдана. Калі да заазерскіх валуноў пракласці турыстычныя сцяжыны, расказаць пра крыж кожнаму аматару “культурнага” адпачынку, то праз год-другі вялікая колькасць валуноў ужо не будзе здавацца настолькі ўнікальнай у параўнанні з вялікай колькасцю пустых пластыкавых бутэлек. Верагодна, што ў хуткім часе ад сакральнага месца і каменя на камені не застанецца ў прамым сэнсе гэтых слоў. Так што няхай Бялыніцкая зямля і далей прыхоўвае свае таямніцы. А той, хто захоча іх раскрыць, заўсёды знойдзе час і магчымасці.

Ігар ГРЭЧКА.
Фота аўтара.

Экскурсія — гэта не толькі пазнавальнае падарожжа, але і сотні мільёнаў чыстага прыбытку

Падчас семінара-нарады “Развіццё краязнаўства і дзіцяча-юнацкага турызму Расіі і Беларусі. Вопыт і перспектывы”, які праходзіў на базе Рэспубліканскага цэнтра экалогіі і краязнаўства, адбыўся круглы стол, прысвечаны актуальным пытанням функцыянавання сістэмы дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства. Асаблівая ўвага падчас канструктыўнай размовы ўдзялялася праблемам аказання цэнтрамі дадатковай адукацыі турыстычна-краязнаўчага профілю платных экскурсійных паслуг.
Турыстычная ісціна

Для ўстаноў дадатковай адукацыі турыстычна-краязнаўчага профілю экскурсія з’яўляецца галоўнай крыніцай паступлення пазабюджэтных сродкаў. Што і гаварыць, калі ў некаторых цэнтрах сукупны гадавы абарот грашовых сродкаў, выручаных ад турагенцкай і тураператарскай дзейнасці, пераходзіць рубеж у адзін мільярд рублёў. Канечне, трэба плаціць падаткі, канечне, трэба разлічвацца з аўтобусным паркам за арэнду транспарту. Аднак усё роўна аб’ём чыстага прыбытку дазваляе ўстановам самастойна ўдасканальваць матэрыяльную базу, фінансава стымуляваць працу педагогаў.
Перадавікамі на экскурсійнай ніве краіны з’яўляюцца цэнтры турызму і краязнаўства Слуцка, Наваполацка, Брэста, Гомеля, Крычава, Клімавіч. Аднак іх паспяховая турагенцкая і тураператарская дзейнасць хутчэй выключэнне, чым правіла. Нямногія ўстановы могуць пахваліцца такімі дасягненнямі. Каб заняць сваё месца пад беларускім турыстычным сонцам і паспяхова канкурыраваць з прыватнымі турагенцтвамі, дырэктарам устаноў дадатковай адукацыі патрэбны не толькі любоў да дзяцей і паходаў, арганізатарскія здольнасці, неабходны яшчэ і навыкі эканаміста, менеджара. На развіццё гэтых якасцей накіраваны рэгулярныя курсы павышэння кваліфікацыі, якія Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства праводзіць сумесна з Інстытутам павышэння кваліфікацыі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры, Акадэміяй паслядыпломнай адукацыі. Вялікае практычнае значэнне маюць семінары і круглыя сталы (адзін з іх ладзіўся і ў рэдакцыі “Настаўніцкай газеты”), на якіх удзельнічаюць не толькі педагогі, але і прадстаўнікі Міністэрства адукацыі, Міністэрства спорту і турызму, асобы, ад якіх залежыць прыняцце тых ці іншых нарматыўных дакументаў, што рэгулююць экскурсійную дзейнасць.
Такія мерапрыемствы заўсёды праходзяць у фармаце выступленняў, прафесіянальных спрэчак, падчас якіх, як вядома, нараджаецца ісціна, у нашым выпадку турыстычная. Карысны тут не толькі беларускі, але і замежны вопыт, у прыватнасці, расійскі. Нездарма на нядаўнім семінары свае прапановы па праблемах вырашэння і перспектывах развіцця дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства выказвалі расійскія госці: дырэктар Федэральнага цэнтра дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства Міхаіл Міхайлавіч Бастанджогла, дырэктар Смаленскага абласнога дзіцяча-юнацкага цэнтра турызму, краязнаўства і спорту Міхаіл Іванавіч Малахаў і дырэктар Цэнтра дзіцячага і юнацкага турызму і экскурсій Бранска Барыс Уладзіміравіч Бялоў.

Тры блокі

Усе праблемныя пытанні, якія ўзнімаліся на круглым стале, можна ўмоўна падзяліць на тры блокі: нарматыўна-прававога, кадравага і маральнага характару. Першы блок звязаны з недасканаласцю заканадаўства, якое б дазволіла больш свабодна, без лішняй валакіты і бюракратыі развіваць у краіне дзіцяча-юнацкі турызм і краязнаўства, спрыяла больш актыўнай дзейнасці цэнтраў турызму і краязнаўства на рынку турыстычных паслуг. Другі блок звязаны з кадравымі праблемамі ўстаноў дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, як эканамічнага, так і прафесійнага плана. Трэці блок (блок маральнага характару) звязаны з недастатковым разуменнем грамадскай значнасці развіцця і папулярызацыі дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства. Спынімся на гэтых блоках больш падрабязна, разгледзім шляхі вырашэння праблемных пытанняў, прапанаваныя падчас выступленняў і дыскусіі як расійскімі, так і беларускімі педагогамі-турыстамі. Хоць краіны ў нас розныя, аднак праблемы дзейнасці ўстаноў дадатковай адукацыі турыстычна-краязнаўчага профілю падобныя. Падобнымі будуць і шляхі вырашэння гэтых праблем.

