Інфармацыйныя арыенціры

На працягу многіх стагоддзяў пісьменным чалавекам лічыўся той, хто ўмеў чытаць і пісаць. Аднак сучаснае грамадства патрабуе ад нас і іншых уменняў. Акрамя традыцыйных сродкаў масавай інфармацыі (тэлебачанне, радыё, перыядычны друк, інтэрнэт), мы вылучаем і іншыя сродкі, якія нясуць інфармацыйны ці эмацыянальны пасыл да масавай аўдыторыі: рэклама, плакаты, лагатыпы на розных спажывецкіх таварах, музыка і пахі ў краме, сацыяльныя сеткі. Усё гэта ўплывае на паводзіны і настрой чалавека.

Таму няма нічога дзіўнага ў тым, што перад сучаснай сістэмай адукацыі паўсталі праблемы, звязаныя з выхаваннем медыйных кампетэнцый не толькі на ўроках, але і пазаўрочнай дзейнасцю. На настаўніка ў наш час ускладзена адказнасць не толькі за навучанне свайму прадмету, але і за выхаванне свядомага грамадзяніна, які займае актыўную пазіцыю, арыентуецца ў імклівай рэчаіснасці і крытычна яе ацэньвае. Мы стараемся не толькі перадаць вучням веды, але і ператварыць іх ва ўменні.

Існуе даволі аб’ёмны спіс медыйных кампетэнцый, якімі павінны валодаць вучні пачатковых, сярэдніх і старшых класаў. Аднак, на маю думку, неабходна не толькі вучыць дзяцей, як адрозніваць падман ад праўды ў сродках масавай інфармацыі, але і абараніць сябе ад негатыўнага ўплыву, які можа нам пагражаць. Мы часам нават і не здагадваемся, якая небяспека чакае падлеткаў у розных сацыяльных сетках ці на некаторых інтэрнэт-сайтах. Апошнім часам з’яўляюцца жудасныя навіны, у якіх дзеючыя асобы — падлеткі. Прычыны, якія падштурхоўваюць іх на здзяйсненне злачынстваў, розныя, аднак галоўная — недахоп увагі з боку дорослых.

Мы можам сябе як настаўнікаў апраўдваць тым, што дзеці павінны выхоўвацца ў сям’і. Але хіба вінаваты некаторыя з іх, што бацькам няма часу пагаварыць з дачкой ці сынам-падлеткам аб самым патаемным? Бацькі зарабляюць грошы, злоўжываюць алкаголем ці наркотыкамі, займаюцца ўладкаваннем свайго асабістага жыцця або адкупляюцца ад дзіцяці грашыма. Дзе тады шукаць аднадумцаў ці сяброў па няшчасці? Вядома ж, у інтэрнэце! А дзецям можа і трэба была толькі ўвага да сябе. Як паказвае практыка, амаль усе неабыякавыя настаўнікі — добрыя псіхолагі. Праблемы, якія звязаны з эмацыянальным і псіхалагічным настроем, не ўзнікаюць раптоўна. Мы можам заўважыць, што з вучнем адбываецца нешта незвычайнае: ён прапускае заняткі, замыкаецца ў сабе, ад яго могуць гучаць выказванні, якія разыходзяцца з агульнапрынятымі прынцыпамі маралі і этыкі. Галоўнае — не заставацца ўбаку, а паразмаўляць з вучнем.

У гэтым артыкуле хацелася б паразважаць аб тым, як можна садзейнічаць выхаванню медыйных кампетэнцый на ўроках замежнай мовы.

У параўнанні з настаўнікамі іншых прадметаў настаўнікі замежнай мовы маюць больш магчымасцей для медыяадукацыйнай дзейнасці на ўроку. Для ўвядзення вучняў у іншамоўную камунікатыўную сітуацыю, адпрацоўкі актыўнай лексікі, развіцця навыкаў вуснай мовы нам можна выкарыстоўваць любы фрагмент тэлеперадачы, ролік з інтэрнэту, вытрымку з артыкула, цэлы артыкул ці цытату вядомага чалавека. Можна дыскутаваць, абменьвацца думкамі па розных праблемах у класе, у сацыяльных сетках або пісаць на электронную скрыню. У кожным класе, нават пачынаючы з трэцяга і чацвёртага і заканчваючы адзінаццатым, можна з поспехам выкарыстоўваць формы навучання, якія будуць накіраваны на павышэнне медыйнай граматнасці вучняў, жадання чытаць, даведвацца аб новым, крытычна ставіцца да інфармацыі, быць аўтарамі медыяпаведамленняў.

На ўроках у пачатковых класах настаўнік развівае асноўныя медыйныя ўменні вучняў: карыстацца слоўнікамі, як электроннымі, так і друкаванымі; рэсурсамі школьнай бібліятэкі, самастойна выбіраючы літаратуру і ўсе неабходныя крыніцы для вырашэння канкрэтнай задачы. Вучні пачатковай школы разумеюць, што для станоўчага выніку пошуку патрэбнай інфармацыі неабходна граматна сфармуляваць запыт. Яны могуць з недаверам аднесціся да розных паведамленняў. Калі такое здараецца, ведаюць, што інфармацыю неабходна праверыць. Разумеюць, што для рознай аўдыторыі можа быць розны характар паведамлення: для сяброў, настаўнікаў, бацькоў.

Асноўны від дзейнасці, які стымулюе развіццё адукацыйных і выхаваўчых кампетэнцый у “пачаткоўцаў”, — гэта гульня. Чым цікавейшая гульня і чым больш падабаюцца дзецям іх ролі ў ёй, тым больш эфектыўным будзе дасягненне мэты. Дзеці, не асэнсоўваючы таго, што яны гуляюць, вучацца. Давайце прапануем ім стварыць уласны мультыплікацыйны фільм. У гэтым нам дапаможа сайт http://goanimate.com/, на якім даецца месяц свабоднага карыстання пасля рэгістрацыі. Відэа, якое ствараецца, захоўваецца там, як на ютубе, і яго заўсёды можна паглядзець анлайн. Спасылку на яго можна ўстаўляць на любы сайт і ў сацыяльныя сеткі.

