Мястэчка за мястэчкам

Гэта цяпер насельніцтва Валожынскага раёна падзяляецца на вясковае і гарадское (па стане на 1 студзеня 2016 года з 33,6 тысячы чалавек 19,1 тысячы — вяскоўцы, 14,5 тысячы — гараджане). Аднак у былыя часы пераважная большасць жыхароў Валожыншчыны пражывала ў мястэчках. І хоць афіцыйна такога тыпу населенага пункта даўно не існуе, памяць пра асаблівы местачковы лад жыцця захоўваюць у Валожыне, Івянцы, Ракаве, Вішневе, Багданаве, Пяршаях, Забрэззі.

Асаблівы свет

І хто гэта толькі прыдумаў надаць слову “местачковы” адмоўную афарбоўку? Знакаміты выраз “местачковы ўзровень”, які любяць выкарыстоўваць калегі-журналісты, павінен асацыіравацца выключна з прагрэсам. Дзе раней актыўна развіваўся гандаль і рамёствы? У мястэчку. Дзе актыўна будаваліся мануфактуры, аб’екты прамысловасці? Таксама ў мястэчку. Якія населеныя пункты з’яўляюцца прыкладам верацярпімасці? Дзе на працягу стагоддзяў у згодзе жывуць прадстаўнікі розных канфесій, а літаральна на адной вуліцы стаяць касцёл, царква, сінагога? Канечне, у былых мястэчках. Мястэчка — гэта не проста населены пункт, гэта асаблівы лад жыцця і менталітэт жыхароў, асаблівы свет, вялізны, дзівосны, таямнічы, у якім цесна перапляліся адметнасці жыцця горада і вёскі. І хоць былыя мястэчкі цяпер афіцыйна лічацца гарадамі, гарадскімі пасёлкамі, аграгарадкамі і нават вёскамі, жыхары гэтых населеных пунктаў (асабліва старэйшае пакаленне) па-ранейшаму лічаць сябе местачкоўцамі.

Злева — вёска, справа — мястэчка

Царква, касцёл, іешыва, некалькі жылых будынкаў пачатку ХХ стагоддзя — усё як мае быць для тыповага беларускага мястэчка. Каб убачыць гэтыя архітэктурныя адметнасці Валожына, дастаткова апынуцца на плошчы Свабоды. Цэнтральная плошча горада і прылеглыя вуліцы — унікальнае месца, адзінае ў Беларусі, дзе на адлегласці ў некалькі дзясяткаў метраў адзін ад аднаго знаходзіцца пяць архітэктурных помнікаў класіцызму першай паловы ХІХ стагоддзя. Хвілін 30—40 няспешнай прагулкі дастаткова, каб адчуць, як кажуць, подых стагоддзяў. А вось каб азнаёміцца з побытам местачкоўцаў канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя, варта завітаць у музей сярэдняй школы № 2. Матэрыялы багатай экспазіцыі, якія збіраліся на працягу 35 гадоў настаўнікамі і вучнямі, азнаёмяць не толькі са штодзённым жыццём валожынцаў, але і з асаблівасцямі прыроды, з мінулым раёна, лёсам гэтай зямлі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Цэнтральнае месца экспазіцыі займае ўнікальны раздзел, які быў аформлены ў 2012 годзе былым кіраўніком музея Ула­дзімірам Міхайлавічам Пучковым і складаецца з сялянскага і местачковага пакояў.

— Экспанаты раздзела знаёмяць наведвальнікаў з побытам жыхароў вёскі і мястэчка, прычым знаёмства адбываецца шляхам параўнання. Злева — пакой селяніна, справа — пакой местачкоўца. Інтэр’ер сялянскай хаты традыцыйны. Вялікую частку пакоя займае печ. Расказваем наведвальнікам, што ў ХІХ стагоддзі курныя печы пачалі замяняцца на “чыстыя”, або “белыя”, з дымаходамі. Павялічыліся і памеры вокнаў, шыбы сталі зашклёнымі. Глінабітная падлога змянілася драўлянай, з дошак. Стала іншай і мэбліроўка сялянскай хаты. Спальныя нары замяніліся ложкамі. Неад’емнай часткай інтэр’ера сталі крэслы замест лаў. На стале прадстаўлены гліняны і драўляны посуд, на падлозе стаіць куфар, побач — калаўрот. Як бачым, усе гэтыя прадметы самаробныя. У інтэр’еры местачковага пакоя прадстаўлена не самаробная, а набытая ў магазіне мэбля. Пакой асвятляе прыгожая лямпа, на сцяне — гадзіннік, фотаздымкі з валожынскага фотаатэлье пачатку ХХ стагоддзя, на стале — малітоўнікі, як праваслаўныя, каталіцкія, так і яўрэйскія. Ёсць нават астралябія таго часу. Многія прадметы побыту выгля­даюць даволі элегантна. Усё гэта свед­чыць пра тое, што тут жылі заможныя гаспада­ры, — расказвае кі­раўнік музея Аксана Іванаўна Пятровіч.

Валожыншчына турыстычная

Аксана Іванаўна кіруе не толькі музеем, але і вучнёўскім гуртком “Нашчадак”, ­удзельнікамі якога яшчэ ў 2006 годзе быў створаны праект краязнаўчага маршруту “Мой край”, а цяпер распрацоўваецца марш­рут “Валожыншчына праваслаўная”. Марш­рут “Мой край” пракладзены па адметных мясцінах Валожына і разлічаны на настаўнікаў і вучняў, якія цікавяцца багатым мінулым былога мястэчка. Пачынаецца марш­рут ад сярэдняй школы № 2 і па ­ўзгорках вуліцы Шчарбіны праходзіць у цэнтр горада да касцёла Святога Юзафа, былога палаца Тышкевічаў, іешывы. Пасля аповеду пра гісторыю ўзвядзення і цікавы лёс гэтых будынкаў прагулка працягваецца па вуліцы Савецкай, на якой захаваліся будынкі пачатку ХХ стагоддзя. Прыпынак — каля царквы Святых Канстанціна і Алены. Можна зайсці ў дом, дзе жыў пісьменнік і публіцыст Стары Улас. Вуліца Горкага прывядзе да прыгожага раённага краязнаўчага музея. Апошні пункт марш­руту — скрыжаванне дарог на Вішнева і Гародзь­кі, дзе ў пачатку мінулага стагоддзя была ўзведзена капліца-слуп і на месцы якой сёння ўзвышаюцца два крыжы.

Актыўна распрацоўкай экскурсійных маршрутаў займаюцца і супрацоўнікі Цэнтра творчасці дзяцей і моладзі Валожынскага раёна. “Намі распрацавана шэсць турыстычных маршрутаў, якія мы заўсёды прапаноўваем вучням на канікулах. Кожны з іх адметны, цікавы, асабліва “Дойлідства Налібоцкага краю”. Пачынаецца падарожжа са знаёмства з адметнасцямі Валожына, потым — Пяршаяў, дзе ў мясцовай школе дзейнічае музей Дуніна-Марцінкевіча. Створаны музей у гэтым былым мястэчку нездарма. Пісьменнік там пэўны час жыў і працаваў. Наступны пункт падарожжа — Івянец, які славіцца не толькі сваімі храмамі, але і багатымі рамесніцкімі традыцыямі, у першую чаргу ганчарствам і разьбой па дрэве. Асобны маршрут распрацаваны ў Багданава, на радзіму знакамітага мастака Фердынанда Рушчыца. Па астатніх чатырох маршрутах таксама можна здзейсніць захапляльнае падарожжа. Гэта “Сляды гісторыі роднага краю” (Валожын — Сакаў­шчына — Вішнева), “Зямля валожынская — слаўная зямля” (Валожын — Доры — Ракаў) і асобныя маршруты ў Івянец з наведваннем аграсядзібы “Свет пчол” і ў Ракаў з наведваннем аграсядзібы “Коні-поні”, — паведамляе метадыст па турыстычна-краязнаўчай рабоце Цэнтра творчасці дзяцей і моладзі Валожынскага раёна Валянціна Карнееўна Ві­дзевіч.

Івянецкі вянок

Камандзіровачны дзень, асабліва зімовы, мінае даволі хутка, таму наведаць усе сем былых мястэчак Валожыншчыны, азнаёміцца з іх адметнасцямі проста фізічна немагчыма. Спынімся ў трох і, акрамя Валожына, адправімся ў Івянец і Ракаў. Прыкладна 30 хвілін на аўтобусе ад мітуслівай сталіцы — і ты трапляеш у асаблівую атмасферу, уласцівую толькі старадаўнім беларускім мястэчкам. За гэты спакой і любяць мінчане знакамітыя Івянец і Ракаў, часта прыязджаюць сюды на турыстычных аўтобусах, марш­рутках, аўтамабілях або нават веласіпедах. Прагулкі па звілістых вулачках каля стромкіх вежаў касцёлаў, макавак царквы, самотных крыжоў на старых могілках дазваляюць адпачыць ад штодзённых клопатаў. Гадзіна-другая — і ты вяртаешся ў сталіцу з новымі сіламі. Багатае мінулае, блізкасць ад вялікага горада сталі адной з прычын распрацоўкі турыстычных маршрутаў настаўнікамі і вучнямі Івянецкай і Ракаўскай сярэдніх школ.

— Івянец — унікальны населены пункт. Здаецца, і не горад, але і не вёска — адным словам, мястэчка са свое­асаблівым каларытам, архітэктурай і гісторыяй. Азнаёміць вучняў з ­гэтымі адметнасцямі — наш педагагічны абавязак. З 1921 па 1939 год Івянец уваходзіў у склад Польшчы, што, безумоўна, паўплывала на асаблівасці яго развіцця. Часткова гэтыя адметнасці захоўваюцца да сённяшняга часу. Напрыклад, большасць насельніцтва — католікі, многія добра валодаюць польскай мовай. У Валожыне, таксама былым мястэчку, сітуацыя ўжо іншая. У Ракаве наогул было асаблівае жыццё, бо побач праходзіла савецка-польская мяжа і праз мястэчка часта перапраўляўся кантрабандны тавар. А ў Івянцы ў гэты час квітнела ганчарства, разьбярства, ткацтва, — расказвае дырэктар Івянецкай сярэдняй школы Ірына Раманаўна Рудая.

У госці да ганчароў, а дакладней у Івянецкі цэнтр творчасці дзяцей і моладзі, дзе з 2015 года рэалізоўваецца бізнес-кампанія “Гліняны звон”, мы яшчэ завітаем. А пакуль што пройдземся па заснежаных вулачках і паслухаем аповед настаўніцы гісторыі і грамадазнаўства Таццяны Ігараўны Загавалка пра паходжанне Івянца. З пакалення ў пакаленне перадавалася некалькі легенд. Першая звязана з княгіняй Паятай, другая — з князем Свідрыгайлам, прыгожай дзяўчынай Волмай і яе каханым Налібам. Трэцяя легенда звязана з княгіняй, якая, праязджаючы праз гэтую мясцовасць, загразла коньмі ў багне, і мясцовай жыхаркай, якая дапамаг­ла княгіні выбрацца з багны. Ва ўсіх гэтых легендах абавязкова прысутнічае вянок, ад якога, маўляў, і пайшла назва паселі­шча (вянок — вянец — Івянец).

— На мяжы XIII—XIV стагоддзяў узнікла на рэчцы Волме маленькае паселішча Івянец. Яно не было крэпасцю, не ляжала на вялікіх ваенных шляхах, а тулілася на ўскраіне Налібоцкай пушчы. Гісторыя Івянца губляецца ў глыбіні стагоддзяў, заглянуць у якія сёння даволі цяжка, паколькі гістарычныя крыніцы амаль не захаваліся. Аповед пра адметнасці Івянца можна ўмоўна раздзяліць на чатыры часткі: даўняе мінулае, лёс храмаў, рамёствы, Вялікая Айчынная вайна. Паколькі мы накіроўваемся ў Івянецкі цэнтр творчасці дзяцей і моладзі да мясцовых ганчароў, то засяродзім увагу на івянецкай кераміцы. Першыя звесткі пра яе адносяцца да ХVІ стагоддзя. На працягу стагоддзяў у Івянцы працай шматлікіх пакаленняў ганчароў стваралася адметная рэгіянальная традыцыя беларускай керамікі. Росквіту ганчарства спрыялі залежы высакаякасных глін. Тыповыя ўзоры івянецкай керамікі — гэта гаршкі, гаршкі з ручкамі, гаршкі тыпу слоікаў, збаны, гарлачы. Ад гаршкоў з ручкай паходзіць тыповы для пазнейшай мясцовай прадукцыі збан — дойнік з шырокім горлам і вузкім дном. Адметнасцю івянецкай керамікі з’яўляюцца хвалістыя лініі, так званая фляндроўка, якая наносілася грабеньчыкам. Штампам выціскаліся малюнкі пераважна па краях талерак і місак, аналагічна ўпрыгожваліся гаршкі з ручкай. Дэкаратыўная кераміка злучае традыцыйнае ганчарства з мясцовай вытворчасцю кафлі. Захавалася звыш 80 узораў івянецкай кафлі ад эпохі Рэнесансу да класіцызму. Ужо з другой паловы XIX стагоддзя амаль усе івянецкія ганчары выраблялі паліваную кераміку. У канцы XIX стагоддзя колькасць ганчарных заводаў узрасла да 30, а колькасць рабочых — да 64. Да 1939 года гэтыя лічбы павялічыліся больш чым удвая. Сёння адраджэннем традыцый івянецкай керамікі займаецца некалькі сем’яў. Сярод ганчароў і вучні нашай школы, якія дапамагаюць бацькам у пачэснай справе, — паведамляе Таццяна Ігараўна.

Жалезны Казімір

Падчас суст­рэч з педагогамі-краязнаўцамі заўсёды адкрываеш малавядомыя факты, знаёмішся з лёсам цікавых людзей. Не стала выключэннем і падарожжа на Валожыншчыну. Усе ведаюць Фелікса Эдмундавіча Дзяржынскага. У гонар гэтага чалавека названы вуліцы, гарады, пастаўлены помнікі. Аднак ці шмат людзей ведаюць пра брата Жалезнага Фелікса Казіміра Дзяржынскага і яго жонку Люцыю? Характар у гэтых людзей быў не менш жалезным. Па словах Таццяны Ігараўны, Казімір і Люцыя, жыхары Івянца, падчас Вялікай Айчыннай вайны актыўна дапамагалі партызанскай брыга­дзе імя В.П.Чкалава. Супрацоўнічаць з партызанамі яны пачалі вясной 1942 года. Па прось­бе контрразведчыкаў Казімір Эдмундавіч і яго жонка ўладкаваліся працаваць у створанае гітлераўцамі гандлёвае таварыства. Люцыя Дзяржынская дасканала ведала нямецкую мову, у якасці перакладчыцы працавала ў івянецкай камендатуры, жандармерыі і гестапа. Так асаблівы аддзел партызанскай брыгады атрымаў доступ да надзвычай важных дакументаў і інфармацыі. Летам 1943 года Дзяржынскія паведамілі партызанам пра колькасць войскаў і прыблізныя тэрміны блакады фашыстамі Налібоцкай пушчы. Дзякуючы гэтай інфармацыі, удалося выратаваць жыцці многіх партызан і мірных жыхароў. 24 ліпеня 1943 года за сувязь з партызанамі Казімір і Люцыя Дзяржынскія былі расстраляны на ўскрайку Івянца. Там жа іх і пахавалі, але ноччу сваякі перанеслі целы на каталіцкія могілкі.