Яшчэ раз пра бюракратыю

— У цяперашні час Міністэрства культуры распрацоўвае праект канцэпцыі “Закона аб асновах турысцкай дзейнасці”, у якім, мы спадзяёмся, будзе ўведзена паняцце дзіцяча-юнацкага турызму. На наш погляд, за аснову можна ўзяць вызначэнне дзіцяча-юнацкага турызму, прыведзенае ў мадэльным Законе “Аб дзіцячым і юнацкім турызме”, прынятым на 24 пленарным пасяджэнні Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц СНД, згодна з якім дзіцячы і юнацкі турызм — гэта сродак гарманічнага развіцця дзяцей, дзяўчат і юнакоў, які рэалізуецца ў форме адпачынку і грамадска карыснай дзейнасці, характэрнымі структурнымі кампанентамі якога з’яўляюцца паход, падарожжа, экскурсія, — паведаміў дырэктар Федэральнага цэнтра дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства Міхаіл Міхайлавіч Бастанджогла.
У апошнія гады, на думку расійскага госця, значную перашкоду развіццю дзіцяча-юнацкага турызму нанесла прыняцце шэрага нарматыўна-прававых дакументаў, звязаных з санітарна-эпідэміялагічнымі патрабаваннямі да дзіцячых палатачных лагераў і перавозак арганізаваных груп навучэнцаў. Корань праблемы ў тым, што дакументы былі распрацаваны і прыняты без удзелу спецыялістаў па дзіцячым турызме.
— Многія пункты ўтрымліваюць непатрэбныя і нават недарэчныя патрабаванні, а некаторыя нават фізічна невыканальныя. Наглядным прыкладам з’яўляюцца патрабаванні да палатачных лагераў, што прывяло да іх скарачэння ў Расіі за тры гады ў 4,5 разу (з 7000 у 2009 годзе да 1600 у 2012). Між тым такія лагеры з’яўляюцца малазатратнымі ў фінансавым плане. Да таго ж гэта цудоўная альтэрнатыва замежным падарожжам і практычна адзіная магчымасць для дзяцей з малазабяспечаных сем’яў актыўна адпачыць. Толькі дзякуючы працяглай барацьбе грамадскасці пры падтрымцы Грамадскай палаты Расійскай Федэрацыі гэты дакумент быў адменены і заменены іншым, падрыхтаваным членамі рабочай групы па дзіцячым турызме. Такія выпадкі магчымыя таму, што нарматыўныя дакументы па дзіцячым турызме выдаюць некалькі ведамстваў, без каардынацыі і ўзгаднення. Мы з калегамі лічым, што зняцце розных бюракратычных абмежаванняў, нават без прыкметнага павелічэння фінансавання, павялічыць колькасць юных турыстаў і экскурсантаў прыкладна на 30 працэнтаў, — адзначыў Міхаіл Міхайлавіч.

Што рабіць з кадрамі?

Востра стаіць і праблема кадравага забеспячэння ў сферы дзіцяча-юнацкага турызму. Гэтую праблему можна разглядаць з некалькіх пазіцый: невялікага ўзроўню заработнай платы ў параўнанні з вялікай педагагічнай нагрузкай і адказнасцю за жыццё дзяцей падчас паходаў і экскурсій; недастатковым забеспячэннем устаноў дадатковай адукацыі кваліфікаванымі экскурсаводамі. Нельга забываць і тое, што ў апошнія гады на заслужаны адпачынак пайшла даволі вялікая частка педагогаў дадатковай адукацыі, прадстаўнікоў, як часта гавораць, савецкай педагагічнай школы. Таму як ніколі актуальнай стала праблема папаўнення, павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі педагагічных і кіруючых кадраў сістэмы дзіцяча-юнацкага турызму.
Напрыклад, у Расіі ў апошнія гады, асабліва пасля ўкаранення двухузроўневай сістэмы вышэйшай адукацыі ў сферы турызму, з’явілася вялікая колькасць устаноў, якія ажыццяўляюць бакалаўрскую падрыхтоўку па напрамках “турызм” і “сацыяльна-культурны сэрвіс і турызм”. Магістарская падрыхтоўка па кірунку “турызм” вядзецца ў невялікай колькасці УВА. Пры гэтым адукацыйныя праграмы бакалаўрыята і магістратуры арыентаваны перш за ўсё на падрыхтоўку кадраў для аказання турыстычна-экскурсійных паслуг даросламу насельніцтву. Аднак і сфера дзіцяча-юнацкага турызму мае патрэбу ў высокакваліфікаваных спецыялістах і навуковых работніках, якія ведаюць, як працаваць з дзіцячай аўдыторыяй.
Як паведаміла намеснік дырэктара Рэспубліканскага цэнтра экалогіі і краязнаўства Лідзія Андрэеўна Жур, павышэнню кваліфікацыі педагагічных кадраў у нашай краіне спрыяюць спецыяльныя курсы, якія праводзяцца для кіраўнікоў устаноў дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі турыстычна-краязнаўчага профілю і метадыстаў сумесна з Акадэміяй паслядыпломнай адукацыі, Беларускім дзяржаўным універсітэтам фізічнай культуры, у тым ліку і выязныя, рэспубліканскія навукова-практычныя канферэнцыі па праблемах патрыятычнага выхавання (сумесна з Міністэрствам абароны), рэспубліканскія краязнаўчыя чытанні педагогаў, рэспубліканскія семінары кіраўнікоў музеяў устаноў адукацыі (сумесна з Міністэрствам культуры), семінары-нарады дырэктараў устаноў дадатковай адукацыі, загадчыкаў аддзелаў і г.д.
— У той жа час у нас адсутнічае сістэма падрыхтоўкі ва ўстановах вышэйшай адукацыі педагогаў для сістэмы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, спецыялістаў, якія б змаглі задаволіць патрэбы турысцкага рынку ў сферы адукацыі па арганізацыі пазнавальнага, экалагічнага, рэкрэацыйнага турызму, арганізатараў экскурсійнага абслугоўвання навучэнцаў з улікам іх узроставых асаблівасцей. Пры гэтым неабходна ўдасканальваць сістэму павышэння кваліфікацыі і прафесійнай падрыхтоўкі педагагічных, адміністрацыйных кадраў у галіне тэлекамунікацыйных сродкаў і новых інфармацыйных тэхналогій, актывізаваць работу па стварэнні адукацыйных электронных выданняў і рэсурсаў, заахвочваць педагагічныя інавацыі, заснаваныя на выкарыстанні сучасных інфармацыйных тэхналогій, — адзначыла Лідзія Андрэеўна.