Акрамя гэтага, можна прапанаваць вучням параўнаць казку, якую чыталі, і мультыплікацыйны фільм, зняты па гэтым творы. Якое будзе адрозненне, на што не звяртаецца ўвага ў мультфільме, ці ўсе станоўчыя і адмоўныя рысы герояў супадаюць, калі не, то чаму? Вельмі важна будзе прааналізаваць хуткасць падачы інфармацыі, а таксама апісанне герояў і мясцовасці. Вынікам работы можа быць вылучэнне станоўчых і адмоўных бакоў мультыплікацыйнага фільма. Безумоўна, на замежнай мове цяжка знайсці мультфільм, які будзе адпавядаць моўнаму праграмнаму матэрыялу 3 ці 4 класа. Аднак нават тэматычныя кароткія ролікі без мовы могуць несці велізарны выхаваўчы патэнцыял.

У сярэднім школьным узросце вельмі важна развіваць такія медыйныя ўменні, як асэнсаваны пошук інфармацыйнай крыніцы з улікам запытаў, разуменне наступстваў ад карыстання неправеранай інфармацыяй, уменне ажыццяўляць пошук у традыцыйных і электронных крыніцах, такіх як вэб-сайты, блогі, парталы і друкаваныя матэрыялы, уменне дакладна фармуляваць запыт. Абавязкова трэба звярнуць увагу на ўменне граматна карыстацца інфармацыяй: дзеці вучацца правільна афармляць прэзентацыю, пазбягаць перагружанасці тэкстам і малюнкамі, а таксама граматна будаваць сваё выступленне.

З 5 класа актыўна ўводзім камунікацыю ў сацыяльных сетках ці праз асабістую перапіску. Нават калі няма такой тэмы па праграме, як “Знаёмства”, не лішнім будзе яшчэ раз “пазнаёміцца” з вучнямі. Мы даём інфармацыю аб сабе і задаём асабістыя пытанні, яны адказваюць на нашы. Некаторыя дзеці саромеюцца пісаць на замежнай мове па прычыне страху дапусціць памылку. Калі мы карэктна выпраўляем памылку ў асабістай перапісцы, то больш ніхто аб ёй не даведаецца. Па розных тэмах, якія прапануюцца з 5 па 11 класы, можна выклікаць вучняў на дыскусію і прапанаваць абмеркаванне ў інтэрнэце. Гэта можа быць і абавязковае дамашняе заданне, і простая прапанова падтрымаць дыскусію.

Якая карысць ад такой формы работы? Дзякуючы сацыяльным медыя, наступае разуменне, што кожны можа выказаць сваю думку і падзяліцца ёй з іншымі для таго, каб дасягнуць пастаўленай перад сабой мэты. Мы можам параўноўваць, ацэньваць, што добра, а што дрэнна, і ў выніку прымаць уласнае рашэнне. Мы можам каментаваць, абмяркоўваць і сумесна ствараць новую ідэю. Медыяадукацыя адкрывае новыя магчымасці і для настаўнікаў, і для вучняў у плане асэнсавання сучаснай рэальнасці і нашай ролі ў ёй.

Вучні 5—6 класаў, як правіла, шмат чым цікавяцца, дапытліва пазнаюць навакольны свет і лёгка ідуць на кантакт. Гэтым мы з задавальненнем можам скарыстацца. Часта настаўнікі, якія былі класнымі кіраўнікамі ў 11 класе, на наступны год пачынаюць працаваць з пяцікласнікамі. Сувязі са сваімі “мінулымі” першыя год-два пасля заканчэння школы яшчэ моцныя, таму давайце запросім студэнтаў-першакурснікаў на ўрок да малых. Яны раскажуць, дзе вучацца, што змянілася ў іх жыцці, ці любяць яны па-ранейшаму сваю школу. А потым прапануем вучням 5 класа напісаць ліст любому са студэнтаў, які іх зацікавіў (вядома ж, на замежнай мове). Расказаць што-небудзь аб сабе і задаць некалькі асабістых пытанняў. Хутчэй за ўсё студэнты адгукнуцца на такую прапанову. Па-першае, не захочуць адмовіць у просьбе свайму настаўніку, па-другое, ім таксама будзе карысна папрактыкавацца ў пісьмовай замежнай мове. Галоўная ўмова — ліст павінен быць напісаны ад рукі, ніякай электроннай перапіскі! Звычайны ліст накладае некаторыя абавязкі на аўтара і адрасата. Яго не так лёгка праігнараваць і аднесціся да напісання абыякава. Трэба сачыць і за арфаграфіяй (камп’ютар памылкі не выправіць), і за разборлівым і старанным почыркам. Такім чынам, у нас атрымліваецца сінтэз прафарыентацыйнай работы і медыяадукацыі.

Цікавай для дзяцей сярэдняга школьнага ўзросту з’яўляецца работа з коміксамі (іх можна знайсці тут: http://www.washingtonpost.com/entertainment/comics/?hpid=z16). Пажадана падбіраць на ўрок коміксы, якія складаюцца не больш як з дзесяці малюнкаў і са зразумелым сюжэтам. Спачатку мы не чытаем подпісы, а спрабуем спрагназаваць змест сітуацыі. Затым чытаем дыялогі і коратка, ужываючы не больш за чатыры сказы, пераказваем змест. Такая форма работы вучыць выдзяляць галоўнае, пераказваць дыялогі пры дапамозе ўскоснай мовы і граматна фармуляваць вуснае выказванне на аснове прачытанага тэксту.

У кожным класе праграмай прапануюцца такія тэмы, па якіх даволі лёгка знайсці цікавы артыкул у любой замежнай газеце. Аднойчы мне сустрэўся вельмі цікавы матэрыял пра конкурс, які праводзіўся ў Англіі сярод звычайных сем’яў. Мэтай задання было акунуць вучняў у атмасферу жыцця ХІХ стагоддзя. Ніякіх тэлевізараў, пыласосаў, камп’ютараў.