Ракаў-trip

Усяго паўгадзіны на маршрутцы з Івянца ў Ракаў — і цябе сустракае асаблівае атмасфера, характэрная толькі для мястэчка. У Ракаве, як і ў Івянцы, добра адпачыць ад штодзённых клопатаў, прайсціся па вулачках і азнаёміцца з багатай гісторыяй. Шматлікія турыстычныя маршруты, якія праходзяць праз Ракаў і распрацаваны сталічнымі турфірмамі, часцей за ўсё даюць павярхоўную інфармацыю. Аднак хто, як не мясцовыя жыхары, падрабязна раскажа пра адметнасці роднага мястэчка. Калі вы хочаце пачуць цікавы аповед, то вам — у Ракаў­скую сярэднюю школу. На працягу пяці гадоў тут дзейнічае школьная бізнес-кампанія турыстычнай накіраванасці “Ракаў-trip”. Яе перавагай з’яўляецца арганізацыя правя­дзення цікавага і насычанага вольнага часу за нізкую цану.

— Ідэя стварэння бізнес-кампаніі ўзнікла ў 2012 годзе, калі сярод навучэнцаў Мінскай вобласці быў аб’яўлены конкурс інавацыйных ідэй. Турызм невыпадкова стаў асновай нашага аб’яднання, паколькі Ракаў з’яўляецца прывабным месцам для турыстаў, асабліва мінчан. За распрацоўку праекта ўзяліся экскурсаводы школьнага музея. Першапачаткова быў прааналізаваны рынак турыстычных паслуг, распрацаваны бізнес-план. Канчатковы варыянт праекта адлюстраваны ў праграме выхаднога дня “Ракава сівыя камяні”. За пяць гадоў мы правялі экскурсіі для ўсіх школ раёна, а таксама калектываў Дзяржынскага, Мін­скага і Вілейскага раёнаў. Хоць заробленыя грошы адносна невялікія, аднак галоўная мэта праекта — папулярызацыя аграэкатурызму, арганізацыя адпачынку насельніцтва і пашырэнне прадпрымальніцкай ініцыятывы навучэнцаў — дасягнута, — гаворыць дырэктар школы Ганна Генадзьеўна Віктаровіч.

Вынікам дзейнасці школьнай бізнес-кампаніі з’яўляецца не толькі правядзенне навучэнцамі экскурсій, але і выраб сувенірнай прадукцыі. Школьная бізнес-кампанія — гэта і навучанне, і выхаванне, і атрыманне прыбытку. Калі выхаваўчай часткай гэтага аб’яднання з’яўляецца падрыхтоўка навучэнцаў да экскурсіі, пошук адпаведнага матэрыялу, правядзенне экскурсіі, то ў вучэбную частку ўваходзяць факультатыўныя заняткі па асновах прадпрымальніцкай дзейнасці, а вось атрыманне прыбытку — гэта вынік правядзення экскурсій і продажу сувенірнай прадукцыі.

Маршрут, распрацаваны ў Ракаўскай сярэдняй школе, разлічаны на некалькі гадзін і пачынаецца ад знакамітай ракаў­скай крыніцы. Смачная вада не толькі спатоліць смагу ў спякотны летні дзень, але і можа вылечыць хворыя вочы. Менавіта тут, паводле легенды, у XVI стагоддзі невіду­шчаму мясцоваму жыхару з’явіўся вобраз Багародзіцы. Недалёка ад крыніцы знахо­дзяцца каталіцкія могілкі, на якіх у ХІХ стагоддзі была пабудавана капліца Святой Ганны. На могілках — помнік кампазітару Міхалу Грушвіцкаму са словамі Уладзіслава Сыракомлі з вядомага “Вясковага лірніка”. Пасля каштавання вады з крыніцы і знаёмства з могілкамі варта прагуляцца па вуліцы 17 Верасня. На ёй знаходзіцца дом, у якім жыў і працаваў пісьменнік ­Сяргей Пясецкі. Названая вуліца прывядзе да старых яўрэйскіх могілак. Далей — бераг Іслачы, а там — гарадзішча, або па-мясцоваму “Валы”. Адсюль можна палюбавацца маляўнічасцю мястэчка. Непадалёк — касцёл, насупраць якога знаходзіцца каменны падмурак будынка пошты XIX стагоддзя, куды некалі на адрас памешчыкаў Здзяхоўскіх прыходзілі лісты ад пісьменніка Льва Талстога. Рэшткі сядзібы Здзяхоўскіх захаваліся на вуліцы Чырвонаармейскай. Вяртаючыся па ёй да цэнтральнай плошчы Ракава, можна палюбавацца Праабражэнскай царк­вой, пабудаванай у 1793 годзе. Побач — музей поліэтнічнай культуры і галерэя-музей Фелікса Янушкевіча.

Высокі ўзровень

Падарожжа па мястэчках Валожын­шчыны, знаёмства з іх адметным жыццём выдатна засведчылі, што “местачковы ­ўзровень” — гэта высокі ўзровень гасціннасці, высокі ўзровень захаванасці традыцый, высокі ўзровень выхаваўчай работы ва ўстановах адукацыі, высокі ўзровень ініцыятыўнасці. Будзем ужываць выраз “местачковы ўзровень” у правільным лексічным значэнні.

Ігар ГРЭЧКА.
Фота аўтара.

Яны нашы! І мы імі ганарымся!

Не кожная краіна, не кожны народ можа пахваліцца такой традыцыяй. А наша краіна, наш народ могуць. Днямі, калі ўсе мы святкуем Нараджэнне Хрыстова, наш прэзідэнт уручае ўзнагароды — прэміі “За духоўнае адраджэнне” і спецыяльныя прэміі дзеячам культуры і мастацтва.

Падчас урачыстага ўручэння ўзнагарод Аляксандр Рыгоравіч адзначыў, што агульная задача цяперашніх пакаленняў беларусаў — зберагчы краіну і перадаць яе свабоднай і незалежнай тым, хто прыйдзе пасля іх.

Прэзідэнт падкрэсліў: “Кожны год у гэтыя студзеньскія дні мы сустракаемся з асаблівымі людзьмі — тымі, хто лечыць нашы душы, хто захоўвае нашу памяць, хто служыць міласэрнасці, дабру і прыгажосці. Творчы шлях ніколі не бывае простым, і сёння на гэтую сцэну выйдуць людзі, якія дастойна прайшлі яго, заваяваўшы новыя вяршыні ў культуры, мастацтве, журналістыцы, спорце”.

“Гісторыя дала нашым творчым людзям унікальны шанс — унесці свой уклад у станаўленне беларускай нацыі. Паколькі менавіта мы з вамі, цяперашнія пакаленні, ажыццявілі шматвяковую мару нашых продкаў — стварылі першую ў гісторыі незалежную беларускую дзяржаву. І сёння наша агульная задача — зберагчы краіну і перадаць яе свабоднай і незалежнай тым, хто прыйдзе пасля нас”, — сказаў Аляксандр Рыгоравіч. Ён асабліва заўважыў, што незалежнасць няпроста здабыць. Але яшчэ больш складана адстаяць і абараніць. “Сіла духу, з’яднанасць і адзінства — менавіта тыя асновы, той фундамент, без якіх сёння не выжыць”, — сказаў лідар нашай краіны.

Аляксандр Лукашэнка нагадаў словы ўсходняга генія Амара Хаяма: “Той, хто згінуў духам, памрэ раней за іншых”. “І гэта вельмі слушна! — падкрэсліў прэзідэнт. — Паколькі толькі моцны духам чалавек ведае, што рабіць і куды ісці. Без моцнага стрыжня любому наканавана паражэнне. А нашаму народу сілы духу не займаць! Беларусы перажылі кровапралітныя войны, змаглі выстаяць у цяжкія пасляваенныя часы, аднавілі краіну з руін, а ў нашы дні на скрыжаванні дарог, культур і гістарычных лёсаў адстойваюць суверэнітэт роднай краіны”.

Разам з тым Аляксандр Лукашэнка заўважыў, што да гэтага часу знаходзяцца тыя, хто спрабуе паказаць беларусаў людзьмі без роду і племені. “З’яўленне такіх галасоў зусім не выпадковае. Незалежная Беларусь, якая жыве сваім розумам і працай, не па душы многім. Прызванне сапраўднага творцы процістаяць любой няпраўдзе, любому фальшу і крывадушнасці. Тым больш калі размова ідзе аб Айчыне, аб роднай зямлі. Менавіта тут і ёсць поле духоўнай бітвы за Беларусь, за нашы каштоўнасці, ідэалы і традыцыі. І выйграць гэтую бітву, выйграць яе ў душах людзей — вось сапраўднае, вялікае прызванне ўсіх тых, каго мы ўшаноўваем сёння, і тых, хто сабраўся ў гэтай зале”, — выказаў упэўненасць прэзідэнт.

Бязмежна радуешся за гэтых людзей, за гэтыя калектывы, бо разумееш, прынамсі, дзве рэчы. Першая: яны нашы. Яны ніадкуль да нас не прыйшлі і нікуды не сыдуць. А другая: яны наша шчасце. Шчасце — паняцце нацыянальнае. Ёсць шчасце па-амерыканску, а ёсць шчасце па-беларуску. Дык вось яны — кавалі нашага, беларускага, шчасця.

Парадуемся за іх.

А нам, супрацоўнікам “Настаўніцкай газеты”, асабліва радасна, што сярод сёлетніх лаўрэатаў ёсць нямала нашых людзей — людзей адукацыі. Так, прэміяй “За духоўнае адраджэнне” адзначаны калектыў Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка, які актыўна развівае і папулярызуе валанцёрскі рух сярод студэнцкай моладзі, штогод праводзіць больш за 800 дабрачынных акцый, святочных праграм і тэатралізаваных паказаў для выхаванцаў дзіцячых дамоў, школ-інтэрнатаў, сацыяльных прытулкаў, рэабілітацыйных цэнтраў.

Лаўрэатам гэтай прэміі таксама стаў калектыў Рэспубліканскага рэабілітацыйнага цэнтра для дзяцей-інвалідаў, які праводзіць комплексную работу па рэабілітацыі дзяцей-інвалідаў ва ўзросце ад 3 да 18 гадоў, стварэнні безбар’ернага асяроддзя, што дапамагае ім пераадолець пэўныя стэрэатыпы мыслення, усяліць надзею і веру ва ўласныя сілы.

Сардэчна віншуем і загадчыка кафедры архітэктуры жылых і грамадскіх будынкаў Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта Сяргея Сергачова, аўтара кнігі “Народнае дойлідства Беларусі. Гісторыя і сучаснасць”, ігумена Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра Навагрудскай епархіі Яўсевія (Канстанціна Цюх-лова), Федэрацыю прафсаюзаў Беларусі.

10 спецыяльнымі прэміямі Прэзідэнта Беларусі дзеячам культуры і мастацтва адзначаны: аўтарскі калектыў рэдакцыі газеты “Голас Радзімы” ў складзе загадчыка аддзела Івана Ждановіча і спецыяльнага карэспандэнта Кацярыны Мядзведскай за плённае супрацоўніцтва з суайчыннікамі за мяжой і прафесійнае асвятленне пытанняў міжкультурнага дыялогу ў Беларусі; аўтарскі калектыў рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства “Беларускае тэлеграфнае агенцтва” ў складзе фотарэдактара рэдакцыі візуальнай інфармацыі Ірыны Буфетавай, генеральнага дырэктара Дзмітрыя Жука, начальніка аддзела падтрымкі і развіцця інтэрнэт-рэсурсаў Івана Сінічкіна за стварэнне і рэалізацыю інфармацыйна-публіцыстычнага праекта “Суверэнная Беларусь: эпоха дасягненняў”; аўтарскі калектыў Белтэлерадыёкампаніі ў складзе намесніка галоўнага дырэктара галоўнай дырэкцыі тэлеканала “Беларусь 24” Яўгена Баранава, галоўнага дырэктара галоўнай дырэкцыі тэлеканала “Беларусь 1” Алены Ладуцька, намесніка галоўнага дырэктара галоўнай дырэкцыі тэлеканала “Беларусь 1” Вольгі Саламаха за стварэнне на высокім прафесійным узроўні серыі іміджавых відэаролікаў “Мы зрабілі гэта разам”; мастак сябар Беларускага саюза мастакоў Канстанцін Вашчанка за мастацкае афармленне мнагатомнага факсімільнага выдання “Кніжная спадчына Францыска Скарыны”; калектыў Музея-сядзібы М.К.Агінскага за стварэнне і рэалізацыю праекта “Вяртанне Паўночных Афінаў”; калектыў Дзіцячай музычнай школы мастацтваў № 10 імя Я.А.Глебава Мінска; калектыў Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы; калектыў Палаца культуры Маладзечна; заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь “Відовішчна-культурны комплекс “Гомельскі дзяржаўны цырк”; кіраўнік заслужанага аматарскага калектыву Рэспублікі Беларусь студыі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва “Беларускі сувенір” дзяржаўнай установы дадатковай адукацыі “Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі Салігорскага раёна” Раіса Раманеня.

Мы радуемся за вас.

Вы нашы.

І мы вамі ганарымся!

Мікола ЧЭМЕР.
Фота Мікалая ПЯТРОВА, БелТА.

Далучаюць да родных вытокаў

Фарміраванне ў падрастаючага пакалення грамадзянскасці і патрыятызму — адзін з прыярытэтных напрамкаў дзейнасці ўстаноў адукацыі. Але як дасягнуць станоўчых вынікаў у гэтай працы? Па меркаванні педагагічнага калектыву сярэдняй школы № 1 Кіраўска, для гэтага неабходна выкарыстоўваць актыўныя формы работы.

У школе з гэтай мэтай перыядычна ладзяць тэматычныя мерапрыемствы. Надоечы ўстанова акунулася ў народныя традыцыі і звычаі. Тут прайшла дэкада беларускай культуры. Як паведаміла намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце Лілія Царанок, дні беларускасці былі цікавымі і насычанымі падзеямі.

— Нашы настаўнікі прапанавалі навучэнцам паўдзельнічаць у выставах ілюстрацый народных казак, малюнкаў, дэкаратыўна-прыкладной творчасці “Я ганаруся, што з Беларусі!”. Усе дзеці актыўна арганізоўвалі ў класах інсцэніроўкі беларускіх баек, вечары беларускай паэзіі, тэатралізаваныя паказы, інтэлектуальныя гульні, — расказала Лілія Генадзьеўна.