Рэсурсны цэнтр

У сувязі з аптымізацыяй у сферы дадатковай адукацыі, востра стаіць пытанне фінансавання дзіцяча-юнацкага турызму. Па словах Міхаіла Міхайлавіча Бастанджоглы, у Расіі на федэральным узроўні дзейнічае некалькі праграм, якія так ці інакш тычацца сферы дзіцяча-юнацкага турызму. Па-першае, гэта федэральная мэтавая праграма “Развіццё ўнутранага і ўязнога турызму ў Расійскай Федэрацыі (2011—2018 гады)”. Аднак, нягледзячы на значны агульны аб’ём фінансавання праграмы (96 млрд расійскіх рублёў), у ёй не прадугледжаны мерапрыемствы па развіцці дзіцяча-юнацкага турызму. Разам з тым у шэрагу рэгіянальных праграм пытанням развіцця дзіцяча-юнацкага турызму ўдзяляецца значная ўвага. У прыватнасці, у Калужскай вобласці згодна з доўгатэрміновай мэтавай праграмай “Развіццё ўнутранага і ўязнога турызму на тэрыторыі Калужскай вобласці на 2011—2016 гады” да напрамкаў рэалізацыі праграмы аднесены “Развіццё спартыўнага турызму з актыўнымі формамі адпачынку” і “Развіццё школьнага турызму”, а ў пералік мэтавых індыкатараў праграмы ўключаны “агульная колькасць арганізаваных турысцкіх паходаў” і “колькасць навучэнцаў агульнаадукацыйных устаноў, якія ўдзельнічаюць у турыстычна-краязнаўчых мерапрыемствах”.
— У мэтах далейшага развіцця дзіцяча-юнацкага турызму з’яўляецца мэтазгодным распрацаваць комплекс мер, які прадугледжвае на федэральным, рэгіянальным і муніцыпальным узроўнях арганізацыю работы па захаванні і развіцці сеткі арганізацый дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі турыстычна-краязнаўчай накіраванасці на сістэмнай аснове, прадугледзеўшы пры гэтым сістэмаўтваральную ролю Федэральнага цэнтра дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства, які забяспечвае навукова-метадычнае і праграмна-арганізацыйнае суправаджэнне турыстычна-краязнаўчай дзейнасці ў сістэме адукацыі. Стварыць на базе Федэральнага цэнтра дзіцяча-юнацкага турызму і края-знаўства федэральны рэсурсны цэнтр па маніторынгу, зборы і захаванні праграмна-метадычнага матэрыялу. Уключыць у лік паказчыкаў эфектыўнасці дзейнасці органаў выканаўчай улады, якія ажыццяўляюць кіраванне ў сферы адукацыі, такі паказчык, які характарызуе стан арганізацыі турыстычна-краязнаўчай дзейнасці ў рэгіёне, рэкамендаваць стварэнне ў кожным суб’екце Расійскай Федэрацыі міжведамасных камісій па развіцці дзіцяча-юнацкага турызму з удзелам прадстаўнікоў рэгіянальных органаў выканаўчай улады, якія ажыццяўляюць кіраванне ў сферы культуры, адукацыі, спорту, — падзяліўся Міхаіл Міхайлавіч.
Калі спраецыраваць прапановы расійскага калегі на беларускую сістэму дадатковай адукацыі, то, як справядліва адзначыла галоўны спецыяліст упраўлення сацыяльнай, выхаваўчай і ідэалагічнай работы Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Алена Уладзіміраўна Ануфровіч, рэсурсным цэнтрам па развіцці экскурсійнай і турыстычнай работы ў нашай краіне павінен стаць Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства. У ім неабходна акумуліраваць усю інфармацыю аб турыстычна-краязнаўчых падзеях рэгіёнаў, цэнтр павінен стаць своеасаблівым банкам даных перадавога метадычнага і практычнага вопыту ў сферы дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства.

Пра буклеты і праграмы

Неабходнасць і значнасць такой работы пацвярджае вялікі вопыт, назапашаны педагогамі Брэстчыны, Гродзеншчыны, Міншчыны, Віцебшчыны, Магілёўшчыны, Гомельшчыны і Мінска. Важна тое, што гэты вопыт як своеасаблівая турыстычна-краязнаўчая палітра з дзясяткамі колераў і сотнямі адценняў. Узяць, напрыклад, Брэсцкі рэгіён. Як паведаміла загадчык турыстычнага аддзела Брэсцкага абласнога цэнтра турызму і краязнаўства дзяцей і моладзі Наталля Аляксандраўна Дворава, акрамя правядзення паходаў і экскурсій, цэнтр актыўна займаецца выдавецкай дзейнасцю. Перыядычна ствараюцца брашуры, буклеты, альбомы, у якіх расказваецца пра адметныя мясціны Брэсцкай вобласці.
— Вопыт такой выдавецкай дзейнасці варта абавязкова пераняць кожнаму рэгіёну, — адзначыла Алена Уладзіміраўна Ануфровіч.
У Год гасціннасці турыстычна-экскурсійная дзейнасць набывае асаблівую актуальнасць. Дзейсная сістэма такой работы склалася ў Гомельскай вобласці. У рамках праекта “Калі хочаш ведаць краіну — будзь турыстам” распрацаваны маршруты па Гомельшчыне, Беларусі, блізкім і далёкім замежжы. Галоўны турыстычны маршрут “Залатое кола Гомельшчыны” праходзіць па дзевяці населеных пунктах вобласці: Гомель, Мазыр, Ветка, Лоеў, Рэчыца, Тураў, Чачэрск, Юравічы, Чырвоны Бераг. З пачатку 2013/2014 навучальнага года для навучэнцаў вобласці было праведзена каля 2000 экскурсій, у якіх прынялі ўдзел больш за 40 тысяч школьнікаў.
Варта адзначыць, што ў Гомельскай вобласці ўсе турыстычна-краязнаўчыя мерапрыемствы, акцыі, спаборніцтвы ўнесены ў адзіны каляндар мерапрыемстваў у галіне дадатковай адукацыі, які складаецца ўсімі зацікаўленымі структурамі на пачатак навучальнага года. Гэты план дасылаецца ва ўсе раённыя цэнтры, і асобным колерам у ім пазначаны мерапрыемствы таго ці іншага кірунку.

Пакуль што бясплатна

— Не магу не спыніцца на праблемах у арганізацыі турыстычна-экскурсійнай работы. Арганізаваную экскурсійную дзейнасць павінны ажыццяўляць кваліфікаваныя работнікі. Ва ўстановах дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі дэфіцыт на сертыфікаваных экскурсаводаў, а кіраўнікі гурткоў і метадысты юрыдычна не маюць права арганізоўваць платныя турыстычныя паходы і экскурсіі з навучэнцамі, хаця нашы педагогі — сапраўдныя прафесіяналы, якія глыбока ведаюць гісторыю роднага краю. Курсы падрыхтоўкі кадраў, якія праводзіць Нацыянальнае агенцтва па турызме, дарагія, і ўстановы дадатковай адукацыі не ў стане іх аплаціць. Ва ўстановах адукацыі Гомельскай вобласці толькі два чалавекі маюць пацверджаныя сертыфікаты экскурсаводаў, — адзначыла начальнік аддзела выхаваўчай і сацыяльнай работы ўпраўлення адукацыі Гомельскага аблвыканкама Алена Аляксандраўна Ляшук.
— Паважаныя калегі, хацелася б унесці невялікае ўдакладненне. Прафесійная атэстацыя экскурсаводаў і гідаў-перакладчыкаў на цяперашні момант праводзіцца бясплатна, — узяла слова галоўны спецыяліст дэпартамента па турызме Міністэрства спорту і турызму Марына Веньямінаўна Масташова. — На сайце Нацыянальнага агенцтва па турызме кожнаму наведвальніку даступна Палажэнне аб атэстацыі. Мы рэкамендуем усім цэнтрам турызму і краязнаўства накіраваць сваіх супрацоўнікаў на курсы экскурсаводаў і гідаў-перакладчыкаў, бо Міністэрства спорту і турызму, экскурсійнае грамадства прапаноўваюць унесці некаторыя змяненні ў Палажэнне аб атэстацыі.
Дык хто ж можа стаць прафесійным экскурсаводам? У Законе Рэспублікі Беларусь “Аб турызме” адзначана, што экскурсійнае абслугоўванне — гэта дзейнасць суб’ектаў турыстычнай дзейнасці, а таксама іншых юрыдычных і фізічных асоб, у тым ліку індывідуальных прадпрымальнікаў, па падрыхтоўцы, арганізацыі і правядзенні экскурсій. Атрымаць гэтае пасведчанне можна толькі пасля паспяховага праходжання прафесійнай атэстацыі. Да атэстацыі дапускаюцца толькі дзеяздольныя фізічныя асобы, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі нашай краіны, маюць вышэйшую, сярэднюю спецыяльную адукацыю або агульную сярэднюю адукацыю і скончылі не менш за тры курсы вышэйшай навучальнай установы. Атэстацыя праводзіцца ў форме камп’ютарнага тэсціравання і вуснага субяседавання на веданне методыкі і тэхнікі правядзення экскурсій, культуры і выразнасці маўлення, правільнасці дыкцыі. Тэксты экскурсій, якія прадастаўляе прэтэндэнт, павінны адпавядаць прынцыпам навуковасці і даступнасці, накіраваны на сучаснасць, а тэхналагічныя карты экскурсій павінны быць складзены ў адпаведнасці з заканадаўствам.