Мы праходзілі з шасцікласнікамі тэму “Хатняе абсталяванне”, і я прапанавала абмеркаваць гэты тэкст. Добра папрацавалі над лексікай, адказалі на пытанні. Затым я прапанавала вучням паспрабаваць пераканаць мяне ў тым, што вельмі добра, калі дома няма звыклых для нас прадметаў, якія робяць наша жыццё больш лёгкім і камфортным. Дзеці так актыўна ўключыліся ў гульню, столькі нечаканых аргументаў знайшлі, каб мяне пераканаць, што я вымушана была “прызнаць сваё паражэнне”. Дзеці адчулі сябе пераможцамі, а я радавалася, што яны не баяцца выказваць свае думкі на англійскай мове.

У параўнанні з пачатковай і сярэдняй школай вучні старшых класаў разумеюць, што інфармацыю можна выбіраць з улікам дадатковых крытэрыяў: актуальнасць, эфектыўнасць і ўзровень складанасці ў карыстанні. Яны вучацца авалодваць рознымі стратэгіямі пошуку, улічваючы мадэлі інфармацыйных паводзін. Разумеюць, што здольнасць крытычна ацэньваць інфармацыю мае рашаючы ўплыў у працэсе выканання задання, а таксама ўсведамляюць наступствы іншага падыходу. Вельмі важна на прыкладах паказаць вучням, што пры аналізе палітычных сітуацый пазіцыя аўтара можа мець уплыў на аўдыторыю, такім чынам, уменне крытычна аналізаваць інфармацыю — адно з самых галоўных медыйных уменняў выпускнікоў сучаснай школы.

Асноўны матэрыял, з якім настаўніку прасцей за ўсё працаваць на дасягненне вышэйпералічаных мэт, — гэта друкаваныя і электронныя версіі замежных газет. У старшых класах мы тлумачым: прачытаўшы толькі загаловак, цяжка спрагназаваць, пра што будзе артыкул. Гэтым таксама можна садзейнічаць дасягненню адукацыйнай мэты. Ёсць такія загалоўкі, па якіх, на першы погляд, амаль што немагчыма прадказаць змест. Але тым яны і цікавыя: http://kephriralm.hubpages.com/hub/funniest-headlines.

У старшых класах вучні асвойваюць шэраг кампетэнцый, якія складаюць крытычнае мысленне. Падзеі, што адбываюцца ў свеце, вельмі часта асвятляюцца з розных бакоў, нават з процілеглых. Дзе знайсці зерне праўды? Каму верыць? Настаўнік можа прапанаваць параўнаць два артыкулы па адной праблематыцы, знайсці ў кожным з іх аргументы, на якія аўтары акцэнтуюць увагу. Зрабіць выснову, чые аргументы гучаць больш пераканаўча і чаму. Задача настаўніка ў такім выпадку будзе заключацца ў тым, каб паказаць вучням, што існуюць розныя пункты гледжання на адну і тую ж праблему. І, каб арыентавацца, трэба ўмець адшукаць праўду, зрабіць правільныя высновы. Бывае, што задача газеты складаецца менавіта ў тым, каб навязаць чытачам выгадныя для аўтара вывады і перакананні. Таму трэба найперш навучыцца ацэньваць надзейнасць і крыніцы інфармацыі, адшукаць звесткі пра рэпутацыю аўтара.

Вельмі важна патлумачыць вучням, што існуюць факты і меркаванні, і навучыць іх адрозніваць першае ад другога. Хутчэй за ўсё настаўнік будзе працаваць у такім выпадку з электроннымі выданнямі англамоўных газет. Самыя папулярныя сярод іх наступныя: The Guardian, The Herald, Daily Express, The Independent, The Observer, The Times, The Sun.

Немагчыма не адзначыць яшчэ адно, даволі цікавае выданне Positive news (http://positivenews.org.uk/). Гэта даволі маладая брытанская газета, якая з’явілася ў 1993 годзе, друкуе толькі пазітыўныя навіны. Яе дэвіз — “Натхняць і мяняцца да лепшага”. Таму тут друкуюцца невялікія артыкулы па рознай тэматыцы: мастацтва, культура, падарожжа, ежа, грамадства, навакольнае асяроддзе, навука, здароўе (па тэматыцы поўнае супадзенне з праграмай старшых класаў па замежнай мове).

У заключэнне хочацца сказаць, што існуе незлічоная колькасць магчымасцей зацікавіць вучняў замежнай мовай, навучыць іх крытычна ставіцца да інфармацыі і матываваць на пошук новай. Давайце самі будзем цікаўнымі і творчымі, а наша энергія абавязкова перадасца дзецям!

Наталля КАТЧАНКА,
настаўніца англійскай мовы Нясвіжскай гімназіі.

Камп’ютарныя дзеткі, або Як вучыць сучаснага школьніка?

Нашу эпоху даследчыкі называюць па-рознаму: постіндустрыяльнае грамадства, інфармацыйная эпоха, глабалізацыя. Але, як бы ні называлася сучаснае грамадства, бясспрэчна адно: мы жывём у свеце медыя, у якім актыўна развіваецца масавая камунікацыя і асноўнымі характарыстыкамі якога з’яўляюцца хаатычнасць і вялікая колькасць інфармацыі.