Завяршалася дэкада маштабным святам “Мы — беларусы”. Падчас яго настаўнікі, вучні і іх бацькі наладзілі ў фае школы сапраўдны кірмаш “Беларускія прысмакі”. Кожны, хто яго наведваў, за сімвалічную плату мог пакаштаваць нацыянальныя стравы. Дарэчы, кірмаш быў праведзены не толькі ў рамках тэматычнай дэкады. Продаж уласна прыгатаваных прысмакаў дазволіў навучэнцам установы ўнесці свой невялікі ўклад у дабрачынную акцыю БРПА, накіраваную на збор сродкаў для ўзвядзення помніка піянеру — герою СССР Марату Казею.

Акрамя кірмашу, на закрыцці дэкады педагогі і вучні школы парадавалі прысутных выдатным канцэртам. Са сцэны гучалі народныя песні, інсцэніроўкі, развагі аб паняццях Радзімы. Дапоўнілі канцэртную праграму выступленні народнага ансамбля “Мілавіца”. Без сумненняў, такія яскравыя мерапрыемствы на справе далучаюць дзяцей да родных беларускіх вытокаў.

Ганна СІНЬКЕВІЧ.
Фота прадастаўлена ўстановай адукацыі.

На свята запрасіў дракон

Год культуры ў сярэдняй школе № 18 Гродна завяршылі фестывалем “Усе колеры свету — у госці да нас!”. На творчае свята, на якім вучні сярэдніх і старшых класаў прадставілі культуру, традыцыі, нацыянальныя касцюмы 16 краін свету, запрасілі бацькоў, вучняў малодшых класаў і замежных студэнтаў, якія вучацца ў Гродне.

— Полікультурнае выхаванне ляжыць у аснове выхаваўчай работы ў школе. Пры падрыхтоўцы да фестывалю кожны клас збіраў інфармацыю аб краіне, яе культуры, гістарычных здабытках, развучваў песні і танцы, вывучаў нацыянальную кухню, — расказвае намеснік дырэктара па выхаваўчай рабоце сярэдняй школы № 18 Мая Марозік. — Ідэю абмяркоўвалі з педагогамі і членамі вялікага вучнёўскага савета школы. Дарэчы, старшыня савета Іна Аксаміт увайшла ў склад журы фестывалю. Наша навучальная ўстанова з 1973 года мае музычна-харавы статус, таму ўдзел у такім фестывалі — гэта яшчэ адна магчымасць праявіць свае творчыя здольнасці, бо адна з намінацый называлася “Нацыянальныя песні і танцы”.

— Дзеці за час падрыхтоўкі да фестывалю яшчэ больш здружыліся. Каб падрыхтаваць афармленне класа, а наш 9 “В” прадстаўляў Грэцыю, збіралі матэрыял у бібліятэцы і інтэрнэце, вучні літаральна фантанавалі ідэямі і прапановамі, — далучаецца да размовы класны кіраўнік Аксана Глінская.

А Цэзар, у ролі якога выступаў Максім Сарока, сказаў, што многія звесткі аб гэтай краіне былі для яго вельмі цікавымі і што дэвіз старажытных грэкаў “Элада — свабода альбо смерць” яго вельмі ўразіў.

Фестываль пачаўся з урачыстага шэсця каманд-удзельніц з таблічкамі краін, якія яны прадстаўлялі. Удзельнікаў фестывалю віталі дырэктар школы Наталля Астапчэня і старшыня зямляцтва замежных студэнтаў Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы Гілдзі Байраммырадаў. А першым канцэртным нумарам стала выступленне студэнтаў з Кітая, якія прадставілі танец з веерамі. Потым яны разам з навучэнцамі малодшых класаў хадзілі па нацыянальных падворках і знаёміліся з культурай Англіі, Шатландыі і Аргенціны, Індыі і Украіны, Ізраіля і Егіпта, Японіі і Германіі, Ірландыі і Польшчы, Злучаных Штатаў Амерыкі і Францыі, Італіі і Грэцыі, Іспаніі і Кітая.

Кожны клас падрыхтаваў цікавую праграму і экскурсію па краіне, якую трэба было прадставіць у шырокім спектры. Сярод намінацый, па якіх ацэньвалася прадстаўленне краіны, — афармленне падворка ў нацыянальным стылі, касцюмы, кухня, святы і традыцыі, нацыянальныя гульні.

— У журы была вельмі складаная задача, таму што ўсе класы прадставілі вельмі творчыя праграмы, — гаворыць старшыня папячыцельскага савета школы Ганна Ляткоўская. — Атрымалася яркае свята, дзе не было абыякавых гледачоў і ўдзельнікаў. Бацькі таксама былі ўцягнуты ў падрыхтоўку фестывалю, і гэта вельмі добра ўплывае на адносіны дзяцей і бацькоў.

А вучаніцы 11 класа Вольга Ляткоўская і Людміла Ляткоўская ў гэты час прадстаўлялі культуру Кітая, а разам з імі гасцей вітаў сапраўдны кітайскі дракон.

На ўкраінскім падворку 5 “Г” класа гасцей сустракалі дзеці разам з бацькамі — стол быў застаўлены смачнымі нацыянальнымі стравамі, а “дзецюкі”-пяцікласнікі вельмі каларытна выглядалі ў нацыянальных касцюмах. Італьянская тарантэла ў выкананні Таццяны Русінай і Дар’і Станевіч, шатландская мода і аповед аб кілце, гульні, у якія гуляюць дзеці ў Ізраілі, агульнае кола грэчаскага сіртакі, якое аб’яднала кітайскіх студэнтаў і вучняў малодшых класаў, фотаздымак з сапраўдным іспанскім мача — свята захапіла ўсіх!

Яркія падворкі… зблыталі планы арганізатараў і журы фестывалю. Замест дыпломаў трох ступеней былі ўручаны дыпломы толькі І ступені, а чатыры класы, якія прадстаўлялі Украіну, Італію, Кітай і Шатландыю, атрымалі гран-пры фестывалю “Усе колеры свету — у госці да нас!”.

Надзея ВАШКЕЛЕВІЧ.
Фота аўтара.

Гомельскія агеньчыкі

Сёння працягваем публікаваць матэрыялы ў рубрыцы “АРТ-вакацыі: галерэя творцаў”, прысвечанай героям — яркім творчым калектывам, іх мастацкім кіраўнікам і ўдзельнікам — Рэспубліканскага фестывалю мастацкай творчасці навучэнцаў “АРТ-вакацыі”. І гэтым разам мы выправіліся ў Гомель, а дакладней, у Гомельскі абласны дом навучэнцаў і работнікаў устаноў прафесійнай адукацыі.

Гэты адрас мы выбралі невыпадкова. ГАДНіРУПД з’яўляецца не толькі кузняй уласных магутных творчых калектываў (такіх, напрыклад, як ансамблі танца “Асарці” і Fools Funny Crew), але ў пэўнай ступені і цэнтрам, мозгам усёй самадзейнай творчасці ў сістэме прафтэхадукацыі Гомеля і Гомельскай вобласці. Сёння ў ГАДНіРУПД працуе таленавітая каманда: дырэктар Ірына Аляксееўна Кузьміцкая, мастацкі кіраўнік Аксана Сямёнаўна Куцакова, рэжысёр Наталля Васільеўна Чыжова, віджэі браты Аляксей Уладзіслававіч і Максім Уладзіслававіч Яшчанкі. Яны ведаюць, што рабіць і як рабіць для таго, каб самадзейная творчасць навучэнцаў прыносіла ім карысць і задавальненне, станавілася ўсё больш арыгінальнай і прыцягальнай для гледача. Невыпадкова, дарэчы, тут асабліва актыўна развіваюць менавіта сучасныя кірункі маладзёжнай культуры.

Народны ансамбль эстраднага танца “Асарці” (Гомельскі абласны дом навучэнцаў і работнікаў устаноў прафесійнай адукацыі): я гэта магу, і я гэта зраблю

Народны ансамбль эстраднага танца “Асарці”, безумоўна, з’яўляецца брэндам Гомельскага абласнога дома навучэнцаў і работнікаў устаноў прафесійнай адукацыі. Ён радуе гледачоў сваёй творчасцю ўжо больш за 20 гадоў. Калектыў працуе ў розных жанрах. У рэпертуары ансамбля — беларускія народныя танцы (“Крутуха”, “Мітусь”, “Рэчанька” і інш.), танцы народаў свету, уласныя праграмы, спектаклі і міні-спектаклі. Ансамбль “Асарці” неаднаразова прызнаваўся пераможцам на розных рэспубліканскіх і абласных фестывалях і конкурсах. А ў 2015 годзе на Рэспубліканскім фестывалі мастацкай творчасці навучэнцаў “АРТ-вакацыі” калектыў здабыў сваю чарговую перамогу (дыплом І ступені) за вельмі арыгінальны нумар “Беларускі калейдаскоп”, які складаўся з 5 харэаграфічных фрагментаў рознай стылістыкі і традыцый: неакласічнай “Зоркі Венеры”, народных “Крутухі” і “Мітуся”, фірменнай гомельскай “Лявоніхі” (пастаўленай яшчэ слынным гомельскім харэографам народным артыстам Беларусі Аляксандрам Аляксеевічам Рыбальчанкам) і сучаснай “Дудкі”.

Калектывам нязменна кіруе таленавіты педагог-харэограф Ала Аляксееўна Сцепаненка, вучаніца незабыўнага Алега Сцяпанавіча Коваля, легендарнага кіраўніка ансамбля танца “Палескія зоры”. Менавіта ў “Палескія зоры” да Алега Сцяпанавіча Ала Аляксееўна трапіла яшчэ студэнткай Беларускага інстытута інжынераў чыгуначнага транспарту (сёння — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту), і з таго моманту танцавальнае мастацтва стала сэнсам яе жыцця. У 1990 годзе, перад гэтым тры гады адпрацаваўшы інжынерам-канструктарам, яна цалкам сышла ў харэаграфію: у Палацы культуры ДБК стварыла ансамбль танца “Асарці”, а ўжо ў 1995 годзе калектыў абараніў званне “народны”. З 2000 года ансамбль паспяхова працуе пад дахам Гомельскага абласнога дома навучэнцаў і работнікаў устаноў прафесійнай адукацыі.

Паслухаем некаторыя з правіл жыцця Алы Аляксееўны.

“Я зусім не шкадую, што маю дыплом аб вышэйшай адукацыі ў Беларускім інстытуце інжынераў чыгуначнага транспарту. “Тэарэтычная механіка”, “Будаўнічыя матэрыялы” і іншыя прадметы, якія я засвойвала ў інстытуце, — усё гэта дае паняцце пра трываласць матэрыялаў. А чалавечы матэрыял — гэта самы бясцэнны матэрыял з усіх, якія ёсць”.

“Сваім выхаванцам я іншым разам кажу, што мы збіраемся тут для таго, каб навучыцца прыгожа і гарманічна жыць. Калі мы сёння жывём у прыгожым танцы, мы і жыццё пражывём у прыгожым танцы. Жыццё — гэта той жа танец, рух і хуткасць”.

“Апошнім часам я стараюся ўдзяляць вялікую ўвагу сучаснай харэаграфіі, а гэта зусім адрозны ад народнага ці класічнага танца кірунак, дзе харэограф можа выбудоўваць якую заўгодна аўтарскую канцэпцыю. Але пры гэтым я выдатна разумею, што ўсё адно будуць заставацца дзве асновы — народны і класічны танец. Без класічнага танца нельга станца­ваць народны, а без ведання народнага танца не атрымаецца ніякай стылізацыі”.

“Так, мы перамаглі на “АРТ-вакацыях” з “Беларускім калейдаскопам”. Але чаму менавіта калейдаскоп, гэтая знаёмая кожнаму з нас з дзяцінства цудоўная цацка з рознакаляровымі шкельцамі, гэтая вясёлая рознакаляровая геаметрыя? Ды таму, што харэаграфія — гэта таксама своеасаблівая геаметрыя. І маёй задачай было паказаць розныя геаметрычна-харэаграфічныя малюнкі ў адной цэльнай кампазіцыі”.

“У “Беларускім калейдаскопе” быў задзейнічаны ўвесь ансамбль. Я вельмі люблю, калі яны ўсе разам на сцэне. Гэта заўсёды выглядае вельмі маляўніча”.

“Па відэазапісах стараюся нічога не рабіць. Нават вядомае і звыклае па магчымасці трансфармую ў сваё. Але, напрыклад, крок у “Лявонісе”, падскок у “Крутусе” — гэта канон, закон, вучэбны матэрыял, які апісаны ва ўсіх падручніках па народным танцы. І што-небудзь мяняць тут было б проста неразумна. Але па-свойму аформіць сюжэтна, па-свойму паднесці публіцы можна ўсё што заўгодна”.

“Для таго каб захаваць калектыў, нельга губляць сувязі са сваімі былымі выхаванцамі. Я навучылася гэтаму ад Алега Сцяпанавіча Коваля, калі мы, выпускнікі “Палескіх зор”, танцавалі на сумесных канцэртах з дзейнымі ўдзельнікамі ансамбля. Тое самае імкнуся практыкаваць і ў сваім ансамблі “Асарці”. Адразу пасля Новага года мы будзем рыхтаваць канцэрт  “Асарці” паміж мінулым і будучыняй”, на які, спадзяюся, прыедуць тыя, хто ў розны час танцаваў у ансамблі. А многія мае колішнія выхаванцы сталі прафесійнымі танцорамі і сёння выступаюць у складзе такіх вядомых калектываў, як “Крыжачок”, “Дошкі”, “Скрозь”, “Кустурыца” і інш. Як і шмат гадоў назад, яны выйдуць на родную сцэну і пачнуць танцаваць. І сённяшнія дзяўчаты і юнакі — удзельнікі ансамбля “Асарці” — падзівяцца іх майстэрству. Гэта вельмі важна, каб маладняк бачыў, што любяць іх папярэднікі, што яны помняць і цэняць. Тады моладзь будзе да нечага цягнуцца”.

“Мая формула як залог поспеху — “Я гэта магу, і я гэта зраблю”. Гэта нашы з дзецьмі два галоўныя дзеясловы. Каб увасобіць іх разам з імі ў жыццё, трэба ў дзяцей найперш верыць і ніколі ім не хлусіць”.

“Ёсць так званыя сляпыя трэніроўкі. Я неяк прапанавала дзецям: “А вось заўтра раніцай, калі прачняцеся, вазьміце і, не ўстаючы з ложка, завяжыце сабе вочы, паспрабуйце зрабіць усе ранішнія працэдуры з завязанымі вачыма. Ды хоць бы проста ўстаньце з завязанымі вачыма, прайдзіце на кухню і паспрабуйце зварыць сабе каву… Тады вы зразумееце, што такое шчасце. Мы з вамі ходзім, бачым, чуем, размаўляем. Мы ўжо з вамі шчаслівыя людзі”.