Зменшыць колькасць падаткаў

Вялікі вопыт па аказанні платных экскурсійных паслуг назапашаны супрацоўнікамі Слуцкага цэнтра турызму. А пачалося ўсё з 2002 года, калі дырэктарам тады яшчэ станцыі юных турыстаў Слуцка быў прызначаны Уладзімір Андрэевіч Паздзерын, які задумаў пашырыць дзейнасць станцыі. Пасля шматлікіх намаганняў 1 верасня 2004 года ўстанова атрымала тураператарскую ліцэнзію на аказанне турпаслуг насельніцтву, станцыя юных турыстаў была пераўтворана ў станцыю дзіцячага і маладзёжнага турызму і краязнаўства, пачаў фарміравацца экскурсійны аддзел, стварацца імідж установы.
— Пачыналі мы з малога. За 2004 год даход ад тураператарскай дзейнасці склаў усяго 8 мільёнаў, у 2005 — ужо 76 мільёнаў, а ў 2013 — больш за 2 мільярды рублёў. Але, з’яўляючыся ўстановай сістэмы адукацыі, асноўны ўпор мы робім усё ж такі на выхаванне падрастаючага пакалення, а не на тое, каб зарабіць грошы. Большасць экскурсаводаў маюць педагагічную адукацыю, умеюць на прафесійным узроўні працаваць з экскурсантамі розных узростаў. Да таго ж мы праводзім пастаянны маніторынг якасці правядзення экскурсій, — падзяліўся Уладзімір Андрэевіч.
Па словах дырэктара Слуцкага цэнтра турызму, экскурсіі для навучэнцаў класіфікуюцца па формах правядзення: ваенна-патрыятычнай тэматыкі, краязнаўчыя, спартыўныя, гісторыка-архітэктурныя, экалагічныя, этнаграфічныя, літаратурныя. Распрацавана больш за 40 экскурсій па Беларусі і 5 экскурсій па малой радзіме (“Старажытны горад на Случы”, “Случчына ў агні”, “Прамысловасць сучаснага Слуцка”, “У госці да слуцкага страуса”, “Рамёствы Случчыны”). Супрацоўнікі цэнтра пастаянна адкрываюць новыя экскурсійныя напрамкі і аб’екты, штогод распрацоўваюць некалькі новых экскурсій. Напрыклад, пасля таго, як у старажытным горадзе на Случы аднавілі вытворчасць слуцкіх паясоў, педагогамі-экскурсаводамі была распрацавана экскурсія “На радзіму слуцкіх паясоў”. Для прыёму гасцей пры Слуцкім цэнтры турызму створана выдатная турбаза, якая прыносіць нядрэнны прыбытак.
— Калектыў Слуцкага цэнтра турызму робіць усё магчымае, каб заставацца на годным месцы ў сістэме адукацыі краіны па ўсіх напрамках сваёй дзейнасці. Але існуе аб’ектыўная рэальнасць, якая часам стварае нам пэўныя цяжкасці ў рабоце. Напрыклад, у Слуцкім раёне ажыццяўляюць турыстычна-экскурсійную дзейнасць шэсць суб’ектаў гаспадарання, чатыры прыватныя фірмы, аўтапарк № 2 і Слуцкі цэнтр турызму. І быццам павінна быць здаровая канкурэнцыя. Але індывідуальны прадпрымальнік плаціць адзіны падатак, аўтапарк, выкарыстоўваючы свае аўтобусы, зусім не плаціць падатак на дабаўленую вартасць, а Слуцкі цэнтр турызму плаціць і падатак на дабаўленую вар-тасць, і падатак на прыбытак. І ў выніку экскурсія, напрыклад, у Беларускі дзяржаўны цырк, пры аднолькавых зыходных даных, у нас даражэйшая на 2 мільёны рублёў, чым у аўтапарка. У нас да таго ж распрацавана сістэма зніжак: да 100% для дзяцей з сельскай мясцовасці, для малазабяспечаных дзяцей, для дзяцей-інвалідаў і г.д., — паведаміў Уладзімір Андрэевіч.
Справядлівай з’яўляецца і прапанова дырэктара Слуцкага цэнтра турызму ўнесці карэктывы ў падаткаабкладанне ў гэтай сферы, бо прыбытак ад пазабюджэтнай дзейнасці, якую атрымлівае ўстанова, аказваючы платныя паслугі, выкарыстоўваецца для набыцця турыстычна-спартыўнага інвентару, забеспячэння вучэбна-выхаваўчага працэсу, правядзення розных мерапрыемстваў для дзяцей. Добрым прыкладам тут з’яўляецца вопыт дзейнасці ўстаноў прафесійна-тэхнічнай адукацыі.