Успомнім пакаленне 70—80-х: уяўленні аб свеце фарміраваліся пад уплывам кніг і рэдкіх дзіцячых перадач на тэлебачанні. Сучасныя дзеці ўжо адрозніваюцца ад сваіх аднагодкаў, якія раслі 15—20 гадоў таму. Яны больш незалежныя, больш адкрытыя, добра валодаюць камп’ютарам і іншымі гаджэтамі. Уяўленні аб свеце ў іх у большай ступені фарміруе так званая паралельная школа. Аднак не заўсёды пазітыўныя. Новы час патрабуе новых падыходаў. Але якіх канкрэтна? Сучасных тэхналогій, метадаў і прыёмаў шмат, а пытанне, як вучыць эфектыўна, не губляе сваёй актуальнасці. Найбольш важныя праблемы, што хвалююць настаўнікаў, — гэта зніжэнне матывацыі ў вучняў, няўстойлівая ўвага, няўменне выказацца, аргументаваць уласную думку. Чаму так? Псіхолагі тлумачаць гэта тым, што дзецям не заўсёды цікава на ўроку, бо са шматгранным светам мультымедыя яны знаёмяцца з самага нараджэння. Уяўленні аб працэсе навучання ў іх фарміруюцца пад уплывам інтэрактыўных праектаў, яркіх, ілюстраваных. Заходнія сацыёлагі такіх дзяцей называюць digital natives, што ў перакладзе на рускую мову значыць “піянеры лічбавага свету”. З такім чаканнем яркай вучобы яны ідуць у школу, а там у большай ступені пануе традыцыйная сістэма адукацыі. Вучоба ўспрымаецца ў лепшым выпадку як служба. У выніку назіраецца адсутнасць матывацыі, а ўвага пераходзіць на альтэрнатыўныя формы: сацыяльныя сеткі, камп’ютарныя гульні, пошук недакладнай інфармацыі.

Тэмп засваення інфармацыі ў дзяцей вышэйшы, чым у дарослых. Гэта патрабаванне часу. Адначасова ў дзяцей стала горшая памяць. Яны захоўваюць інфармацыю, як камп’ютар, на знешніх крыніцах. Вучань запамінае не інфармацыю, а каталогі. Не ўсе дзеці любяць чытаць, бо гэта вельмі марудны працэс для іх дынамічнга мозгу. А як вядома, чытанне развівае памяць.

Яшчэ адна праблема заключаецца ў тым, што дзеці развучыліся выказвацца, аргументаваць свае думкі. А ці заўсёды ім прадастаўляецца такая магчымасць? Напэўна, дэвіз урока павінен гучаць так: “Не забаўляць, а ўключаць у дзейнасць”. Для гэтага трэба ведаць новыя метады, новыя патрабаванні часу. Неяк непрафесійна для настаўніка стаяць на месцы ў наш прагрэсіўны час. Ёсць нават выраз “цана прагрэсу” — і з гэтым немагчыма не лічыцца. На сёння цана прагрэсу — гэта медыя, шырокае інфармацыйнае поле. Забараніць медыя ўжо нельга, а паспрабаваць супрацоўнічаць сапраўды неабходна. Таму ўсё больш актуальным становіцца пытанне аб медыяадукацыі. Чалавек, які валодае медыйнымі кампетэнцыямі, здольны ўспрымаць, аналізаваць, ствараць, ацэньваць медыятэксты, шукаць інфармацыю ў розных крыніцах. Для фарміравання медыяпісьменнасці настаўніку неабходна знаёміць навучэнцаў з рознымі відамі медыя. Трэба сказаць, што педагогі Беларусі ўжо працуюць у гэтым напрамку, аднак праблема падрыхтоўкі падрастаючага пакалення да жыцця ў інфармацыйнай прасторы яшчэ недастаткова актыўна вырашаецца ў кантэксце школьнай адукацыі для рэалізацыі ідэй медыяадукацыі.

З 2015/2016 навучальнага года наша гімназія рэалізоўвае праект “Укараненне мадэлі медыякультуры ва ўмовах сучаснага інфармацыйна-камунікацыйнага асяроддзя ўстановы адукацыі”.

У межах рэалізацыі праекта мы вызначылі прыярытэтныя напрамкі работы:

* інтэграцыя медыяадукацыі ў адукацыйны працэс;

* работа прэс-цэнтра гімназіі (газеты — на англійскай мове “Гімназічныя навіны” і на рускай мове “Школа жыцця”);

* стварэнне цікавых міні-праектаў (фотагалерэя “Глыбокае ўчора і сёння”, “Па вуліцах роднага горада” (сучасныя і старыя назвы вуліц), пошук знакамітых цёзак па прозвішчы “Імёны знаёмыя і знакамітыя” і г.д.);

* стварэнне ўласнай медыяпрадукцыі (відэаролікі, прэзентацыі, буклеты, выставы);

* дзейнасць маладзёжнага тэатра;

* гімназічнае “Еўрабачанне”;

* дыспуты і даследчая дзейнасць.

Настаўнікі гімназіі актыўна ўключыліся ў праект. Прывяду толькі некаторыя прыклады, як нашы педагогі на практыцы фарміруюць медыякультуру навучэнцаў, развіваюць крытычнае мысленне.

Настаўніца беларускай мовы і літаратуры Таццяна Фёдараўна Барткевіч мае вялікі вопыт выкарыстання медыя на ўроку, а нядаўна прапанавала метад, які зацікавіў кожнага навучэнца, — работу з газетнымі артыкуламі. Загадзя былі падрыхтаваны загалоўкі (з газеты “Звязда”), і вучням неабходна было прыдумаць да іх тэкст. Пасля свае міні-артыкулы навучэнцы параўноўвалі з тым, што напісалі прафесійныя журналісты. Мэта такой работы — паказаць, што людзі могуць па-рознаму ўспрымаць і трактаваць інфармацыю. Дарэчы, найбольш змястоўныя артыкулы атрымаліся пад загалоўкамі “Сапраўдныя мужчыны”, “Калі б людзі маглі гаварыць”, “Навукоўцы раскрылі сакрэт дэжавю”, “Нельга запаліць іншых, калі не гарыш сам”, “Хто куды, а мы — на дно”.

Цікава і вынікова прайшоў практыкум для навучэнцаў 6—7 класаў “Медыя вакол нас”. Хлопцы і дзяўчаты знаёміліся з відамі медыя, аналізавалі артыкулы газет (якія з іх найбольш прыцягваюць увагу і чаму), працавалі з надпісамі на футболках (што яны азначаюць і як уплываюць на імідж).