Народны калектыў брэйк-данса Fools Funny Crew (Гомельскі абласны дом навучэнцаў і работнікаў устаноў прафесійнай адукацыі): брэйк не мае ніякіх межаў

Яшчэ адзін творчы брэнд Гомельскага абласнога дома навучэнцаў і работнікаў устаноў прафесійнай адукацыі — народны калектыў брэйк-данса Fools Funny Crew (з англійскай можна перакласці як “Каманда вясёлых дзівакоў”), адзіная ў краіне брэйк-данс-каманда, якая мае званне “народны”. Яе ў 2007 годзе стварыў Валянцін Віктаравіч Ісакаў, тады яшчэ студэнт, а сёння добра вядомая фігура ў творчым асяроддзі Гомеля. Валянцін Віктаравіч, можна сказаць, чалавек унікальны: мае тры — хоць і завочныя – вышэйшыя адукацыі (Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П.В.Сухога, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў і Маскоўскі інстытут культуры); акрамя харэаграфічнай творчасці, піша вершы (выдаў два зборнікі паэзіі), пастаянна ініцыіруе ўсё новыя і новыя творчыя праекты, паспяхова ўдзельнічае ў розных фестывалях, у тым ліку такім прэстыжным форуме, як Міжнародны фестываль сучаснай харэаграфіі ў Віцебску IFMC, адкуль неаднойчы прывозіў дыпломы лаўрэата. І хоць сёння як творцу Валянціна Ісакава больш займае менавіта сучасная харэаграфія, у якой ён змешвае класіку, кантэмпарары, брэйк-данс і іншыя танцавальныя кірункі, яго творчая кар’ера пачыналася менавіта з брэйкінга. І на “АРТ-вакацыях-2015” кампазіцыя “Музыка дажджу” ў выкананні хлопцаў з Fools Funny Crew прынесла ім перамогу ў намінацыі “Спартыўны танец”, а не ў якой іншай.

Я слухаў гэтага надзвычай цікавага маладога чалавека — Валянціна Ісакава — і, як і ў папярэднім выпадку з кіраўніком ансамбля “Асарці” Алай Аляксееўнай Сцепаненка, рабіў для сябе “нарэзкі”, якія б сведчылі пра яго правілы жыцця.

 “Я скончыў гомельскую сярэднюю школу № 61 з тэатральным ухілам, дзе тэатральнае мастацтва ў нас выкладаў прафесійны акцёр тэатра. А пасля школы паступіў у Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П.В.Сухога, які з усіх гомельскіх устаноў вышэйшай адукацыі знаходзіўся найбліжэй да дома. Ужо на першым курсе зразумеў, што гэта не маё. Потым у маім жыцці з’явіліся два ўніверсітэты, ужо “мае”: БДУКіМ, дзе я набыў прафесію рэжысёра, і Маскоўскі інстытут культуры, дзе я асвоіў спецыяльнасць балетмайстра”.

“Я захапіўся брэйкам падчас так званай другой хвалі брэйк-данса ў канцы 90-х, яшчэ калі вучыўся ў школе. Памятаю, мы танцавалі проста ў холе на трэцім паверсе школы. Вучыліся рухам па касетах, дакладней, па адной касеце — Battle of the Year in Hannover. Тая касета была перазапісана разоў 20, і можна ўявіць, якой якасці быў там запіс. Але ва ўсім гэтым была свая рамантыка”.

“Калі мяне фактычна адразу пасля заканчэння школы запрасілі працаваць у Доме  настаўніка (так па традыцыі гамяльчане называ­юць сённяшні Гомельскі абласны дом навучэнцаў і работнікаў уста­ноў прафесійнай адукацыі) і весці гурток брэйк-данса, натуральна, у мяне не было яшчэ ніякай методыкі. Адзінае, што я адразу зразумеў: спачатку трэба займацца з хлопчыкамі мышцамі, рабіць так званы мышачны гарсэт, каб потым не было траўм, бо брэйк — гэта найперш сілавы танец. І, дзякуй богу, за 10 гадоў існавання Fools Funny Crew выпадкаў, каб нехта нешта сабе зламаў, не было”.

“Цяпер, безумоўна, у мяне ёсць гадамі выпрацаваная методыка, праграма, калі дзеці праходзяць 100 базавых дарожак брэйк-данса (так званы фаўндэйшн, базу). Гэта як алфавіт: калі ты не ведаеш алфавіта — ты не можаш размаў­ляць. Калі ты не ведаеш фаўндэйшн — ты не можаш танцаваць брэйк. І, дарэчы, калі танцуе нейкі брэйк-дансавы калектыў, вельмі лёгка вызначыць, ведаюць яны базу ці не”.

“Здавалася б, брэйк-данс, як і наогул увесь хіп-хоп, — агрэсіўны кірунак маладзёжнай культуры. Але першакрыніцай брэйка быў батл — спаборніцтва, калі ў далёкіх 60-х у амерыканскіх гарадах падлеткі пачалі спаборнічаць у танцы на права быць гаспадарамі ў тым ці іншым раёне горада. Яны не страляліся, не рэзалі адно аднаго нажамі, а хацелі даказаць сваё першын­ство праз танец. Гэта, мне здаецца, вельмі прывабны момант у гісторыі брэйка. А наогул, у брэйк-культуры мне найбольш імпануюць не батлы, а так званыя джэмы, калі танцоры збіраюцца ў адным коле і пачынаюць па чарзе танцаваць, ні з кім не спаборнічаючы. Гэта такі моцны развіццёвы момант”.

“Адбіраючы танцораў, я заўсёды кіруюся трыма крытэрыямі: прыродныя задаткі, музыкальнасць і здольнасць да навучання. Апошні крытэрый, дарэчы, самы важны. Я ведаў многіх маладых прыгожых і моцных людзей, у якіх было ўсё для заняткаў брэйкам, але не было натхнення і здольнасці да навучання. Яны ўрэшце прайгравалі тым, хто хацеў і ўмеў вучыцца”.

“Безумоўна, брэйк-данс класічнага — амерыканскага — узору надзвычай відовішчны і магутны. Але калі ты змешваеш нейкія іншыя віды харэаграфіі з элементамі брэйкінга, то танец становіцца больш глыбокім”.

“Некаторыя памылкова думаюць, што брэйк-данс — гэта нейкі канон, нейкія навек застылыя і ва ўсіх аднолькавыя фрызы, кручэнні на спіне і галаве, стойкі на руках і г.д. Гэта не так. Тут як у паэзіі ці музыцы: ты засвоіў Пушкіна і Лермантава, Моцарта і Бетховена, а потым шукай сябе, стварай сябе. І брэйк у гэтым сэнсе — самы свабодны танец. У ім няма ніякіх межаў. Абсалютна ніякіх межаў”.

Група сучаснай пластыкі (паркур) Мазырскага дзяржаўнага прафесійнага ліцэя будаўнікоў: ад страху — да захаплення

Педагог-арганізатар Мазырскага дзяржаўнага прафесійнага ліцэя будаўнікоў Наталля Юр’еўна Мацюшэнка прызнаецца, што да прыходу на работу ў гэтую ўстанову адукацыі мела вельмі цьмянае ўяўленне пра такі кірунак маладзёжнай культуры, як паркур. Калі ў верасні запытала ў хлопцаў, чым яны любяць займацца ў вольны час, і пачула ў адказ незнаёмае слова “паркур”, толькі паціснула плячыма. А калі папрасіла іх прадэманстраваць гэты самы паркур, калі яны пачалі паказваць ёй неверагодныя акрабатычныя трукі, ёй стала проста страшна… Страшна за дзяцей, якія, ёй здавалася, маглі зламаць у любы момант шыю, пазваночнік ці проста моцна пакалечыцца. З іншага боку, гэта было вельмі захапляльнае відовішча, такое, якога Наталля Мацюшэнка да гэтага ніколі не бачыла. Нагадаем нашым чытачам, што паркур — гэта адносна нядаўна народжанае мастацтва рацыянальнага пераадолення перашкод (сцен, парапетаў, парэнчаў і інш.) у гарадскім асяроддзі; ва ўмовах памяшкання паркур мае на ўвазе найперш дэманстрацыю складаных акрабатычных нумароў, спрыт і хуткасць рухаў.

Сваім азартам і захопленасцю хлопцы-паркуршчыкі з Мазырскага дзяржаўнага прафесійнага ліцэя будаўнікоў пераканалі педагога-арганізатара ў неабходнасці развіцця свайго любімага мастацтва ў сценах установы. У сваю чаргу Наталля Мацюшэнка знайшла падтрымку гэтай ідэі ў дырэктара ліцэя Сяргея Адамавіча Семяніцкага (“А што тут такога? Няхай займаюцца, калі ім падабаецца! Гэта ж лепш, чым бадзяцца абы-дзе без справы!”), паклапацілася пра арганізацыю зручнага для хлопцаў графіка наведвання спартыўнай залы. І першы поспех мазырскіх паркуршчыкаў не прымусіў сябе доўга чакаць: на “АРТ-вакацыях-2015” яны заваявалі дыплом І ступені ў намінацыі “Калектыў сучаснага арыгінальнага жанру”. Нешта цікавае і абсалютна новае абяцаюць паказаць і на сёлетнім фестывалі ма­стацкай творчасці навучэнцаў.

А тым часам Наталля Юр’еўна стала за апошнія гады сапраўднай заўзятаркай паркура. Глядзіць на трэніроўках і на паказальных выступленнях на сваіх паркуршчыкаў ужо без страху, а толькі з захапленнем. І… не адпускае іх.

Апошнія словы не мае. Літаральна так сказаў мне адзін з мазырскіх паркуршчыкаў Алег Пятрухін, які прыйшоў на сустрэчу са мной разам з Наталляй Юр’еўнай: “Яна заўсёды з намі. Трымае нас усіх разам і не адпускае ад сябе…”

Вакальна-інструментальны ансамбль “Трыб’ют” Жлобін­скага дзяржаўнага прафесійна-тэхнічнага каледжа: з каморы — на сцэну

“Мне вельмі важна, каб дзеці паверылі ў сябе і пры гэтым заставаліся сабой, — гаворыць педагог-арганізатар Жлобінскага дзяр­жаўнага прафесійна-тэхнічнага ка­леджа Галіна Мікалаеўна Драздова. — І сваю галоўную задачу бачу ў тым, каб дапамагчы дзецям раскрыцца, бо часцей за ўсё самі яны ніколі не ска­жуць, маўляў, я ўмею спяваць ці я ўмею танцаваць. І толькі праз пэўныя трэнінгі, асабі­стае кантактаванне іх таленты пачынаюць гаварыць самі за сябе, і тады ўжо ўсё залежыць ад педагога: ці зможа ён прыцягнуць навучэнцаў да сацыякультурнай дзейнасці, ці зможа ён падштурхнуць іх да канкрэтнай творчасці, ці зможа раскрыць патэнцыял сваіх выхаванцаў… А калі ўжо нейкія вынікі дасягнуты, ні ў якім разе нельга дапусціць, каб таленавіты навучэнец пачаў ленавацца, каб ён спыніўся ў сваім творчым развіцці. Я, напрыклад, заўсёды кажу падлеткам: “Выпадкова ніколі не атрымаецца нічога добрага. Каб атрымалася, трэба пастаянна над сабой працаваць”. Тут прынцыпова яшчэ тое, каб навучэнцы разумелі, для чаго яны выхо­дзяць на сцэну. Я ім кажу: “Калі табе ёсць што людзям сказаць — скажы ім. Калі няма, тады не выходзь на сцэну. Вы выступаеце не для журы, не для таго, каб педагогі пабачылі, якія вы добрыя… Вы робіце гэта найперш для сябе. Ваша творчасць патрэбна ў першую чаргу вам самім, а не каму-небудзь іншаму”.

А гісторыя вакальна-інструментальнага ансамбля “Трыб’ют” пачалася з… каморы. Так у Жлобінскім дзяржаўным прафесійна-тэхнічным каледжы называюць маленькі пакойчык-студыю, куды аднойчы выкладчык спецдысцыплін Дзмітрый Аляксандравіч Марозаў прывёў двух навучэнцаў — Уладзіслава Сцяпанава і Мікалая Новікава, даведаўшыся пра тое, што яны не абдзелены музычным талентам і іграюць на інструментах. А потым ужо самі Уладзіслаў і Мікалай прывялі ў камору яшчэ двух на курс маладзейшых хлопцаў — Максіма Сасноўскага і Міхаіла Шаронава. І неўзабаве ў снежні 2012 года, калі ішла падрыхтоўка да “АРТ-вакацый-2013”, была ўтворана група “Трыб’ют”, якая выканала на конкурсе аўтарскую песню “Нябёсы” і атрымала дыплом І ступені па выніках абласнога агляду. Гэты поспех вельмі натхніў хлопцаў. Яны пачалі збірацца на рэпетыцыі практычна штодня, нават падчас летніх канікул, балазе ўжо не трэба было туляцца недзе на вуліцы і шукаць свабодныя альтанкі, каб патрэнькаць на гітары, а можна было ў любы зручны час прыйсці ў камору, дзе была сякая-такая апаратура. Дарэчы, многія інструменты, у тым ліку гітары, старэнькі сінтэзатар, яны набылі на свае сродкі. І на “АРТ-вакацыях-2015” музыканты з “Трыб’юта” прымножылі свой поспех. За выкананне аўтарскай песні “На ўчастку цёмнага дня” яны атрымалі дыплом І ступені ўжо на рэспубліканскім узроўні.

Пазалетась Уладзіслаў Сцяпанаў і Мікалай Новікаў закончылі вучобу ў каледжы, летась выпусціліся Максім Сасноўскі і Міхаіл Шаронаў… Цяпер у кожнага ўжо свая работа, свае праблемы і поспехі, сваё жыццё. Збірацца ў скла­дзе “Трыб’юта” ім ужо не так проста, хаця час ад часу яны для гэтага знаходзяць хвіліны каштоўнага дарослага часу. Але яны ніколі не забудуць, як падчас вучобы ў Жлобінскім дзяржаўным прафесійна-тэхнічным каледжы шчасліва жылі агульнай творчасцю: разам пісалі музыку і словы, разам радаваліся знойдзеным удалым мелодыям і аранжыроўкам, разам… выходзілі з каморы на сцэну.

Валанцёрскі атрад “Альбатрос” Гомельскага дзяржаўнага прафесійнага ліцэя будаўнікоў: паглядзець на жаданні навучэнцаў, а не на свае

Педагог-арганізатар Гомельскага дзяржаўнага прафесійнага ліцэя будаўнікоў Дар’я Паўлаўна Васільцова расказвае, што прыйшла на работу ў гэтую ўстанову адукацыі адразу пасля вучобы ў педагагічным каледжы і першыя часы адчувала пэўны дыскамфорт: “Я вучылася разам з таленавітымі людзьмі… А тут адразу зразумела, што з гэтым будуць праблемы. Недзе паўгода я мэтанакіравана шукала таленты, але з гэтага мала што атрымлівалася. І тады я вырашыла памяняць акцэнты: шукаць не таленты, а актывістаў, навучэнцаў, якім проста хацелася займацца нечым цікавым. Іншымі словамі, я паглядзела ў першую чаргу на іх жаданні, а не на свае. І — цуд! — такая група актывістаў вельмі хутка набралася. Цяпер вакол мяне каля 20 актыўных маладых людзей, якія робяць творчую пагоду ў ліцэі”.