Кожнаму цэнтру — па аўтобусе

Адзін з першых маштабных рэспубліканскіх семінараў, на якім разглядаліся праблемы аказання цэнтрамі дадатковай адукацыі турыстычна-краязнаўчага профілю платных экскурсійных паслуг, праводзіўся на базе Клімавіцкага цэнтра турызму, краязнаўства і экскурсій дзяцей і моладзі. Як адзначыла на круглым стале яго дырэктар Рэгіна Яўгенаўна Аляксеенка, цэнтр жыве, дзейнічае, развіваецца ў асноўным толькі за кошт аказання пазабюджэтных паслуг. Платныя турыстычныя паслугі прадастаўляюцца не толькі навучэнцам і педагогам, але і ўсім жыхарам Клімавіцкага раёна, прычым у значных маштабах. Так, для навучэнцаў і педагогаў устаноў адукацыі раёна ў 2013 годзе праведзена 86 экскурсій, а агульны аб’ём платных турыстычна-экскурсійных паслуг за мінулы год склаў 1087,6 мільёна рублёў.
— Такіх вынікаў мы дасягнулі дзякуючы Міністэрству спорту і турызму, а таксама Інстытуту павышэння кваліфікацыі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры. За ўсе гады экскурсійнай дзейнасці мы не раз думалі пра тое, дык у чым заключаецца сакрэт паспяховай дзейнасці на рынку турыстычных паслуг. Канечне, жаданне, канечне, любоў да роднага краю, аднак калі ў цэнтра няма кваліфікаваных, прафесійных кадраў — выніку не будзе. Курсы, атэстацыя — усё гэта варта прайсці, бо на рынку турыстычных паслуг вельмі многа падводных камянёў, аб якія часта разбіваюцца самыя высакародныя жаданні і мары, — паведаміла Рэгіна Яўгенаўна.
І яшчэ… На завяршэнні свайго выступлення Рэгіна Яўгенаўна выказала прапанову аб выдзяленні кожнаму цэнтру турызму і краязнаўства вялікага аўтобуса, з дапамогай якога ўстанова магла б аказваць экскурсійныя паслугі насельніцтву. Канечне, рэалізацыя гэтага пажадання даволі сумнеўная, аднак калі б такая слушная прапанова-мара збылася, колькасць цэнтраў дадатковай адукацыі турыстычна-краязнаўчага профілю, якія б занялі годнае месца на беларускім рынку турыстычных паслуг, значна павялічылася.
Падчас круглага стала выказваліся розныя прапановы і пажаданні, канструктыўная размова доўжылася некалькі гадзін. Цікавымі, практычна значнымі былі і выступленні дырэктараў ужо згаданых турыстычна-краязнаўчых цэнтраў Смаленска, Бранска. Слушнымі і практычна значнымі аказаліся і словы дырэктара НДЦ “Зубраня” Надзеі Генадзьеўны Ануфрыевай, якая расказала калегам пра дзейнасць вучэбна-экскурсійнага цэнтра “Хутар Неслуч” і выхаваўчую ролю гістарычнага зубраняцкага маршруту, прапанавала для патаннення экскурсій праводзіць абмен групамі на парытэтных пачатках.
На круглым стале быў разгледжаны цэлы пласт праблемных пытанняў, што тычацца развіцця дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства. Як справядліва адзначыла Алена Уладзіміраўна Ануфровіч, па кожным з гэтых пытанняў можна арганізоўваць асобны круглы стол. А што тычыцца гэтага мерапрыемства, то па выніках шматгадзіннай размовы і дыскусіі супрацоўнікі Міністэрства адукацыі распрацуюць інструктыўна-метадычнае пісьмо, у якім будуць змешчаны рэкамендацыі аб правядзенні ва ўстановах агульнай сярэдняй і дадатковай адукацыі экскурсійнай дзейнасці.

Змагацца за турызм

Напрыканцы хочацца прывесці словы Міхаіла Міхайлавіча Бастанджоглы. Дырэктар Федэральнага цэнтра дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства справядліва адзначыў, што за апошнія гадоў дваццаць у нас змянілася сістэма педагогікі. Але самае галоўнае, у нас моцна змяніліся дзеці, многім з якіх цікавей знаходзіцца за маніторам камп’ютара, чым ісці ў паход. Гэта прыводзіць у першую чаргу да змяншэння ўзроўню сацыялізацыі навучэнцаў, што нараджае шмат іншых праблемных момантаў. Таму дзеля захавання душэўнасці, любові, талерантнасці, фарміравання патрыятычных пачуццяў неабходна развіваць турыстычна-краязнаўчую дзейнасць, змагацца за яе ўсімі сіламі і як мага раней весці дзяцей у паход.

 

Ігар ГРЭЧКА.
Фота аўтара.

 

У святле новых ініцыятыў па экалагічным выхаванні

У Рэспубліканскім цэнтры экалогіі і краязнаўства прэзентавалі музейную экспазіцыю — прадвесніцу будучага першага ў краіне музея фларыстыкі. Гэта адбылося ў рамках семінара “Адукацыйная прастора як умова для фарміравання экалагічнай культуры асобы”, які прайшоў на базе РЦЭіК 12-13 лютага.