Навучэнцы 7 класа (настаўніца рускай мовы і літаратуры Зоя Уладзіміраўна Міхалевіч) прапанавалі свой сцэнарый п’есы “Рэвізор”. Дзеці выбралі двух рэжысёраў, якія правялі кастынг дзеючых асоб, набралі трупу і сыгралі п’есу на свой лад.

Рэдактары газеты “Гімназічныя весткі” (кіраўнік — настаўніца англійскай мовы Вольга Станіславаўна Аніськовіч) актыўна працуюць над выпускам кожнага нумара: падбіраюць матэрыял пра жыццё горада і гімназіі, праводзяць інтэрв’ю, вызначаюць фармат выдання, рыхтуюць фотаматэрыялы. Усё гэта робіцца для таго, каб газета была змястоўнай і актуальнай для чытачоў. Што адметна, выдаецца яна на англійскай мове.

Да таго ж нашы навучэнцы ствараюць відэаролікі рознай тэматыкі. Найбольш цікавыя з іх, дзе гімназісты бяруць інтэрв’ю ў знакамітых людзей — нашых землякоў. Напрыклад, вучні 8 класа (настаўніца Ала Васільеўна Буцько) арганізавалі сустрэчу з Уладзімірам Саулічам, глыбоцкім драматургам, творы якога вядомы ва ўсёй Беларусі. Яго п’еса “Сабака з залатым зубам” была пастаўлена на сцэне тэатра імя Янкі Купалы, галоўныя ролі выконвалі народныя артысты Беларусі Стафанія Станюта і Генадзь Аўсяннікаў. Змястоўным атрымалася інтэрв’ю з Віталем Воранавым, сучасным беларускім літаратарам, перакладчыкам, старшынёй Беларускага асветніцкага цэнтра ў Познані. Самы вядомы твор, які ён пераклаў з англійскай мовы на беларускую, — гэта “Віні-Пух”. Відэаролік з удзелам В.Воранава быў зроблены вучаніцай 11 класа Ганнай Унуковіч (настаўнік Т.Ф.Барткевіч).

Ёсць у гімназіі і практыка работы з сайтамі. Нашымі навучэнцамі Уладзіславам Лаўцэвічам і Яўгенам Чаркесам былі створаны сайты “Дзень беларускага пісьменства”, “Віртуальны тур па музеях Глыбоччыны” і “Мой родны край — Глыбоччына”. Іх прэзентацыя адбывалася на розных абласных і міжнародных канферэнцыях. Вядзецца актыўная работа па іх інфармацыйным напаўненні. Дарэчы, гэтыя матэрыялы можна выкарыстоўваць на ўроках і пазаўрочных мерапрыемствах.

У 5—6-класнікаў ёсць магчымасць наведваць гурток і факультатыўныя заняткі па інфарматыцы, дзе навучэнцы авалодваюць навыкамі scratch-праграмавання. Пад кіраўніцтвам настаўніцы інфарматыкі Лідзіі Анатольеўны Раманчук дзеці ствараюць анімацыі, прэзентацыі, інтэрактыўныя гульні. Набытыя веды дапамагаюць рабіць уласныя медыяпрадукты. Так, навучэнец 9 класа Віктар Якубёнак распрацаваў інтэрактыўную гульню “Што ты ведаеш пра Беларусь?”, якая была прадстаўлена на Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі “Праграмаванне ў асроддзі scratch”.

Настаўнікі гімназіі актыўна павышаюць свой метадычны ўзровень у сферы медыяадукацыі. З гэтай мэтай праводзяцца практычныя семінары з удзелам прадстаўнікоў Акадэміі паслядыпломнай адукацыі і Нацыянальнага інстытута адукацыі — Алены Уладзіміраўны Радзевіч і Алены Аляксандраўны Палейка. Нашы выкладчыкі пастаянна прымаюць удзел у рабоце міжнародных семінараў па фарміраванні медыякультуры навучэнцаў. Семінары праводзяцца ў Нацыянальным інстытуце адукацыі з удзелам чэшскіх і шведскіх педагогаў.

На базе Глыбоцкай раённай гімназіі таксама быў арганізаваны рэгіянальны семінар з удзелам чэшскіх настаўнікаў і кансультантаў праекта па тэме “Методыкі фарміравання медыйнай і інфармацыйнай пісьменнасці вучняў”, дзе прысутныя знаёміліся з метадамі рэалізацыі медыяадукацыі ў школах Чэхіі.

Два педагогі гімназіі мелі цудоўную магчымасць пабываць у школах Чэхіі і Швецыі. Вопыт, набыты падчас такіх візітаў, вельмі карысны — гэта і работа з прэсай, праектамі, медыятэкстамі (фота, карыкатура), стварэнне ролікаў рознай накіраванасці. У Чэхіі настаўнікі наведалі рэдакцыю самай папулярнай газеты “Эканамічныя навіны”, дзе ўбачылі, як працуюць журналісты, як падбіраюцца матэрыялы, атрымалі карысныя веды, як рабіць артыкулы цікавымі для чытачоў. Гэта важная інфармацыя, бо ў нашай гімназіі таксама працуе прэс-цэнтр.

Акрамя таго, з мэтай павышэння медыякампетэнцый два настаўнікі прайшлі навучанне па дыстанцыйным курсе “Медыяадукацыя ў школе”. Гэтыя заняткі ўдасканальваюць прафесійнае майстэрства: развіваюць крытычнае мысленне, дапамагаюць шукаць, распрацоўваць, думаць, аналізаваць, каб потым набытыя веды прымяняць на ўроках.

Так, крок за крокам, настаўнікі Глыбоцкай раённай гімназіі авалодваюць навыкамі работы з медыя і актыўна далучаюць да медыяадукацыі сваіх навучэнцаў. Гэта няпроста, але вельмі цікава і актуальна.

Іна ШЫМКО,
намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце Глыбоцкай раённай гімназіі.