“З часам у мяне выпрацавалася дакладная формула маёй работы з дзецьмі, — працягвае Дар’я Паўлаўна. — Яна гучыць так: “Якая я прыйду да дзяцей, такімі яны прыйдуць і да мяне”. Іншымі словамі, калі я прыйду да іх з энергіяй, з нейкімі цікавымі ідэямі, то і яны да мяне прыйдуць з гэтым жа. І так мы будзем зараджаць адно аднаго”.

Так, у выніку такога энергетычнага ўзаемаабмену два гады назад нара­дзіўся вельмі арыгінальны нумар “Свет матылькоў” (1 месца на “АРТ-вакацыях-2015” у намінацыі “Арыгінальны жанр”): у поўнай цемрадзі па сцэне хадзілі, бегалі, танцавалі дзяўчынкі са святлодыёднымі крылцамі, і стваралася ўражанне, што там лётаюць вясёлыя матылькі. Дарэчы, для таго нумара наўмысна было вырашана прыцягнуць дзяўчынак з рознымі цяжкімі хваробамі — пры святле ў іх бы нічога не атрымалася, яны маглі б проста разгубіцца. А ў цемнаце, дзякуючы святлодыёдам, іх душы, таксама не чужыя мастацтву, якраз і засвяціліся.

На “АРТ-вакацыі-2017” Дар’я Паўлаўна Васільцова разам са сваімі вернымі памочнікамі з валанцёрскага атрада “Альбатрос” рыхтуе нумар, які арыгінальна раскажа пра начную работу будаўнікоў. Што канкрэтна будзе ўяўляць сабой гэты нумар? Няхай гэта застанецца інтрыгай…

Танцавальны калектыў Royal Project Гомельскага дзяржаўнага прафесійна-тэхнічнага каледжа кулінарыі: больш за 2000 эфектаў

Калектыў Royal Project быў створаны ў 2009 годзе. Тады, яшчэ будучы школьнікам, сённяшні трэцякурснік Гомельскага дзяржаўнага прафесійна-тэхнічнага каледжа кулінарыі Арцём Лабудзеў любіў наведваць начны клуб Plaza, дзе і знайшоў многіх сваіх сяброў, як і ён сам, улюбёных у танец маладых людзей. Неўзабаве ўтварылася танцавальная група, якая, па словах Арцёма, танцавала ўсё што заўгодна: хіп-хоп, брэйк, тэктонік — хутчэй за ўсё, нейкую субстанцыю танца. Потым, калі Арцём стаў арт-дырэктарам клуба Plaza, яму і яго сябрам было ўжо мала проста танца­ваць. Захацелася большага. І гэтым большым сталі святлодыёдныя касцюмы (дарэчы, вельмі нятаннае задавальненне!), якія яны набылі на кітайскіх і еўрапейскіх сайтах. Так нарадзіўся ўжо сапраўдны Royal Project — каралеўскі праект, калі хлопцы, апранутыя ў гэтыя касцюмы, танцуюць на сцэне, а нехта кіруе ўсёй колерамузыкай на камп’ютары па Wi-Fi. Па словах Арцёма, кожны з касцюмаў пры ўмелым кіраванні можа выдаць да 2000 эфектаў.

Сваімі касмічнымі эфектамі Royal Project ужо зрабілі фурор на “АРТ-вакацыях” у 2015 годзе. Сёлета, запэўнівае Арцём Лабу­дзеў, будзе яшчэ больш крута.

Гомельскія агеньчыкі разліюць сваё святло на ўсю краіну…

Мікола ЧЭМЕР.
Фота аўтара і з архіва Гомельскага абласнога дома
навучэнцаў і работнікаў устаноў прафесійнай адукацыі.

Любімыя словы і святы

Другі год вучні і педагогі Казлоўшчынскай сярэдняй школы працуюць над праектам “Апрабацыя мадэлі фарміравання нацыянальна-культурнай ідэнтычнасці”. У яго рамках школа дзейнічае як сацыякультурны цэнтр. Мерапрыемствы, якія накіраваны на выхаванне ў навучэнцаў пачуццяў патрыятызму, любові да роднага краю, духоўных каштоўнасцей, з’яўляюцца неад’емнай часткай адукацыйнага працэсу, што і пацвердзіў Тыдзень нацыянальнай культуры.

У першы дзень тыдня вучні 11 класа, апранутыя ў беларускія нацыянальныя касцюмы, пад гукі беларускіх мелодый сустракалі вучняў, настаўнікаў, гасцей школы, віншавалі з пачаткам тыдня і ўручалі стужку-закладку з беларускім арнаментам і пажаданнем “Каб любіць наш родны край, сваёй мовы не кідай!” і заклікалі ўсіх размаўляць па-беларуску.

Экспрэс-апытанне “Ці ведаем мы беларускую мову” паказала, што многія вучні добра валодаюць роднай мовай, станоўча да яе адносяцца, а некаторым патрэбна яшчэ папрацаваць над сваім слоўнікавым запасам. У час правядзення інтэрактыўнай гульні “Скарбонка роднай мовы” вучні, настаўнікі пісалі самыя мілагучныя і любімыя беларускія словы, а затым склалі іх у маляўнічы букет “Нашы любімыя словы”.

Вучні пачатковых і сярэдніх класаў прынялі актыўны ўдзел у конкурсе малюнкаў “Мая малая радзіма”, у конкурсе фотаздымкаў “Мой родны кут”. Абавязковай умовай гэтых конкурсаў з’яўлялася прадстаўленне сваёй работы на беларускай мове.

На працягу тыдня і перапынкі былі незвычайнымі. Арганізоўваліся гульні “Знаўцы роднай мовы”, гучалі музычныя кампазіцыі не толькі ў выкананні беларускіх майстроў, але і школьных зорачак, выступалі юныя чытачы з вершамі беларускіх паэтаў “Гучы, мая родная мова!”.

Вучням была прадстаўлена магчымасць зазірнуць у бабулін куфэрак і знайсці там надзвычайнай прыгажосці рэчы, якімі карысталіся іх продкі: дываны, ручнікі, сурвэткі, прыгожыя вышыванкі.

Вучні старшых класаў сабраліся ў літаратурнай гасцёўні “Паэзія душы”. Галіна Аляксандраўна Аблажэй, былая загадчыца дзіцячага садка, паэтэса, расказала пра сябе, выказала сваю любоў да літаратуры, а пасля прачытала свае вершы.

А якім цікавым выдаўся “Кірмаш”! У пятніцу ўжо з самага ранку гучала музыка, якая запрашала на выставу-продаж “Асеннія дары”, падрыхтаваную разам з бацькамі. Вучні з кожнага класа вершаванымі закліканнямі прапаноўвалі яблыкі, пірагі, кексы, пончыкі, хрушчы, абаранкі, дранікі і іншыя стравы, якія прыйшліся да густу іх аднакласнікам, настаўнікам і адміністрацыі школы. Вучні пачатковых класаў Аляксей Якаўлеў (2 клас), Марта Міхалоўская (2 клас), Лізавета Грышук (3 клас), Арцём Палубінскі (3 клас), Ілона Трахімовіч (4 клас), акрамя мучных вырабаў, сумесна з бацькамі падрыхтавалі цікавую выставу з садавіны і агародніны. Навучэнцы 5—11 класаў рэалізоўвалі таксама і сувенірную прадукцыю, якую зрабілі са сваімі матулямі.

Тыдзень завяршыўся тэатралізаваным святам “Багач”. Ганна Дзмітрыеўна Шундрык са сваімі вучнямі, апранутымі ў нацыянальныя касцюмы, запрасіла на прадстаўленне не толькі навучэнцаў пачатковай школы, але і іх бацькоў. У выкананні дзяцей гучалі беларускія народныя песні “Саўка ды Грышка”, “Мікіта”, “Чаму ж мне не пець”, “Ох і сеяла Ульяніца лянок”. Хлопчыкі і дзяўчынкі з задавальненнем прынялі ўдзел у беларускіх гульнях і конкурсах “Збяры бульбу”, “А мы проса сеялі”, “Палупі яйкі” і інш. У выкананні фальклорнага калектыву гледачам быў прадстаўлены яркі танец “Крутуха”. Напрыканцы свята кожны госць атрымаў магчымасць пакаштаваць страву са святочнага стала.

Вучням 5—7 класаў у гэты ж дзень была прапанавана гульнявая праграма “Чаму ж нам не пець, чаму ж не гудзець!”. Аксана Мікалаеўна Яфімік са сваім класам правялі цікавыя конкурсы і беларускія гульні, загадвалі загадкі, складалі прыказкі і прымаўкі, спявалі, танцавалі, частавалі гасцей дранікамі.

На “Беларускай вечарыне” было вельмі цікава старшакласнікам. І там гучалі песні, вершы, усе размаўлялі па-беларуску. Праходзілі цікавыя конкурсы: “Млын”, “Дары восені”, “Касцы”, “Напаі каня”, падрыхтаваныя Рамуальдай Казіміраўнай Добыш і васьмікласнікамі. Скончылася вечарына дыскатэкай.

Ірына ЛАМАКА,
настаўніца беларускай мовы і літаратуры;
Іна ЦІМАФЕЙЧЫК,
бібліятэкар, настаўніца беларускай мовы і літаратуры
Казлоўшчынскай сярэдняй школы Дзятлаўскага раёна.

Гісторыя краіны — у сямейных гісторыях

Магілёўскіх школьнікаў цікавяць розныя аспекты гісторыі і культуры краіны, роднай вобласці. Яны імкнуцца ведаць аб гераічным мінулым землякоў, этнаграфіі і фальклоры, прыродных, духоўных і іншых багаццях сваёй Радзімы. Разам са сваімі педагогамі навучэнцы актыўна займаюцца разнастайнымі даследаваннямі, знаходзяць цікавыя факты гісторыі, вяртаюць з нябыту імёны герояў, даносяць гэтую інфармацыю да грамадскасці.

Як паведамілі ў абласным Цэнтры творчасці, у вобласці вялікая колькасць дзяцей, якія захоплены краязнаўствам. Яны з энтузіязмам прымаюць удзел у конкурсах і спаборніцтвах. Творчы патэнцыял юных краязнаўцаў Магілёўшчыны раскрываецца і ў праектах, якія яны распрацоўваюць у рамках рэспубліканскай акцыі “Жыву ў Беларусі і тым ганаруся”. У кожным з конкурсных напрамкаў акцыі навучэнцы рэгіёна годна праяўляюць сябе: рыхтуюць экскурсіі, актыўна вандруюць па краіне. Важна і тое, што, займаючыся краязнаўствам у цэлым, школьнікі не забываюць пра ўласныя карані. Хлопчыкі і дзяўчынкі даследуюць свае радаводы, духоўную спадчыну продкаў і сямейныя традыцыі, апісваюць гісторыі сваіх сем’яў у непарыўнай сувязі з агульнай гісторыяй народа.

— Конкурс “Мой род, мая сям’я” — важны напрамак краязнаўчай работы навучэнцаў. І вельмі радуе, што нашы дзеці з цікавасцю вывучаюць свой радавод. Падчас даследаванняў жыцця продкаў дзеці адкрываюць многія таямніцы, пачынаюць лепш разумець гісторыю краіны, бо атрымліваюць магчымасць паглядзець на гістарычныя падзеі вачыма сваіх дзядоў і прадзедаў. Кожная з работ, прадстаўленая на сёлетні конкурс, заслугоўвае ўвагі. Школьнікі ўсведамляюць важнасць сваіх даследаванняў, разумеюць, што гісторыя краіны складзена з асобных сямейных гісторый, — падкрэсліла загадчык аддзела краязнаўства і пошукавай работы АЦТ Святлана Хадоркіна.

У тым, што ў гэтых словах няма перабольшання, пераконваюць даследчыя праекты навучэнцаў вобласці. Тыя, пра якія пойдзе гаворка, ужо былі адзначаны прызавымі дыпломамі не толькі на рэгіянальных, але і на міжнародных конкурсах. Знаёмства з іх аўтарамі пераканала: перамогі былі цалкам заслужанымі.

Вучаніца сярэдняй школы № 34 Магілёва Ульяна Глазкова да вывучэння радаводу сваёй сям’і падключылася ўслед за старэйшай сястрой Вольгай, працягнуўшы пачатую ёю справу.

— Наогул, вывучэннем гісторыі сям’і мы вырашылі заняцца пасля таго, як у фотаальбоме нашай бабулі Оля знайшла вельмі стары здымак. На адваротным баку было напісана: “На доўгую памяць дарагім бацькам ад Івана Мікуліча. 13 кастрычніка 1940 года”. Аказалася, што салдат на тым фота — наш сваяк — родны брат прабабулі. Праз восем месяцаў пасля таго, як быў зроблены здымак, артылерыст Іван Мікуліч загінуў пры абароне Гомеля. Яму было ўсяго 19 гадоў. Памяць аб ім засталася толькі ў здымку і аповедах родных. Менавіта гэты выпадак дапамог нам зразумець, што неабходна як мага больш ведаць аб каранях сваёй сям’і і перадаваць гэтыя веды з пакалення ў пакаленне. Гэта дапаможа і нам пакінуць след у сэрцах сваіх будучых нашчадкаў, — упэўнена Ульяна.

Вывучэннем радаводу сёстры займаюцца на працягу сямі гадоў. За гэты час удалося выявіць восем радавых галін, ідэнтыфікаваць звыш 400 сваякоў па розных лініях, даведацца аб паходжанні сямейных прозвішчаў, тэрыторыі пражывання і рассялення, адшукаць мноства месцаў пахавання продкаў і нават некалькі радавых дамоў. Акрамя таго, даследаванне паспрыяла аднаўленню адносін са сваякамі, сувязь з якімі па розных прычынах была страчана. З архіўных даных і дакументальных крыніц, з гутарак са сваякамі Ульяна разам з кіраўніком праекта, настаўніцай матэматыкі, педагогам школьнага аб’яднання па інтарэсах “Летапіс” і сваёй бабуляй Яўгеніяй Дзмітрыеўнай Дубавіцкай даведалася шмат цікавага з гісторыі сваіх продкаў.

— З летапісу “Вопыт апісання Магілёўскай губерні” нам стала вядома, што адзін з прапрадзедаў — Фёдар Іванавіч Булай — быў мешчанінам і ўладальнікам невялікага завода. Ажаніўся звычайны гарадскі хлопец з дваранкай — Настассяй Мікітаўнай Краснікавай. Нягледзячы на забароны бацькі, іх сацыяльна няроўны шлюб адбыўся. Настассю Мікітаўну за гэта адлучылі ад радні, — расказвае дзяўчынка.