Як паведаміла нашаму карэспандэнту намеснік дырэктара Рэспубліканскага цэнтра экалогіі і краязнаўства Лідзія Паўлаўна Каліноўская, з мэтай эканоміі часу і сродкаў было вырашана як мага больш ушчыльніць графік работы семінара і правесці ў яго рамках адразу цэлы шэраг важных мерапрыемстваў. Істотна ўжо тое, што на семінар былі запрошаны як дырэктары ўстаноў дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, так і настаўнікі і педагогі ўстаноў агульнай сярэдняй і дадатковай адукацыі. Як вядома, з 1 лістапада 2013 года на базе РЦЭіК пачала працаваць дыстанцыйная школа для педагогаў УДА біялагічнага профілю. Тады ж, у лістападзе, удзельнікі гэтай дыстанцыйнай школы былі забяспечаны вялікім аб’ёмам дапаможнага матэрыялу, неабходнага для выканання першага задання — распрацоўкі ўрока. Па словах Лідзіі Паўлаўны, з 51 чалавека 43 выканалі заданне, што можна лічыць вельмі добрым паказчыкам, тым больш пераважна распрацаваныя ўрокі былі нетрадыцыйнымі (бінарнымі, урокамі-абмеркаваннямі, урокамі-прэзентацыямі і інш.). Некаторыя з іх былі прадэманстраваны самімі аўтарамі падчас семінара.
Цяпер жа ўдзельнікі семінара атрымалі новае заданне: распрацаваць праграмы аб’яднанняў па інтарэсах. І менавіта з мэтай скіраваць пошук педагогаў у найбольш прадукцыйным рэчышчы былі арганізаваны тэарэтычная і практычная часткі мерапрыемства. Л.П.Каліноўская засяродзілася ў сваім выступленні на разнастайных формах арганізацыі вучэбнага працэсу ў аб’яднаннях па інтарэсах, звярнуўшы асаблівую ўвагу на модульныя праграмы, якія маглі б стаць гарантыяй пастаяннай цікавасці дзяцей да заняткаў і такім чынам забяспечвалі б эфектыўнасць дзейнасці аб’яднання, бесперапыннасць усяго працэсу. Загадчык аддзела экалогіі і аховы прыроды РЦЭіК Г.Я.Савельева прэзентавала праграму аб’яднання па інтарэсах “Экалагічны экспрэс” (базавы ўзровень), метадыст аддзела біялогіі РЦЭіК А.Ф.Пільнік — праграму аб’яднання па інтарэсах “Дыстанцыйная школа па біялогіі” (павышаны ўзровень).
Удзельнікі семінара мелі магчымасць пазнаёміцца з цікавым практычным вопытам арганізацыі ўрокаў па біялогіі і заняткаў аб’яднанняў па інтарэсах самога цэнтра (“Хатнія расліны ў інтэр’еры”, “Эмацыянальныя складнікі ландшафтнай архітэктуры”, “Кветкі ў гербах і манетах розных краін”, “Карціна — клумба” і інш.), апынуўшыся ў ролі цікаўных вучняў.
Ключавым момантам семінара стаў круглы стол “Адукацыйная прастора як умова для фарміравання экалагічнай культуры асобы” з удзелам прафесара кафедры педагогікі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта, доктара педагагічных навук, старшыні навукова-метадычнага савета РЦЭіК Сяргея Сямёнавіча Кашлева (дарэчы, падчас семінара адбылося і пасяджэнне НМС).
Да 20 красавіка ўдзельнікі семінара павінны падрыхтаваць і прадставіць у РЦЭіК інфармацыйна-метадычныя зборнікі, куды б уваходзілі іх уласныя праграмы аб’яднанняў па інтарэсах, уласныя дыдактычныя матэрыялы, тэзісы аб спецыфіцы і канкрэтных выніках дзейнасці аб’яднанняў. Лепшыя праграмы будуць прадстаўлены на Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі “Эколага-адукацыйнае асяроддзе як фактар павышэння якасці дадатковай адукацыі”, якая адбудзецца 22-23 мая 2014 года. Акрамя таго, удзельнікам семінара былі раздадзены анкеты, у тым ліку з пытаннем пра майстар-класы, якія тыя асабіста маглі б правесці падчас канферэнцыі.
Нарэшце, пра адкрыццё музейнай экспазіцыі, пра што гаварылася ў самым пачатку. Па словах загадчыка аддзела кветкаводства РЦЭіК Таццяны Мікалаеўны Ступінай, гэтую падзею можна лічыць адмысловай генеральнай рэпетыцыяй адкрыцця сапраўднага паўнацэннага музея фларыстыкі, які паўстане тут ужо ў недалёкай будучыні і стане першым у краіне. У сённяшняй экспазіцыі прадстаўлены пераважна работы пераможцаў апошняй Рэспубліканскай выставы-конкурсу “Лёд. Кветкі. Фантазія”, вырабленыя ў розных тэхніках кампазіцыі на тэму каня — сімвала 2014 года, разнастайныя арт-ёлкі, сувернірныя работы на тэму чэмпіянату свету па хакеі 2014 года і інш. Але ўжо сёння тут можна ўбачыць і вельмі цікавыя рэчы менавіта музейнага кшталту, напрыклад, фотаздымкі з фларыстычнымі вырабамі педагогаў і навучэнцаў цэнтра яшчэ 70-х гадоў (!) мінулага стагоддзя, тагачасныя і больш позняга часу календары і паштоўкі, якія тут ствараліся, буклеты розных перыядаў, якія сведчаць пра тое, што фларыстыкай тут займаліся даўно і паспяхова.
Самае ж галоўнае, зазначыла Таццяна Мікалаеўна, што гэта будзе інтэрактыўны музей (кожны ахвочы педагог, скарыстаўшыся спецыяльнымі тэхналагічнымі картамі, зможа правесці тут заняткі па пэўнай тэхналогіі фларыстыкі з дзецьмі, якіх прывядзе сюды на экскурсію, сам стаць удзельнікам майстар-класа).
А ўласна фларыстычная экспазіцыя, як плануецца, будзе мяняцца чатыры разы ў год: з зімовай — на вясеннюю, з вясновай — на летнюю, з летняй — на восеньскую, з восеньскай — зноў на зімовую.

Мікола ЧЭМЕР.
Фота аўтара.

Будучыня вёскі — за краязнаўцамі

У Давыдаўскай сярэдняй школе Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці краязнаўчай работай займаюцца даўно. Цікавасць да яе праяўляюць і вучні, і настаўнікі, і выпускнікі, якія пакінулі сцены школы. Апошнія гады арганізацыю краязнаўчай работы ўзяла на сябе настаўніца беларускай мовы і літаратуры Вольга Васільеўна Раманава.

Які ж змест краязнаўчай работы ў школе? Лічым, што ёсць некалькі надзвычай важных тэм, якія з’яўляюцца яе асновай: гісторыя Радзімы ў падзеях у маёй вёсцы; гісторыя Гомельскай вобласці; гісторыя Светлагорскага раёна — як усё пачыналася; нашы знакамітыя землякі; родная школа, яе гісторыя і традыцыі; мой дом, радавод сям’і. Самае важнае, лічыць Вольга Васільеў­на, — гэта ўдзяліць увагу ўсім шасці тэмам, каб вучні і настаўнік разумелі неабходнасць іх адзінства, інтэграцыі, празрыстасць межаў, магчымасць і неабходнасць пас­таяннага сістэматычнага пераходу з аднаго кола ведаў у іншае, важнасць і мэтазгоднасць пастаяннай сувязі блізкага з далёкім, вяртання ад далёкага да блізкага.

З самага пачатку арганізацыі краязнаўчай работы мы заўважылі, што вучні праяўляюць цікавасць да тых падзей, якія блізкія ім, з якімі іх звязваюць родныя людзі. Менавіта таму на ўроках гісторыі пры вывучэнні любой тэмы педагогі нашай школы шукаюць магчымасць паказаць, як у гэтай падзеі праявілі сябе нашы аднавяскоўцы, якое дачыненне гэтая падзея мела да гісторыі развіцця нашай вёскі, як вёска адгукнулася на тыя ці іншыя падзеі.

Каб даведацца пра гэта, неабходна правесці даследаванне, звярнуўшыся да гісторыі жыцця самага звычайнага чалавека. Уступіўшы на шлях краязнаўчай даследчай работы, вучні часам бываюць вельмі здзіўлены тым, што іх суседзі, з дзяцінства вядомыя ім людзі, маюць дачыненне да такіх гістарычных падзей.

Гісторыя краю, мясцовыя падзеі вывучаюцца ў адзін­стве трох часавых вымярэнняў: мінулае, сучаснасць і будучыня. Так, вывучаючы са школьнікамі гісторыю вёскі на занятках гуртка, Вольга Васільеўна знаёміць іх не толькі з мінулым, але і сучасным станам вёскі, абмяркоўваюцца перспектывы развіцця. Гісторыя нашай вёскі выклікае ў вучняў нязменную цікавасць. Падзеі становяцца больш яркімі і запамінальнымі, калі ў іх удзельнічаюць канкрэтныя людзі, асабліва калі гэта сваякі або знаёмыя.