Медыяадукацыя на ўроках гісторыі і грамадазнаўства

Магчымасці фарміравання медыяграматнасці навучэнцаў, структура ўрокаў гісторыі з выкарыстаннем медыятэкстаў, сацыяльныя медыя ў практыцы работы настаўнікаў былі разгледжаны на рэспубліканскім семінары “Медыяадукацыйны падыход у выкладанні гісторыі і грамадазнаўства ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі”, які прайшоў у Нацыянальным інстытуце адукацыі. У ім узялі ўдзел настаўнікі гісторыі і грамадазнаўства, метадысты з розных куткоў рэспублікі.

Сёння лічбавы медыякантэнт становіцца масава даступным пры дапамозе шматлікіх мабільных прылад. Маладыя людзі актыўна выкарыстоўваюць магчымасці новых медыя, самастойна вырабляюць кантэнт, напрыклад, абменьваюцца фота- і відэаролікамі ў інтэрнэце, дзе ствараюць уласныя сайты, вядуць блогі, удзельнічаюць у дыскусіях на форумах. Аднак у створаных імі медыяпаведамленнях часта адсутнічае логіка і аргументацыя, прысутнічаюць неправераныя звесткі, правакацыйныя выказванні, часам праяўляецца нецярпімасць. Медыятызацыя нашага жыцця праяўляецца ў тым, што для маладога чалавека нормай жыцця з’яўляецца пастаянная прысутнасць і сеткавая камунікацыя са сваімі равеснікамі. Сацыяльныя медыя вельмі моцна ўплываюць на стаўленне маладых людзей да сябе, да іншых, успрыманне сябе як часткі навакольнага свету, фарміраванне ўласнага “я”. І неабходна пераадолець лічбавы разрыў у валоданні ІКТ паміж моладдзю і людзьмі больш сталага ўзросту.Апытанне ўдзельнікаў семінара паказала, што фарміраванне медыяграматнасці ў школе адбываецца па-рознаму: хтосьці з настаўнікаў актыўна працуе ў гэтым напрамку, хтосьці пачынае толькі рабіць першыя крокі, а хтосьці ўвогуле толькі чуў пра медыяадукацыйны падыход. У асноўным і педагогі, і вучні пры падрыхтоўцы да заняткаў выкарыстоўваюць інтэрнэт, сацыяльныя сеткі, электронныя гугл-сэрвісы.
Як адзначалася, фарміраванне медыйнай кампетэнтнасці вучняў патрабуе зусім іншага стылю работы настаўніка. У даследаваннях брытанскіх вучоных прадстаўлены шэраг тэндэнцый, якія паўплываюць на школьную адукацыю і выклічуць пэўныя змяненні ў ёй. Сярод іх — масавае адкрытае сацыяльнае навучанне; канструяванне навучання на падставе аналітычных звестак, перавернуты клас, метанавучанне (навучанне вучыцца); дынамічная ацэнка (ацэнка працэсу навучання), навучанне праз падзеі і інш. А ці будуць педагогі адпавядаць гэтым змяненням?
У сувязі з гэтым у цяперашні час актуальнасць набывае паняцце медыяадукацыі. Пад медыяадукацыяй разумеецца адукацыя, арыентаваная на набыццё навучэнцамі ведаў аб камунікацыях і сродках масавай інфармацыі, выкарыстанне сродкаў камунікацыі для творчага самавыяўлення, ацэнку праўдзівасці і дакладнасці інфармацыі, суаднясенне інфармацыі і ведаў і г.д. Мэты медыяадукацыі арыентаваны на фарміраванне ўменняў працаваць з інфармацыяй: навучанне ўспрыманню і перапрацоўцы інфармацыі, развіццё крытычнага мыслення, уменне разумець прыхаваны сэнс таго ці іншага паведамлення, супрацьстаяць маніпуляванню свядомасцю індывіда з боку СМІ.
Для таго каб навучыць школьнікаў медыяадукацыйным уменням і сфарміраваць у іх асновы інфармацыйнай культуры, педагогу неабходна ўлічваць два асноўныя моманты: першы — псіхалагічныя магчымасці школьнікаў па ўспрыманні інфармацыі, другі — змястоўны аспект той інфармацыі, якая ўздзейнічае на індывіда.
Нельга недаацэньваць важнасць вывучэння прынцыпаў і законаў, па якіх ствараюцца паведамленні масмедыя, як і з якой мэтай яны распаўсюджваюцца, што пры гэтым адбываецца з інфармацыяй. Варта памятаць, што масмедыя не адлюстроўваюць, а рэпрезентуюць рэчаіснасць. Таму і ўзнікае з’ява “паралельнай школы” — навучэнцы ўбіраюць тую інфармацыю, якую атрымліваюць па каналах СМІ, не ўнікаючы ў яе дакладнасць, надзейнасць і г.д. Таму адной з задач медыяадукацыі ў школе павінна стаць навучанне атрыманню сэнсаў з сімвалічнага ўяўлення навакольнага свету і працэсаў, што працякаюць у ім. Гэта будзе магчымым у тым выпадку, калі навучэнцы будуць разумець, па якіх законах “жыве” інфармацыя ў масмедыя.
Неаспрэчнымі плюсамі мультымедыйнага прадстаўлення інфармацыі з’яўляюцца выявы, спасылкі на розныя вэб-сайты, відэавыявы ў рэжыме рэальнага часу. Гэта станоўчы бок пытання. Праблема ж заключаецца ў тым, што інфармацыя, прадстаўленая ў камп’ютарным мультымедыйным выглядзе, валодае іншымі ўласцівасцямі, чым інфармацыя з падручнікаў, кніг. Вобразнасць як спецыфічнасць формы падачы інфармацыі ў інтэрнэце можа быць вырвана з агульнага адукацыйнага кантэксту. Увага прыкавана да фрагмента тэксту, прычым адзін фрагмент аднаго і таго ж паведамлення можа знарок супярэчыць іншаму фрагменту. Пасля простага назірання за вобразамі з’яўляюцца разрозненыя факты, эмацыянальныя водгукі і асобныя гукі, якія не маюць ніякай структуры. У адрозненне ад кнігі, якая прымушае думаць, пераўтвараць словы ў ідэі і довады, служыць для змянення мадэлі бачання свету, пры мультымедыйнай падачы інфармацыі ўзнікаюць цяжкасці фармулявання таго, што прадстаўлена. Без дапамогі спецыяльных інфармацыйных уменняў складана крытычна асэнсоўваць інфармацыю. У сувязі з гэтымі тэндэнцыямі неабходна навучыць дзяцей сумяшчаць работу ў інтэрнэце з іншымі відамі пазнавальнай актыўнасці. Неабходна дапамагчы навучэнцу сфарміраваць цэласнае ўяўленне аб інфармацыйным рэсурсе. Напрыклад, выкарыстанне дадатковых матэрыялаў (у тым ліку і школьных падручнікаў) дапамагае вызначыць дакладнасць, навуковасць таго ці іншага інфармацыйнага паведамлення. Навучэнцы вучацца дакладна фармуляваць тое, пра што даведаліся, і параўноўваць са звесткамі, атрыманымі ў школе, з падручнікаў ці іншых друкаваных крыніц. Толькі ў гэтым выпадку адукацыйны патэнцыял сеткі можа быць выкарыстаны поўнасцю.