Па яе словах, лёсы іх продкаў непарыўна звязаны з агульнай гісторыяй беларускага народа, тымі падзеямі, якія адбываліся ў краіне і горадзе. Так, прадзед Дзмітрый Фёдаравіч Булай, будучы хлапчуком, бачыў апошняга расійскага імператара Мікалая II.

— Калі ў Магілёве знаходзілася Стаўка Галоўнакамандуючага царскай расійскай арміяй, прадзед быў вучнем Аляксандраўскага рэальнага вучылішча. На цяперашняй плошчы Славы вучняў сабралі, каб тыя песнямі прывіталі цара. Тую сустрэчу Дзмітрый Фёдаравіч запомніў на ўсё жыццё, — расказвае Ульяна Глазкова.

Прайшлі продкі Глазковых праз рэпрэсіі і арышты, звязаныя з паслярэвалюцыйным часам, падтачыла карані і зламала многія маладыя галінкі роду Вялікая Айчынная вайна. Гераічна змагаўся за свабоду Радзімы ўвесь род Мікулічаў, праявілі сябе на франтах таксама Фёдар Хадановіч, Мікалай Вараб’ёў, Рыгор Дубіцкі.

— Даследуючы гісторыю нашага роду, мы не толькі знайшлі шмат цікавых фактаў, але і даведаліся пра сямейныя традыцыі. Напрыклад, з пакалення ў пакаленне перадаецца ў нашай сям’і любоў да рукадзелля. А яшчэ мы да гэтага часу захавалі традыцыю ўсёй сям’ёй рабіць па суботах пельмені, якую ў свой час заснавала яшчэ мая бабуля Настасся Мікітаўна Булай, — кажа Яўгенія Дзмітрыеўна.

Вывучэнне лёсаў продкаў дапамагло выявіць і такую тэндэнцыю: у родзе Глазковых у прафесійным плане перавагу ў асноўным аддаюць медыцынскай або педагагічнай рабоце. Пачатак дынастыі лекараў паклаў прадзядуля Іван Пятровіч Мікуліч.

— Ён быў сельскім фельчарам і расказваў шмат смешных гісторый. Як, напрыклад, пра тэрмометр. Жыхарцы вёскі пад Магілёвам стала дрэнна. Прадзядуля вырашыў памераць тэмпературу хворай, даў ёй градуснік, а тут яго тэрмінова выклікалі па іншым адрасе. Іван Пятровіч наказаў жанчыне заўтра прыйсці да яго самой. Раніцай хворая прыйшла, але замест аповеду пра паказчыкі тэмпературы, стала нястомна дзякаваць прадзеду: “Добрыя лекі, доктар. Трымала ўсю ноч, і сапраўды палягчэла”, — з умешкай узгадвае Ульяна. — Аднак усё ж самай шматлікай у нашым родзе з’яўляецца педагагічная дынастыя, — дадае дзяўчынка.

Усяго ў іх родзе 34 педагогі, агульны працоўны стаж якіх налічвае звыш 700 гадоў. У іх сям’і былі і ёсць педагогі рознага профілю: матэматыкі, хімікі, гісторыкі, географы, інфарматыкі, біёлагі, выхавальнікі, настаўнікі пачатковых класаў, замежных і рускай моў, музыкі і харэаграфіі, фізічнай культуры, абслугоўвай працы. Кожны з прадстаўнікоў дынастыі варты асобнага аповеду. Але самае галоўнае, што маладое пакаленне сям’і таксама ідзе па слядах продкаў, часта выбіраючы сярод розных прафесійных дарог менавіта настаўніцкі шлях.

— Дэталёвае вывучэнне гісторыі нашага роду дало шмат. Я даведалася, што нашы продкі пражылі сваё жыццё годна, многія з іх унеслі свой невялікі ўклад у гісторыю. На жаль, многіх сваякоў ужо няма з намі, некаторыя забыліся пра свае карані, пра кагосьці засталося вельмі мала звестак. Гэта значыць, што заканчваць даследаванне рана. Наперадзе чакаюць новыя знаёмствы і адкрыцці, — пераканана Ульяна Глазкова.

Цалкам салідарна з Ульянай і вучаніца Дараганаўскага ВПК Асіповіцкага раёна Ксенія Сітнік.

— Веданне радаводу дапамагае не толькі ў вывучэнні гісторыі, а і вучыць мяне правільным адносінам да жыцця, да выбранай справы, да людзей. Лёсы прадстаўнікоў майго роду — гэта мае жыццёвыя маякі, на якія я ўвесь час трымаю раўненне, — так пачала аповед пра свой радавод Ксенія.

Разам з кіраўнікамі праекта — дырэктарам школьнага краязнаўчага музея Жаннай Сямёнаўнай Караленяй і сваёй мамай Таццянай Іванаўнай Мельнікавай — Ксеніі ўдалося скласці свой радавод да восьмага калена.

— Вывучаць гісторыю продкаў я пачала яшчэ ў 2 класе. Зараз вучуся ў 10-м, але даследчая работа працягваецца. Вельмі дапамагае ў даследаваннях сямейная рэліквія — дзённік успамінаў і звестак па радавой лініі Андросенка — Грашчанка, якую пакінуў пасля сябе мой дзядуля па мацярынскай лініі Іван Фёдаравіч Андросенка. Найважнейшай крыніцай інфармацыі стала таксама перапіска дзеда Івана і яго жонкі, маёй любімай бабулі Надзеі. Значна спрыяюць вывучэнню радаводу і розныя дакументальныя крыніцы, — адзначае дзяўчынка.

Афіцыйныя звесткі дапамаглі праліць святло на многія страчаныя факты. Так, з дакумента “Дадатковыя рэвізскія казкі па Клімавіцкім павеце розных саслоўяў за 1864 г.” Ксенія атрымала шырокую інфармацыю пра сям’ю свайго прапрапрапрадзядулі Антона Міхайлавіча Васькоўскага і даведалася, што яе продкі карысталіся правамі асоб дваранскага паходжання і польскай шляхты.

— У ходзе работы мы высветлілі, што лёсы прадстаўнікоў нашага роду непарыўна звязаны з гістарычнымі падзеямі той эпохі, у якую жылі. Радавод нашай сям’і з’яўляецца яркім увасабленнем лёсу народа і гісторыі нашай краіны, — запэўнівае Ксенія.

У гэтым лепш за ўсё пераконваюць сямейныя паданні, якія расказвае навучэнка Дараганаўскага вучэбна-педагагічнага комплексу. Напрыклад, часы Першай сусветнай вайны ў іх родзе звязаны з трагічнай стратай Нюшы — дачкі пары Ляўшук — адной з радавых галін. Леўшукі былі ў ліку бежанцаў, якія пакідалі Беларусь, калі на яе тэрыторыі разгарнуліся актыўныя баявыя дзеянні. На шляху ў Петраград ад хваробы загінулі і бацька, і маці мнагадзетнай сям’і. І хоць іх дзеці ўсё ж дабраліся да сваякоў, лёс малодшай дачкі Нюшы і цяпер застаецца невядомым.

— Кастрычніцкая рэвалюцыя таксама прынесла няшчасці ў некаторыя сем’і нашага роду. Так, Рыбаковы — уладальнікі зямель і шэрага прадпрыемстваў (цаглянага завода, спіртзавода і сыраварні) — страцілі ўсю сваю маёмасць. Землеўладальнікі Сітнікі таксама пазбавіліся ўсяго. Аднак аб іх былых уладаннях і зараз нагадваюць некаторыя назвы. У Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці ёсць лес, які да гэтага часу называюць Мамчын. Гэты лес падарыў памешчык Бонч-Асмалоўскі маёй прапрабабулі Караліне за тое, што яна была малочнай маці яго сына, — распавядае Ксенія Сітнік.

Свой адбітак на лёсы прадстаўнікоў роду Ксеніі наклала і Вялікая Айчынная вайна. На франтах самааддана змагаліся яе продкі. Іван Андросенка, Аляксандр Сітнік, Уладзімір Ласоўскі, Іван Рыбакоў, Алег Кучынскі і Анатоль Рыбакоў ваявалі ў партызанах. З пяці сыноў прапрабабулі дзяўчынкі — Ксеніі Ласоўскай, дадому вярнуліся толькі двое. Адзін з сыноў — Іван, сыходзячы на фронт, пакінуў дома цяжарную жонку. Сваю дачку Ніну ён так і не ўбачыў.

— У нашым родзе ёсць дастаткова вядомыя асобы. Гэта Аляксандр Пятровіч Мельнікаў — паэт, выдатны ўрач-радыёлаг, краязнавец Міхаіл Аляксеевіч Ласоўскі. Сярод маіх продкаў — прадстаўнікі разнастайных прафесій. Найбольш часта сустракаецца ў нашым радаводзе прафесія настаўніка. Кім стану я, пакуль дакладна не магу сказаць, хоць і схіляюся да таго, каб працягнуць настаўніцкую дынастыю, — гаворыць Ксенія.

Не толькі цікавасць да лёсаў продкаў прымушае гэтых дзвюх дзяўчынак — ды і многіх іншых магілёўскіх школьнікаў — імкнуцца да вывучэння свайго роду. Веданне гісторыі сям’і, продкаў, становіцца для вучняў своеасаблівым трывалым фундаментам, на аснове якога яны з упэўненасцю глядзяць у сваю ўласную будучыню.

Ганна СІНЬКЕВІЧ.
Фота аўтара і з архіва Ксеніі СІТНІК.

Зямля бацькоў — мая зямля

Выхавальнікі Церабяжоўскага ясляў-сада Столінскага раёна фарміруюць самасвядомасць дзяцей на аснове пазнання гісторыі і культуры свайго народа і найбліжэйшага сацыяльнага асяроддзя. 

— Цяжкасці ў азнаямленні дзяцей з побытам і прыладамі працы продкаў заключаюцца ў тым, што дашкольнікам уласціва наглядна-вобразнае мысленне, — адзначае загадчыца ясляў-сада Святлана Новік. — Таму педагогі нашай установы выкарыстоўваць у рабоце не толькі мастацкую літаратуру, ілюстрацыі і дыдактычны матэрыял, але і наглядныя прадметы: нацыянальныя касцюмы, посуд, прылады працы і г.д. Акрамя таго, выхавальнікі разам з бацькамі аформілі на тэрыторыі ясляў-сада музейную экспазіцыю, дзе сабралі розныя бытавыя прадметы вяскоўцаў. Дзякуючы гэтаму, дзеці могуць адкрыць для сябе гісторыю роднага краю.

У дашкольнай установе наладжана цеснае ўзаемадзеянне з бацькамі, што значна павышае эфектыўнасць выхаваўчай работы. Ужо традыцыйнымі сталі такія сумесныя мерапрыемствы, як кірмаш народных цацак, выстава фотакалажаў і інш.

— Надзвычай цікавай і пазнавальнай з’яўляецца выстава работ дарослых і дзяцей “Лялька — абярэг сям’і”, — расказвае Святлана Новік. — Лялькі-абярэгі, выкананыя рознымі сем’ямі, — гэта не проста лялькі з тканіны, а традыцыя захавання цёплых і добрых узаемаадносін паміж дзецьмі і дарослымі ў сям’і. Кожная лялька з’яўляецца непаўторнай і адлюстроўвае сямейныя традыцыі, культуру, веру, светапогляды і каштоўнасці.

Педагогі разам з бацькамі чытаюць дзецям творы, якія выхоўваюць патрыятычныя пачуцці, знаёмяць малышоў з народна-прыкладным мастацтвам малой радзімы, расказваюць дашкольнікам пра майстроў-аднавяскоўцаў, запрашаюць іх на заняткі. Вынікі такой работы відавочныя. Маленькія грамадзяне гавораць пра родную вёску з гордасцю і радасцю, хочуць жыць у сваёй краіне пад мірным небам сярод шчаслівых людзей.

Сяргей ГРЫШКЕВІЧ.

У самым цэнтры

Быць у цэнтры ўвагі, жыць у цэнтры горада, займаць цэнтральнае месца, чытаць цэнтральныя навіны, глядзець цэнтральны тэлеканал… Няцяжка здагадацца, што слова “цэнтр” — сінонім якасці, важнасці, актуальнасці. Гэта тычыцца і геаграфічнага цэнтра Беларусі — Пухавіцкага раёна. Мясцовыя школы — цэнтры якаснага навучання і выхавання, вёскі — цэнтры захавання спрадвечных народных традыцый і звычаяў, лясы — цэнтры грыбнога і ягаднага, а рэкі і азёры — рыбнага багацця. Нават тыповы беларускі краявід у самым цэнтры краіны выглядае па-асабліваму чароўна і ўрачыста.

Дэтэктыўная гісторыя

Слова “цэнтр” — сінонім не толькі якасці, важнасці, актуальнасці, але і таямнічасці. І самую першую таямніцу пухавіцкай зямлі, упэўнены, спрабаваў раскрыць кожны журналіст, які прыязджаў сюды ў камандзіроўку. Яшчэ б! У камандзіровачным лісце пазначана “Пухавіцкі раён”, а пячатку ставім у Мар’інай Горцы. Прыязджаем цягніком у Мар’іну Горку, а выходзім на чыгуначнай станцыі Пухавічы, хоць да населенага пункта з такой назвай некалькі кіламетраў. Містыка? Чыясьці памылка? І ні містыка, і ні памылка, а сапраўдная дэтэктыўная гісторыя. 1870-я гады. Ідзе будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі. Усе, і ў першую чаргу памешчыкі, разумеюць, што ў тых населеных пунктах, праз якія пройдзе чыгунка, пачнецца актыўнае развіццё гандлю, прамысловасці, рамяства.

Разумеў гэта і будучы міністр унутраных спраў Леў Савіч Макаў, якому ўдалося пераканаць інжынераў-праекціроўшчыкаў змяніць першапачатковы маршрут і пракласці чыгунку не праз Пухавічы, а праз Мар’іну Горку, дзе знаходзіўся яго маёнтак. Пераканаў, відаць, не зусім законным чынам, бо, каб камісія, якая праязджала па толькі што пракладзеным палатне, не заўважыла змен, на чыгуначнай станцыі ў Мар’інай Горцы была вывешана шыльда “Пухавічы”. Але гэта ўсяго толькі аматарская версія. Гісторыкі называюць іншую прычыну блытаніны з шыльдамі: грузы, што перавозіліся па чыгунцы, адпраўляліся ў валасны цэнтр Пухавічы, таму і чыгуначную станцыю ў Мар’інай Горцы назвалі Пухавічы.