Пры арганізацыі краязнаўчай работы з дзецьмі ў нашай школе выкарыстоўваюцца розныя формы і метады работы. Адзін з самых перспектыўных і ўдалых, на мой погляд, кірункаў — гэта арганізацыя пошукавай краязнаўчай дзейнасці. У выніку арганізацыі такой дзейнасці вучні даведаліся, што на тэрыторыі Давыдаўскага сельскага Савета праходзіла важная ў гісторыі Вялікай Айчыннай вайны аперацыя “Баграціён”. Школьнікі знайшлі месца, дзе на камандным пункце 65-й арміі бывалі Г.Жукаў, К.Ракасоўскі. Таксама ім стала вядома, дзе менавіта праходзіла генеральная рэпетыцыя гэтай ваеннай аперацыі. Змаглі нават убачыць бліндажы, якія пашкадаваў час. Жыхар вёскі Горкі расказаў вучням, што з бярвення гэтых бліндажоў у вёсцы былі пабудаваны тры дамы. А бярвёны, што ляжалі на гаці і па якіх ішлі салдаты і танкі праз балота, спатрэбіліся пры пабудове хлява ў А.А.Качура з вёскі Давыдаўка. Вынікам гэтай шматгадовай пошукавай дзейнасці стала адкрыццё памятнага знака на месцы каманднага пункта 65-й арміі пад камандаваннем П.І.Батава і мемарыяльнай дошкі ў Давыдаўскай сярэдняй школе.

Цяпер хацелася б падрабязней спыніцца на іншых метадах, якія выкарыстоўваюцца для арганізацыі работы па краязнаўстве. Самыя распаўсюджаныя з іх — гэта апытанне і правядзенне інтэрв’ю, экскурсія і самастойная работа.

Метад інтэрв’ю займае шмат часу для падрыхтоўкі, бо інтэрв’юэру даводзіцца мяняць пытанні з улікам бягучых падзей, абставін і атмасферы гутаркі, узросту апытванага. Кіраўнік гуртка В.В.Раманава склала спецыяльную памятку для дзяцей па падрыхтоўцы да інтэрв’ю.

1. Пытанні трэба задаваць так, каб не закрануць самалюбства рэспандэнта, яго годнасці, пастарацца пазбегнуць адмоўных эмоцый у апытванага.

2. Варта памятаць, што падчас інтэрв’ю неабходна запісваць інфармацыю за апытваным, каб не зрабіць фактычных памылак.

3. Неабходна памятаць, што вусная гістарычная крыніца змяшчае двайную інфармацыю: факталагічную і ацэначную, таксама магчыма скажэнне фактаў.

4. Матэрыял будзе мець навуковую каштоўнасць, калі ён неаднаразова правераны і ўдакладнены па розных крыніцах інфармацыі.

Музеі, архівы, выставы, археалагічныя стаянкі, помнікі прыроды, архітэктуры, манументы — усё гэта абуджае цікавасць да гісторыі. Вольга Васільеўна выхоўвае сваіх гурткоўцаў не павучаннямі, а прыкладам займальнай сумеснай работы, вынікам якой будуць глыбокія і трывалыя веды. Але для правядзення экскурсіі патрабуецца спецыяльная падрыхтоўка як для хлопчыкаў і дзяўчынак, так і для настаўніка. Перад тым як правесці з вучнямі экскурсію ў мястэчка Кулінін Мох, кіраўнік гуртка запрасіла на заняткі найстарэйшую жыхарку вёскі Горкі Л.У.Губцэвіч, якая расказала дзецям цікавую легенду пра камяні.

Дзейсным сродкам актывізацыі самастойнай дзейнасці членаў гуртка з’яўляецца іх удзел у выпуску краязнаўчых насценгазет, рукапісных кніг, часопісаў, складанне віктарын, абмеркаванне прачытаных кніг, артыкулаў, выраб фотамантажу, наглядных дапаможнікаў па гісторыі краю для папаўнення школьнага музея. Педагогі нашай школы лічаць, што менавіта вывучэнне краязнаўчага матэрыя­лу (з-за яго даступнасці для вучняў) дае вялікія магчымасці для самастойнай работы, а таксама для арганізацыі групавых даследаванняў, дыспутаў, дыскусій. Гістарычнае краязнаўства ставіць настаўніка і дзяцей у становішча даследчыкаў. Цікавым відам самастойнай работы вучняў з’яўляецца складанне летапісу па гісторыі школы, сельскага Савета.

Канчатковым вынікам сур’ёзнай краязнаўчай работы нашых гурткоўцаў з’яўляецца школьны музей. Наша школьная пошукавая краязнаўчая работа ўзгадняецца з работай мясцовага краязнаўчага музея і ажыццяўляецца пад патранажам клуба “Пошук”, кіраўніком якога доўгія гады была Галіна Мікалаеўна Астроўская. У Давыдаўскай сярэдняй школе аформлены музейны пакой. Тут сабраны экспанаты, пошукавыя матэрыялы, дакументы, якія расказваюць пра гісторыю сельскага Савета і людзей, якія тут жывуць. У музеі размешчаны вітрыны з выставачнымі матэрыяламі: “Гісторыя вёскі”, “Герой Савецкага Саюза П.І.Батаў”, “Гісторыя школы”, “Гісторыя піянерскай і камсамольскай арганізацыі вёскі”, куток побыту нашых аднавяскоўцаў у пачатку стагоддзя, жаночая вопратка, узоры рука­дзелля сённяшніх майстрых вёскі і г.д. Асобнай экспазіцыі ў школьным музеі заслугоўвае даследаванне аб ахвярах Халакоста. За метадычную распрацоўку ўрока “Памяць ахвяр Халакоста” Вольга Васільеўна была ўдастоена дыплома лаўрэата II Рэспубліканскага конкурсу “Халакост. Гісторыя і сучаснасць. Урокі талерантнасці”.

Стала традыцыяй прыводзіць першакласнікаў 1 верасня ў музей, каб яны ў першы раз пачулі цікавую гісторыю нашай вёскі і школы. Выпускнікі, развітваючыся са школай, прыходзяць сюды, каб прынесці які-небудзь экс­панат на памяць аб сабе і зрабіць свой апошні вучнёўскі запіс у “Летапіс школы”. Настаўнікі школы лічаць, што музей дапамагае ім рабіць урокі больш канкрэтнымі, цікавымі і блізкімі дзецям, дапамагаюць выхоўваць людзей, якія любяць сваю Бацькаўшчыну.

Аб вялікіх гарадах і краінах напішуць гісторыкі і края­знаўцы, а вось памяць аб маленькіх раёнах, мястэчках і вёсачках часта знікае. Гісторыі пра іх сціраюцца з памяці, сыходзяць сведкі далёкіх часоў, і людзі пачынаюць забываць свае карані. Але мы ўпэўнены, што праз многа-многа гадоў цяперашнія гурткоўцы будуць расказваць нашчадкам-краязнаўцам аб сваім цікавым школьным дзяцінстве і аб тых далёкіх займальных падзеях, відавочцаў якіх яны сустракалі. Але самае галоўнае, яны ўпэўнены, — ім працягваць гісторыю вёскі і несці адказнасць за тое, якой гэтая вёска стане ў будучыні.

Святлана МАРКЕВІЧ,
дырэктар Давыдаўскай сярэдняй школы.