Акрамя таго, сучасная інфармацыя прадстаўляецца ў розных жанрах, стылях, мае розную адрасную накіраванасць, па-рознаму інтэрпрэтуюцца адны і тыя ж факты. Наколькі падлеткі гэтую інфармацыю ўспрымуць, будзе залежаць ад таго, навучаны ці не навучаны яны аналітычнай рабоце з інфармацыяй, ці валодаюць крытычным мысленнем, інфармацыйнымі ўменнямі. Гэта, у сваю чаргу, параджае неабходнасць узмацнення ўвагі на навучанне школьнікаў успрыманню інфармацыі і фарміраванню інфармацыйнай культуры.
Алена Аляксандраўна Палейка, метадыст аддзела метадычнага забеспячэння гісторыка-грамадазнаўчай і сацыякультурнай адукацыі НІА, адзначыла, што большасць педагогаў атаясамліваюць медыйныя і інфармацыйныя кампетэнцыі, аднак іх трэба размяжоўваць. Інфармацыйная граматнасць падкрэслівае важнасць доступу да інфармацыі, яе ацэнкі і этычнага выкарыстання. Медыйная граматнасць робіць акцэнт на здольнасці разумець функцыі медыя, ацэньваць якасць выканання гэтых функцый і ўступаць у рацыянальнае ўзаемадзеянне з медыя ў інтарэсах самавыяўлення.
Медыяадукацыйны патэнцыял маюць усе адукацыйныя прадметы. Так, на ўроку хіміі вучням можна прапанаваць прааналізаваць этыкеткі з пункту гледжання ўтрымання ў тых альбо іншых рэчывах шкодных інгрэдыентаў. Вывучэнне ролі сродкаў масавай камунікацыі і іх уплыву на грамадства падчас работы з крыніцамі сацыяльнай інфармацыі розных часоў адбываецца у першую чаргу на ўроках гісторыі і грамадазнаўства. Прычым дзеючыя адукацыйныя стандарты, канцэпцыі і вучэбныя праграмы па гэтых прадметах ўтрымліваюць пэўныя медыяадукацыйныя складнікі. У цяперашні час існуюць рэальныя магчымасці для фарміравання і развіцця медыя- і інфармацыйных кампетэнцый усіх удзельнікаў адукацыйнага працэсу ў школе нават без медыяадукацыйнага стандарту. Медыяадукацыйны падыход у выкладанні гісторыі азначае, што педагогі павінны працаваць з медыятэкстамі на ўроках сістэматычна, а не стыхійна. (Дарэчы, медыятэкст — гэта тэкст любога медыйнага віду і жанру: відэафрагмент, кіно, рэкламны ролік, выявы на адзенні і г.д.) Для гісторыка асноўныя рэсурсы — гістарычныя крыніцы (анлайн-архівы з адкрытым доступам для вучэбных мэт), сацыяльныя сеткі, фота, фільмы (фільмы пэўнай эпохі аб гэтым часе, старыя і новыя фільмы аб той ці іншай гістарычнай падзеі), інфаграфіка, плакаты і карыкатуры, відэа.
А.А.Палейка акрэсліла пэўныя прыёмы і метады рэалізацыі медыяадукацыйнага падыходу ў выкладанні гісторыі і грамадазнаўства ў школе. Так, каб навучыць дзяцей стратэгіям, навыкам работы з медыяпаведамленнямі, уменню аналізаваць, настаўнік можа прапанаваць вучням знайсці паведамленні пра тыя ці іншыя гістарычныя падзеі з розных крыніц. Дзеці агучваюць розныя пункты погляду, якія даюць медыя. Пры гэтым задача настаўніка — не паказаць вучням, хто мае рацыю, а хто не, а толькі даць інструмент, каб кожны сам змог прааналізаваць свае тэксты і зрабіць высновы, каб вучні зразумелі, што адзіная крыніца інфармацыі не заўсёды даносіць праўду. Бывае, што медыя хлусяць, а бывае, па-рознаму інтэрпрэтуюць падзеі.
Для аналізу медыятэксту настаўнік можа прапанаваць шэраг пытанняў:
* хто падрыхтаваў матэрыял (аўтарства);
* на каго ён разлічаны (аўдыторыя), каму інфармацыя выгадная (мэты стварэння);
* каму належыць гэтая крыніца інфармацыі;
* ці прадстаўлены крыніцы інфармацыі (дакладнасць);
* пра што гэтае паведамленне;
* якія ідэі, каштоўнасці або пункты гледжання ўтрымліваюцца ў гэтым паведамленні (змест);
* што замоўчваецца, застаецца недагавораным за знешняй абалонкай паведамлення, які яго невербальны сэнс (метады ўздзеяння).
Ці яшчэ, пры вывучэнні аповесці У.Караткевіча “Дзікае паляванне караля Стаха” дзецям можна прапанаваць зняць рэкламны ролік, у якім, згодна з усімі правіламі рэкламы, неабходна данесці да сваіх аднагодкаў, чаму ім трэба прачытаць гэты твор. Такое заданне, можна не сумнявацца, нікога з дзяцей не пакіне абыякавым.
Святлана Анатольеўна Кудраўцава, начальнік аддзела метадычнага забеспячэння гісторыка-грамадазнаўчай і сацыякультурнай адукацыі НІА, звярнула ўвагу на вэб-сэрвісы для падрыхтоўкі і правядзення ўрокаў, арганізацыі пазакласных мерапрыемстваў па гісторыі і грамадазнаўстве з выкарыстаннем медыятэкстаў. Аб асаблівасцях работы з фотаздымкам як медыятэкстам расказала прысутным метадыст вышэйназванага аддзела Алена Мікалаеўна Чарнова.