Пухаўчане

І ўсё ж чаму райцэнтр Мар’іна Горка, а раён Пухавіцкі? Мар’інагорскі раён таксама гучыць нядрэнна. Для раскрыцця гэтай таямніцы адправімся ў гісторыка-краязнаўчы музей Пухавіцкай сярэдняй школы. Па словах кіраўніка музея Вадзіма Анатольевіча Кушнярова, Пухавічы хоць і далі назву раёну, аднак
райцэнтрам былі ўсяго адзін год: з ліпеня 1924 па ліпень 1925 года. Адміністрацыйны цэнтр быў перанесены ў Мар’іну Горку пасля таго, як у Пухавічах адбыўся вялікі пажар. З таго часу на працягу амаль стагоддзя жыхары Пухавіч па-ранейшаму лічаць сябе жыхарамі райцэнтра, няхай і неафіцыйнага. І права ў іх на гэта ёсць: раён усё ж Пухавіцкі, а не Мар’інагорскі. “Я — з Пухавіч”, — з вуснаў ураджэнцаў старадаўняга мястэчка гэтыя словы заўсёды гучаць ганарова, узвышана. Ганарова і ўзвышана расказваў пра гісторыю роднай школы і юны экскурсавод вучань 9 класа Дзмітрый Радзюк:

— 16 лістапада 1863 года ў Пухавічах было адкрыта пачатковае народнае вучылішча. Праз год на сродкі мясцовых жыхароў быў узведзены цагляны будынак, куды мясцовыя хлопчыкі спяшаліся атрымліваць веды. Архіўныя звесткі сведчаць, што іх было 27, а першым настаўнікам быў Грынько, выпускнік Нясвіжскай семінарыі. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі школе быў перададзены трохпавярховы драўляны будынак. У гады Вялікай Айчыннай вайны многія настаўнікі і вучні змагаліся на фронце. Таксама ў нашай школе навучаліся будучыя Героі Савецкага Саюза Мікалай Канстанцінавіч Шут і Васіль Іванавіч Тарлоўскі. У савецкі час вучылішча было ператворана ў сямігодку, а ў 1939 годзе адбыўся першы выпуск сярэдняй школы. У 1944 годзе школа аднавіла асветніцкую дзейнасць. Шмат работы для аднаўлення яе матэрыяльнай базы зрабілі дырэктары. Наша школа ганарыцца сваімі выпускнікамі. Напрыклад, генерал-лейтэнантам Яўгенам Васільевічам Мікульчыкам, доктарам медыцынскіх навук вучоным у галіне нейрахірургіі Арнольдам Фёдаравічам Смеяновічам, галоўным рэдактарам Выдавецкага дома “Звязда” Алесем Мікалаевічам Карлюкевічам.

Мар’інагорцы

“Я — з Мар’інай Горкі”, — з вуснаў ураджэнцаў райцэнтра гэтыя словы гучаць не менш узвышана і ўрачыста, чым з вуснаў жыхароў старадаўніх Пухавіч. І расказваюць мар’інагорскія педагогі пра родны горад і родную школу з не меншай любоўю. А калі гэты аповед дапаўняецца матэрыяламі музея адкрытага тыпу, то аповед атрымліваецца асабліва цікавым. Менавіта такі незвычайны музей дзейнічае ў сярэдняй школе № 2 Мар’інай Горкі. Адметнасць яго ў тым, што экспазіцыя размешчана не ў асобным кабінеце або памяшканні, а ў школьным калідоры, што станоўча ўплывае на колькасць наведвальнікаў. Кожны перапынак дзясяткі вучняў самага рознага ўзросту знаёмяцца з піянерскай атрыбутыкай і школьнымі прыладамі мінулых эпох, вучнёўскім партфелем, штодзённай і святочнай школьнай формай і абавязкова лістом ад Юрыя Аляксеевіча Гагарына з яго аўтографам, які лётчык-касманаўт накіраваў школе ў якасці падзякі за жаданне назваць піянерскую дружыну яго імем. Несумненна, музей адкрытага тыпу — новае і галоўнае эфектыўнае паняцце ў музейнай педагогіцы.

Музей гісторыі школы быў урачыста адкрыты 31 кастрычніка мінулага года ў гонар 100-годдзя школы. Сабраныя матэрыялы раскрываюць асноўныя этапы гісторыі ўстановы адукацыі, расказваюць пра яе настаўнікаў і выпускнікоў. 140 каштоўных прадметаў захоўваюцца ў такіх раздзелах экспазіцыі, як “Школа — цэнтр ідэйна-палітычнага і маральнага выхавання”, “Школа — цэнтр працоўнага выхавання”, “Школа — цэнтр інтэлектуальнага і творчага развіцця”, “Знакамітыя выпускнікі”, “Дасягненні нашых выпускнікоў”, “Нашы дасягненні”, “Куток школьнай сімволікі” і “Залаты фонд школы”, “З гісторыі школьных прылад”.

— У 1915 годзе па шматлікіх просьбах чыгуначнікаў у Мар’інай Горцы была адкрыта пачатковая школа. У 1921 годзе школа была перайменавана ў чыгуначную ІІ ступені (сямігадовую) з беларускай мовай навучання. У 1933 годзе школа пачала працаваць у новым будынку, узведзеным на месцы сучаснага. У 1934 годзе адбыўся першы выпуск сямікласнікаў, а ў 1937 — дзесяцікласнікаў. У гады Вялікай Айчыннай вайны школьны будынак згарэў. Пасля вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў у 1944 годзе школа адкрылася ў прыстасаваным будынку і знаходзілася паблізу цяперашняга будынка Палаца культуры. Школьнікі тых гадоў акрамя вучобы актыўна аказвалі дапамогу калгасам, збіралі ўгнаенні, яйкі вадаплаўных птушак (была ўстаноўлена норма на кожнага вучня — 3 яйкі), распаўсюджвалі літаратуру сярод насельніцтва, — паведаміла дырэктар сярэдняй школы № 2 Мар’інай Горкі Дзіна Мікалаеўна Паўлава.

Дзейнасць установы адукацыі ў пасляваенны перыяд і да нашага часу можна коратка ахарактарызаваць адным словам — дасягненні. І дасягненні гэтыя былі б немагчымы без актыўнай працы дырэктараў. У 1959 годзе, калі школа перайшла ў новы трохпавярховы будынак, кіраўніком установы была прызначана Вера Рыгораўна Іванова. Школа хутка стала адной з лепшых у раёне. Ідэалагічнае, ваенна-патрыятычнае, маральнае выхаванне падрастаючага пакалення было пастаўлена на высокім узроўні. Нядзіўна, што ў 1962 і ў 1966 гадах школа стала ўдзельніцай ВДНГ СССР, а дырэктар была ўзнагароджана ордэнам Леніна, ёй прысвоілі званне “Заслужаны настаўнік школ БССР”. У школе актыўна працуе музей Вялікай Айчыннай вайны, прызнаны ў 1967 годзе лепшым у рэспубліцы сярод школьных музеяў.

З 1974 па 1994 год дырэктарам школы працаваў Сяргей Мікалаевіч Сяргееў. Выдатнік народнай адукацыі БССР і СССР з уласцівай яму энергіяй і энтузіязмам узяўся за справу. Дзякуючы яго намаганням, у 1983 годзе быў узведзены новы вучэбны корпус з актавай і спартыўнай заламі, сталовай, стралковым цірам, швейнай майстэрняй, аформлены і абсталяваны вучэбныя кабінеты. За добрую працу па навучанні і выхаванні падрастаючага пакалення настаўнікі школы Аляксей Якаўлевіч Хільковіч і Анатоль Ільіч Новік у жніўні 1982 года былi накіраваны на ВДНГ СССР у Маскву.

— У 1985 годзе Рэспубліканскім навукова-метадычным кабінетам быў абагульнены вопыт работы мар’інагорскай установы адукацыі па працоўным выхаваннi, школа зноў стала ўдзельніцай ВДНГ СССР. З больш чым 100 школ з усіх рэспублік Саюза наша школа была ўзнагароджана дыпломам ІІІ ступені. У школу за перадавым вопытам пачалі часта прыязджаць дэлегацыі з Кубы, Венгрыі, ГДР. Традыцыі працягваюцца. І цяпер кожны год наша школа становіцца прызёрам і пераможцай шматлікіх конкурсаў абласнога, рэспубліканскага, міжнароднага ўзроўню, — падзялілася Дзіна Мікалаеўна.

Decoro Дукору

Пакуль пухаўчане і мар’інагорцы вызначаюць, які населены пункт мае большае права на званне райцэнтра, жыхары Дукоры ўпэўнены, што больш маляўнічага, больш чароўнага месца ў Пухавіцкім раёне не знайсці. І няхай Дукора ніколі не была райцэнтрам, затое багаццем свайго мінулага яна дакладна не саступае, а то і пераўзыходзіць і Пухавічы, і Мар’іну Горку. Асабліва ваколіцы Дукоры вылучаюцца сваёй маляўнічасцю. Нездарма самая распаўсюджаная версія паходжання назвы населенага пункта сведчыць пра тое, што слова “дукора” ўтварылася ад лацінскага decoro, што значыць “упрыгожваю”. Дукорскія настаўнікі і вучні на практыцы пацвярджаюць гэтую версію: упрыгожваюць сваё жыццё ўсмешкамі, тэрыторыю школы — кветкамі, а экспазіцыю школьнага музейнага пакоя — цікавымі экспанатамі. А як яны прыгожа расказваюць пра Дукору! Не аповед, а песня. Вось паслухайце:

“Праз лясы i маляўнічыя ўзгоркі ціха нясе свае воды ў Бярэзіну рака Свіслач. Па яе цячэнні на скрыжаванні аўтамабільных дарог Мінск — Бабруйск і Рудзенск — Свіслач шырока i прывольна раскінулася ў акружэнні палёў, лугоў i лясоў старадаўняя Дукора, вядомая па гістарычных дакументах з канца XV стагоддзя. Існуе думка, што назва Дукора ўтворана ад прозвішча Дукора. У балтыйскіх народаў слова “дукра” значыць “дачка”. Мясцовы настаўнік-краязнавец і драматург Васіль Гарбацэвіч лічыў, што назва паходзіць ад лацінскага decoro”.

Прыгажосць ля школы, прыгажосць у школе, але самы галоўны дукорскі дэкор — гэта рэшткі палацава-паркавага комплексу, якія знаходзяцца каля будынка школы і дзе цяпер знаходзіцца сядзібна-паркавы турыстычны комплекс “Дукорскі маёнтак”. Настаўнікі і вучні цесна супрацоўнічаюць з комплексам, дапамагаюць яго работнікам наводзіць чысціню ў парку. У знак падзякі адміністрацыя бясплатна катае дукорскіх вучняў і настаўнікаў у брычцы, праводзіць экскурсіі, у любы час вучні мясцовай школы могуць пакарыць вяровачны гарадок, прымаюць удзел у традыцыйным фестывалі выпускнікоў. Акрамя таго, праца на тэрыторыі маёнтка ў летні перыяд — выдатная магчымасць для старшакласнікаў зарабіць грошы.

Пазнай Радзіму — зарабі грошы

З Дукорскім маёнткам актыўна супрацоўнічае і Цэнтр турызму дзяцей і моладзі Пухавіцкага раёна. Па словах яго дырэктара Сяргея Анатольевіча Махнача, такое супрацоўніцтва наладжана невыпадкова, паколькі ў краіне актыўна развіваецца турыстычны аграсектар. Супрацоўнікамі цэнтра створаны каталог аграсядзіб, якія ўвайшлі ў турыстычныя маршруты па малой радзіме. Гэта не толькі Дукорскі маёнтак, але і знакамітыя Дудуткі. Распрацавана вялікая колькасць маршрутаў веласіпедных і пешых паходаў. Нездарма на рэспубліканскім конкурсе турыстычных паходаў “Пазнай Радзіму — выхавай сябе” ў мінулым годзе навучэнцы і педагогі цэнтра занялі 2 першыя месцы. Актыўна распрацоўваюцца маршруты і па краіне, у тым ліку вытворчыя маршруты. Актыўная экскурсійная дзейнасць прыносіць выдатныя вынікі. Так, за мінулы год сукупны грашовы абарот ад аказання платных экскурсійных паслуг цэнтрам дасягнуў 1 млрд 800 млн недэнамінаваных рублёў.

Каплун на стале

Вернемся ў Дукору. Як паведаміла дырэктар Дукорскага дзіцячага сада — сярэдняй школы Святлана Міхайлаўна Гацман, з канца XVIII стагоддзя маёнткам пачынаюць валодаць Ашторпы. У часы іх гаспадарання ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя сядзібны комплекс у стылі класіцызму ўключаў прыгожы двухпавярховы мураваны палац, уязную браму, пейзажны парк з сажалкай. Дзякуючы акварэлі Напалеона Орды 1876 года захаваўся ранейшы выгляд комплексу. Палац стаяў сярод старога парку, які разам з садам і гаспадарчымі будынкамі займаў плошчу каля 40 га. Парк перасякала шырокая дарога, якая выходзіла да Ігумена і Смілавіч. З боку Смілавіч узведзена арачная мураваная ўязная брама, завершаная высокай чатырохграннай вежай са шпілем, на якім размяшчалася гербавая харугва. Па абодва бакі дарогі стаялі гаспадарчыя будынкі: стайні, кухня, карэтная, флігель.

— Лявон Ашторп, пры якім маёнтак дасягнуў асаблівага росквіту, быў цікавы чалавек, хлебасол, вялікі гастраном. У Дукоры ў яго быў тэатр, карцінная галерэя, тут госці балявалі тыдні напралёт. Уявім, што дзверы ашторпаўскага палаца адчыніліся для нас. Праходзім па пярэдняй. Насустрач — сам гаспадар, з паклонамі ён бярэ пад руку і праводзіць да стала. Спачатку — закускі за фуршэтным сталом. Паласаваўшыся закускамі, мужчыны падстаўляюць локці дамам, і паважная працэсія пад гукі паланэза рухаецца да вялікага абедзеннага стала. Прасядзець за ім давядзецца ніяк не менш як гадзіны чатыры. Інакш не справіцца з багаццем страў і закусак. Адам Мальдзіс, зазіраючы ў часы, блізкія гаспадаранню Ашторпаў у Дукоры, расказвае аб застоллі так: “У торт саджалі жывых птушак, якія ўзляталі падчас “вівата”. На стол падавалі цэлых дзікоў, напоўненых знутры каўбасамі, індычкамі, курапаткамі, або доўгіх шчупакоў, затушаных у галаве, звараных усярэдзіне і падсмажаных у хвасце”. Традыцыйнай сенсацыяй застолля быў цэлы каплун (певень, якога адмыслова гадавалі на мяса, напаўнялі праз палівачку малаком і яечнымі жаўткамі, а потым усё разам варылі ў кіпені). Рыбу фаршыравалі свінінай, свінняў — індычынай, індычак — рыбай. Птушкам… перакрыўлялі… ногі, крылы, галовы, рабілі постаці, на стварэнні Божыя не падобныя, і такія пачастункі лічыліся самымі моднымі і смачнымі…”, — прыгожа, па-дукораўску паведаміла кіраўнік музейнага пакоя настаўніца беларускай мовы і літаратуры Наталля Канстанцінаўна Крукоўская.