Вось такія яны, краязнаўцы

З 22 па 30 чэрвеня на базе Рэспубліканскага цэнтра турызму і краязнаўства навучэнскай моладзі праводзіўся рэспубліканскі профільны аздараўленчы летнік юных краязнаўцаў.

Рэспубліканскі летнік праводзіцца на працягу многіх гадоў. Пачатак гэтай добрай традыцыі пакладзены яшчэ ў той час, калі на базе РЦТіКНМ быў створаны аддзел края­знаўства. Калісьці на адпачынак у Мінск прыязджалі навучэнцы станцый юных турыстаў і краязнаўцаў, потым удзельнікі рэспубліканскай экспедыцыі “Наш край”, а цяпер актыўныя ўдзельнікі рэспубліканскай акцыі навучэнскай моладзі “Жыву ў Беларусі і тым ганаруся”, юнакі і дзяўчаты, якія на працягу года вывучалі малую ра­дзіму.

Для прызёраў края­знаўчых конкурсаў адпачынак у сталіцы — выдатная ўзнагарода за актыўную пошукавую і даследчую работу, праведзеную на працягу года. Узнагарода абавязкова павінна быць памятнай, таму арганізатары летніка намагаліся зрабіць праграму знахо­джання навучэнцаў у сталіцы як мага больш насычанай і цікавай. Вось што чакала юных края­знаўцаў, напрыклад, у аўторак 26 чэрвеня. Па-першае, гэта наведванне музея валуноў і Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, па-другое, вечарына талентаў “Вечар сяброў”, потым была творчая сустрэча з вядомым тэлевядучым Андрусём Такіндангам і гуртом “Рэха”, а на заканчэнне ўсіх чакала дыскатэка. У астатнія дні былі экскурсіі па мінскіх храмах, Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі, Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь, Нацыянальным мастацкім музеі, чакалі навучэнцаў і цікавыя спектаклі ў Тэатры юнага гледача. Акрамя таго, кожны дзень быў напоўнены сустрэчамі з вядомымі тэлевядучымі, пісьменнікамі, мастакамі.

— Краязнаўчы летнік — гэта тая форма работы з навучэнцамі, якая штогод выкарыстоўваецца нашай уста­новай дадатковай адукацыі. Думаю, дні, праведзеныя ў летніку, бу­дуць для вас памятнымі, карыснымі. Праз некаторы час вы будзеце паступаць у ВНУ. Спадзяёмся, што з дапамагой края­знаўчых конкурсаў акцыі “Жыву ў Беларусі і тым ганаруся” вы выбераце сваім далейшым жыццёвым шляхам вывучэнне гісторыі, літаратуры, культуры, — звярнуўся да юных краязнаўцаў падчас закрыцця летніка дырэктар РЦТіКНМ Сяргей Сцяфанавіч Мітраховіч.

Сярод традыцыйных для рэспубліканскага летніка мерапрыемстваў, такіх як экскурсіі, краязнаўчая канферэнцыя, творчыя сустрэчы з вядомымі людзьмі, вылучаецца конкурс візітовак каманд. Менавіта гэты конкурс паказвае ўсю разнастай­насць творчай натуры юных даследчыкаў роднага краю. Аказваецца, краязнаўцы не толькі выдатна ведаюць свой край, што пацвердзілі, напрыклад, выступленні прадстаўнікоў дэлегацыі Магілёўскай вобласці з Дараганаўскай сярэдняй школы Асіповіцкага раёна (дзяўчынкі расказвалі пра сваю работу па пошуку закінутых магіл чырвонаармейцаў і партызан у дараганаўскіх лясах), а таксама падрабязны аповед пра абласны конкурс на Гродзеншчыне “Галасы гісторыі”.

Паходы па лясных і палявых сцежках з рукзакамі, велападарожжы, сус­трэчы з мясцовымі старажыламі — гэта ўсё звыклы для краязнаўцаў клопат. У людзей нярэдка складваецца ўражанне, што аматары роднага краю толькі і робяць, што ў вольны час вандруюць, праводзяць жыццё ў паходах і даследаваннях. Аднак гэта не так. Яны яшчэ і выдатна спяваюць, як, напрыклад, края­знаўцы з гімназіі № 36 імя І.Мележа Гомеля, выдатна тан­чаць, валодаюць адметнымі артыстычнымі здольнасцямі, складаюць цудоўныя вершы. А вось якімі яшчэ словамі ахарактарызавала юных краязнаўцаў начальнік летніка Аляксандра Яўгенаўна Кравец:

— Усе вы ўмееце слухаць дарослых, сябраваць, вучыцца жыццю, а яшчэ вы ўмееце вандраваць і рабіць краязнаўчыя адкрыцці. Сёння адны з  лепшых краязнаўцаў Брэстчыны — гэта хлопчыкі і дзяўчынкі з сярэдняй школы № 33 Брэста. Яны добразычлівыя, адкрытыя, сур’ёзныя, разважлівыя і шчырыя. Полацк — самы лепшы горад на зямлі, як паведамілі нам у гімназіі № 2 гэтага старажытнага горада. Рэдка сустрэнеш людзей, у якіх усё так гарманічна спалучаецца: і артыстызм, і сур’ёзнасць у краязнаўчай рабоце, і шчырасць душы. Навучэнцы Гомельшчыны з першага дня ўразілі сваёй адкрытасцю. Гэта гарманічны калектыў, сапраўднае суквецце талентаў, палёт творчай фантазіі, яднанне душ. Вы рас­квецілі наш летнік сваім каларытам. Ці знойдзеш на Гродзеншчыне такіх прываблівых дзяўчынак і такіх жартаўлівых хлопцаў, як вучні сярэдняй школы № 2 Свіслачы і ліцэя № 1 Ліды?.. Магілёўскую вобласць прыехалі прадстаўляць хлопчыкі і дзяўчынкі з Асіповіцкага раёна. Яны добра ведаць беларускую мову, выдатна спяваюць, выбіраюць для краязнаўчых даследаванняў сур’ёзныя тэмы. Гэтыя словы можна сказаць і пра юных краязнаўцаў з Дзяржынскага, Стаўбцоўскага, Уз­дзенскага раёнаў Мінскай вобласці.

У сваю чаргу ад імя навучэнцаў і педагогаў добрыя словы падзякі ў адрас арганізатараў летніка выказала настаўніца беларускай мовы і літаратуры і польскай мовы кіраўнік узорнага вакальнага калектыву “Амялушкі” гімназіі № 36 імя І.Мележа Гомеля Вольга Васільеўна Яўсеенка. Падчас закрыцця летніка прагучала адна цікавая думка. Было б цудоўна, каб такія краязнаўчыя летнікі праводзіліся не толькі на рэспубліканскім узроўні, але і на абласным і раённым. Гэта, несумненна, спрыяла б папулярызацыі краязнаўчага руху, выхаванню ў моладзі любові да роднага краю.

Ігар ГРЭЧКА.
hrechka@ng-press.by