Жывых птушак, што вылятаюць з торта, вам, канечне, не абяцаюць, аднак розныя іншыя прысмакі, якімі некалі частавалі сваіх гасцей Ашторпы, вы можаце пакаштаваць. Для гэтага варта наведацца ў Дукорскі маёнтак. А вось калі вы захочаце даведацца пра багатую гісторыю Дукоры, пра лёс знакамітых выпускнікоў школы, вам варта завітаць у мясцовую школу.

Турыстычны брэнд

Падчас падарожжа па Пухавіцкім раёне абавязкова трэба наведаць геаграфічны цэнтр Беларусі, які знаходзіцца ў ваколіцах вёскі Антанова. Каб не заблудзіць і хутка адшукаць неабходны знак, папярэдне завітайце ў Бор-Слабадскі дзіцячы сад — базавую школу. Менавіта за настаўнікамі і вучнямі гэтай установы адукацыі замацаваны памятны знак. Кожны год яны наводзяць тут чысціню, абкошваюць яго. Як паведаміла дырэктар школы Наталля Уладзіміраўна Валянкова, памятны знак быў устаноўлены ў маі 1996 года пасля правядзення спецыяльнай экспедыцыі. Вызначэнне геаграфічнага цэнтра Беларусі адбывалася з дапамогай высокадакладнай спадарожнікавай сістэмы. Было ўстаноўлена, што геаграфічны цэнтр Беларусі знаходзіцца каля вёскі Антанова Навасёлкаўскага сельсавета Пухавіцкага раёна.

Якую практычную карысць для Пухавіцкага раёна можа прынесці вызначэнне геаграфічнага цэнтра краіны? У першую чаргу турыстычна-фінансавую. Геаграфічны цэнтр можа стаць адным з брэндаў не толькі раёна, але і краіны. Брэсцкая крэпасць, Белавежская пушча, Мір, Нясвіж, сталічны праспект Незалежнасці, з якімі мы знаёмім нашых замежных гасцей, варта дапоўніць і ваколіцамі Мар’інай Горкі, тым больш знаходзіцца яна адносна недалёка ад сталіцы. Каб турысты сюды паехалі, для пачатку трэба вырашыць пэўныя пытанні з інфраструктурай. Калі беларускі журналіст яшчэ пагодзіцца дзеля аднаго кадра прайсці тры кіламетры па пераараным восеньскім полі, то замежныя госці наўрад ці. Патрэбна хаця б нешырокая, але ўтаптаная сцяжынка і ўказальнік, які б дазволіў не заблудзіць сярод бяскрайняга поля і аператыўна заўважыць знак.

Сімвал якасці

Жыць у цэнтры краіны — значыць быць у цэнтры ўвагі, а быць у цэнтры ўвагі — заўсёды адказна, бо кожны твой крок, кожны ўчынак не застаецца незаўважаным. Калі ствараць школьны музей — дык адметны, адзін з лепшых у краіне. Калі займацца краязнаўствам — дык грунтоўна, да драбніц вывучаць родны край. Калі выхоўваць маладое пакаленне — дык шчырымі патрыётамі. Гэта і робяць педагогі Пухавіцкага краю. А можа, усё ж такі Мар’інагорскага?

Ігар ГРЭЧКА.
Фота аўтара.

Час збіраць камяні

Сёлета спаўняецца 845 гадоў з часу стварэння і 80 гадоў з дня варварскага знішчэння Рагвалодава каменя — выдатнага помніка гісторыі і культуры ўсходніх славян, святыні беларускага народа, што знаходзілася на тэрыторыі сучаснага Ашмянскага раёна.

Напамін пра Рагвалода

Рагвалодаў камень адносіўся да так званых Барысавых камянёў. Гэтыя велізарныя валуны, прыцягнутыя некалі на нашу зямлю ледавіком, да прыняцця хрысціянства былі язычніцкімі фетышамі. У першай трэці XII стагоддзя па загадзе полацкага князя Барыса Усяслававіча на валунах былі высечаны крыжы і тэкст “Господи, помози рабу своему Борису”. Чаму рабіліся падобныя надпісы? Пакуль вучоныя не прыйшлі да адзінай думкі. Навуцы вядома пра існаванне дзевяці Барысавых камянёў. Да нашых дзён з іх захавалася ўсяго тры.

Рагвалодаў камень ляжаў за паўкіламетра на паўднёвы захад ад сучаснай вёскі Дзятлава Аршанскага раёна. Па форме гэты велізарны валун нагадваў паралелепіпед з крыху скошанымі закругленымі вугламі. Даўжыня блока дасягала 3 метраў, шырыня — 2,4 метра. Па падліках вучоных, ён важыў дзесьці 24 тоны. На яго грані, звернутай уверх, быў высечаны шасціканцовы крыж на падстаўцы з дзвюма прыступкамі. Двума колцамі крыж апяразваў надпіс “Въ лето 6679 месяца маия въ 7 день доспенъ кръстъ сиі. Господи, помози рабу своему Василию в крещениі іменем Рогволоду сыну Борисову” і манаграма “ИС” “ХР” “НИКА” (лічбы дадзены па-стараславянску літарамі; калі расшыфраваць “6679” — атрымаецца 1171 год ад нараджэння Хрыстова).

Народ многія стагоддзі шанаваў Рагвалодаў камень. Па сведчанні сучаснікаў, быў ён чырвона-бурага колеру, як бы набраклы крывёй. “Строгае навуковае даследаванне гэтага помніка ў археалагічных адносінах, — заўважыў Адам Кіркор, — несумненна, растлумачыць нам яго значэнне”. На жаль, ні ў ХІХ ст., ні пазней ніхто з археолагаў Рагвалодаў камень так і не даследаваў. Яшчэ ў пачатку ХІХ ст. над валуном была пабудавана Барысаглебская царква. Але падчас напалеонаўскага нашэсця яна была спалена. У 1830-х гадах намаганнямі сялян з навакольных вёсак над Рагвалодавым камянём зноў паўстала невялікая драўляная царква. А 7 мая штогод у ёй праводзілася ўрачыстае набажэнства ў памяць пра князя Рагвалода, асвячалася крыніца, размешчаная побач з царквой.

Але ўнікальнаму помніку эпіграфікі (бо гэта была адзіная старажытнаславянская пісьмовая крыніца з дакладнай датай!) не пашанцавала. У пачатку 1930-х гадоў на хвалі ваяўнічага атэізму царква, якая абараняла камень ад снегу і дажджу, была разабрана, перавезена ў вёску Дзятлава, дзе прыстасавана пад калгасны клуб. І, нарэшце, 10 чэрвеня 1936 года Рагвалодаў камень быў узарваны падрыўнікамі, якія рыхтавалі друз для пабудовы аўтамагістралі Масква — Мінск. Пра абставіны знішчэння помніка расказаў у сваіх успамінах “Наша спадчына прамаўляе” Юрка Віцьбіч, які ў 1939 годзе ўзначальваў Віцебскую абласную навуковую экспедыцыю па ахове помнікаў рэвалюцыі, гісторыі і мастацтва. Наведаўшы Аршаншчыну, ён склаў са слоў члена Тумініцкага сельсавета жыхара вёскі Дзятлава Рамана Мікалаевіча Палагоўскага “Дэфектны акт”. “Па сваіх тэхнічных якасцях (крокхі) Рагвалодаў камень яўна не надаваўся да будаўніцтва і быў падарваны выключна дзеля свавольства”, — занатаваў Ю.Віцьбіч. “Паглядзім, як святое паляціць у паветра”, — заўважыў адзін з падрыўнікоў.

Па сведчанні даследчыка, на плошчы ў 40 кв.м у 1939 годзе яшчэ ляжалі 28 буйных і дробных кавалкаў каменя, з якіх на 12 можна было разгледзець сляды крыжа і надпіса. Экспедыцыя тады ж прапанавала неадкладна абвясціць месца, дзе ляжаць рэшткі, дзяржаўным заказнікам, а таксама склеіць іх і пабудаваць над узятым пад дзяржаўную ахову каменем будынак — музей. Але гэтыя слушныя прапановы рэалізаваны тады не былі. “У 1920 — 30-я гады — часы татальнай барацьбы з рэлігійнымі вераваннямі, — піша археолаг Людміла Дучыц, — камяні, якім пакланяліся, вельмі часта разбівалі, але народ іх зноў складаў, і ім надавалася яшчэ большая цудадзейная моц. Вялікай сілай пачыналі валодаць нават маленькія кавалачкі тых камянёў”. На жаль, нічога падобнага з Рагвалодавым камянём не адбылося. Праз колькі гадоў Ю.Віцьбіч са скрухай зазначыў: “Так загінула найвыдатнейшая святыня беларускага народа… І ці разумеюць тамтэйшыя падрыўнікі, што ўся магістраль Масква — Мінск каштуе менш за Рагвалодаў камень”.

У пошуках святыні

Пасля вайны навукоўцы, згадваючы пра выдатны помнік эпіграфікі, абыходзілі факт яго наўмыснага знішчэння маўчаннем. Вядомы расійскі археолаг Леанід Аляксееў, які доўгі час вывучаў старажытны Друцк, пісаў, што рэшткі Рагвалодавага каменя былі выкарыстаны для пабудовы ўжо згаданай магістралі. Ёсць, праўда, згадкі ў краязнаўчай літаратуры, што асобныя кавалкі святыні трапілі ў падмуркі жылых і гаспадарчых пабудоў навакольных вёсак. Праўда, ніводны з іх не быў выяўлены.

Некалькі гадоў назад аўтар гэтых радкоў паспрабаваў пашукаць сляды святыні. Пагутарыў тады з доўгажыхаркамі вёскі Дзятлава. Марыя Карпаўна Новікава аказалася роднай пляменніцай таго самага Рамана Палагоўскага. “Калі рыхтавалі друз, — сведчыла яна, — узрывалі камяні ў кар’еры, аж шыбы дрыжалі ў вокнах. А царкву перавезлі спачатку ў Дзятлава, у ёй быў клуб, а сцэну зрабілі, дзе раней быў алтар. Потым зруб перавезлі ў вёску Галошаўка (цяпер Талачынскага раёна.Заўв. аўт.), дзе прыстасавалі пад жыллё нейкім пагарэльцам. Яшчэ 20 гадоў назад дом той быў цэлы. Але рэшткаў каменя не бачыла”. На жаль, і зруба таго ўжо няма.

Занатаваў тады і ўспаміны

90-гадовай Еўдакіі Гаўрылаўны Давыдзенка. Неаднойчы была яна ў тым невялікім, але ўтульным храме. Памятае, што Рагвалодаў камень быў абнесены невысокай металічнай агароджай, якую ўпрыгожвалі ручнікамі. А ў дзень прастольнага свята з’язджаліся сюды вернікі з Оршы, Шклова, Коханава, навакольных вёсак. Калі царква была ўжо закрыта, у яе акенца пралез Сёмка, жвавы хлопчык 8 гадоў. Ці яму хто параіў, ці сам дадумаўся выкалаць вочы святым на абразах. Праз некалькі месяцаў, якраз на Спаса, ён быў задушаны вупражжу — конь чамусьці падбрыкнуў. “Бог пакараў”, — казалі тады людзі.

Марыя Іванаўна Грачыха (1924 г.н.), бадай, адзіная на сённяшні дзень жывая сведка тых падзей, сказала: “Узрывала камень брыгада зняволеных — “турэмшчыкаў” (відаць, з аршанскай турмы.Заўв. аўт.). Іх нават прыводзілі мыцца ў нашу лазню. Калі ўзрывалі камень, то таго зэка, што падкладваў узрыўчатку, смяротна параніла (ці то праўда, ці ўжо легенда? Заўв. аўт.). А яшчэ памятаю, што побач з царквой біла крыніца, вада ў ёй была такая смачная, што п’еш, не нап’ешся”.

Пра месца, дзе ляжаў камень, даведаўся ад жыхара суседняй вёскі Лісуны сувязіста Рамана Чарліна, чалавека апантанага і вельмі дасведчанага ў мінулым родных мясцін. У пачатку 1990-х гадоў ён вырашыў саматугам заняцца піваварэннем. А для піва патрэбна адпаведная вада, якую і пачаў шукаць. Некалькі крыніц б’юць у вялікай парослай хмызняком лагчыне, што цягнецца да вёскі Дзятлава. Ад адной з вясковых доўгажыхарак Раман даведаўся, што там некалі стаяла царква, побач з якой біла крыніца. Нарэшце ён натрапіў у сваіх пошуках на яму, якая засталася на месцы царквы ад узрыву. Яшчэ гадоў 10 назад нават былі бачныя падмуркі храма. Напрыканцы ХІХ стагоддзя вакол царквы была выкапана канаўка для сцёку вады (бо зямля тут балоцістая), якая ішла ў роў. Яна захавалася да нашых дзён. Па словах лісуноўца, пакуль ля вёскі не асушылі балота, крыніцы ў рове былі больш моцныя (ёсць нават сярод іх, па сцвярджэнні Чарліна, крыніцы з жывой і мёртвай вадой), а вада і цяпер стаіць кожнай вясной у яме на месцы колішняй царквы. Паказаў Раман Леанідавіч і зарослы імхом камень, які ляжыць непадалёк ямы. Па сваіх якасцях ён нагадвае Рагвалодаў камень. І добра відаць, што ён менавіта кавалак ад валуна, які ўтварыўся пасля механічнага ўздзеяння (узрыву?). Калі вясковец яго знайшоў, адзін бок быў абпалены (успомнім пажар 1812 года). На вонкавай паверхні ёсць і нейкі штучны выступ.

Дарэчы, у вёсцы Лісуны сустрэўся і пагутарыў з Васілём Сцяпанавічам Лапаценкам. Ён нарадзіўся якраз у год знішчэння Рагвалодава каменя. “У 1947 годзе, — узгадвае вясковец, — разам з бацькам мы разбівалі кавалкі каменя і звозілі іх для падмуркаў сваёй новай хаты”. На жаль, падмуркі тыя зараз затынкаваны. Агледзеў я і падмуркі суседніх хат. У некаторых добра бачны кавалкі камянёў, якія па фактуры нагадваюць Рагвалодаў. Але літары нідзе не відаць…

З надзеяй на вяртанне

Застаецца спадзявацца, што месца, дзе некалі размяшчалася адна са святынь беларускага народа, будзе ўсё ж абвешчана археалагічным запаведнікам і ўзята пад ахову дзяржавы. Хочацца верыць, што зноў паўстане на гэтай зямлі царква, у якой размесціцца дакладная копія Рагвалодавага каменя (адпаведных памераў валуны ёсць у найбліжэйшым кар’еры). Нарэшце, ёсць надзея, што будуць знойдзены і рэшткі самой святыні. А месца гэтае павінна стаць аб’ектам паломніцтва — як рэлігійнага, так і гісторыка-культурнага.

Віктар ЛЮТЫНСКІ,
выкладчык гісторыі Аршанскага дзяржаўнага механіка-эканамічнага каледжа, краязнавец.