***

Удзельнікі семінара сышліся ў агульным меркаванні, што сёння важна вучыцца і вучыць дзяцей успрыманню і выкарыстанню інфармацыі з розных крыніц, што спрыяе развіццю асобы, дапамагае чалавеку ў прыняцці рашэнняў, выбары адпаведных стратэгій паводзін і дзейнасці, а таксама важна быць паспяховым і адказным аўтарам звычайных, аўдыя- і відэатэкстаў, якія размяшчаюцца на сайтах, у блогах, на форумах.

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара.

Падарожжа па медыяпрасторы з інфармацыйным навігатарам

Вандраваць па медыясцяжынках сучасныя дзеці пачынаюць вельмі рана. Крок за крокам з цікаўным агеньчыкам у вачах яны, як умеюць, спасцігаюць інфармацыю тэлебачання, радыё, перыядычнага друку, захапляюцца мультыплікацыйнымі і мастацкімі фільмамі, камп’ютарнымі гульнямі, шмат часу праводзяць у інтэрнэце.

Аднак недастатковая сфарміраванасць пазнавальных і эмацыянальна-валявых працэсаў, адсутнасць дастатковага жыццёвага вопыту робіць маленькіх медыяпадарожнікаў безабароннымі перад інфармацыйным уздзеяннем. Дзеці даволі часта не разумеюць, што сродкі масавай камунікацыі фарміруюць узоры паводзін, каштоўнасныя арыентацыі, адносіны да свету, людзей і самога сябе, культуры і мастацтва, даюць уяўленне пра маральныя, прававыя, ідэалагічныя і іншыя нормы грамадства. Для значнай часткі дзяцей і падлеткаў сучасныя медыя (асабліва інтэрнэт) становяцца не толькі сродкам вывучэння навакольнага свету, але і часткай іх уласнага свету. Таму аб’ектыўнай патрэбай сучаснасці становіцца фарміраванне ў вучняў асноў інфармацыйнай культуры, авалоданне якімі дасць ім магчымасць адэкватна ўспрымаць інфармацыю, асэнсоўваць яе, выкарыстоўваць для самарэалізацыі асобы, а таксама дазволіць знізіць негатыўны ўплыў, які могуць рабіць сродкі масавай камунікацыі на маладое пакаленне.
У якасці ўмоў выхавання інфармацыйнай культуры ў “Канцэпцыі бесперапыннага выхавання дзяцей і вучнёўскай моладзі ў Рэспубліцы Беларусь” адзначана выкарыстанне ў выхаваўчым працэсе рэсурсаў сродкаў масавай камунікацыі (перыядычны друк, радыё, тэлебачанне, інтэрнэт); наяўнасць у педагогаў і навучэнцаў ведаў у галіне камп’ютарнай тэхнікі; наяўнасць і ўдасканаленне сучаснай тэхнічнай базы ўстаноў адукацыі; правядзенне інфармацыйных гадзін; сістэмнасць, якасны адбор інфармацыі і адраснасць інфармацыйнага ўздзеяння; аказанне інфармацыйна-псіхалагічнай бяспекі навучэнцаў.
На шляху вырашэння акрэсленых праблем глыбокія і разнастайныя магчымасці дае медыяадукацыя — напрамак педагагічнай навукі, які актыўна развіваецца ў свеце. Змест паняцця “медыяадукацыя” вызначаецца як працэс адукацыі і развіцця асобы навучэнцаў з дапамогай і на матэрыяле сродкаў масавай камунікацыі з мэтай фарміравання і ўдасканалення культуры ўспрымання інфармацыі, крытычнага мыслення, уменняў інтэрпрэтацыі, аналізу і ацэнкі інфармацыі, творчых, камунікатыўных здольнасцей, навучанне розным спосабам самавыяўлення асобы. У комплексе з існуючымі метадамі выхавання гэты напрамак педагагічнай дзейнасці закліканы выконваць важную функцыю падрыхтоўкі навучэнцаў да жыцця ў інфармацыйнай прасторы.

Да 2015/2016 навучальнага года прэзідыумам навукова-метадычнага савета пры Міністэрстве адукацыі па дашкольнай, агульнай сярэдняй, спецыяльнай адукацыі рэкамендаваны для выкарыстання ва ўстановах адукацыі нашай краіны метадычны дапаможнік “Информационный навигатор. Факультативные занятия в 3(4 классе”, які ў хуткім часе будзе выдадзены РУП “Выдавецтва “Пачатковая школа”. Змест дапаможніка для настаўнікаў складаюць метадычныя рэкамендацыі да арганізацыі і правядзення заняткаў, а таксама падрабязныя распрацоўкі 35 факультатыўных заняткаў.

Адной з форм медыяадукацыі ў пазаўрочны час з’яўляюцца факультатыўныя заняткі. У 2014 годзе прэзідыумам навукова-метадычнага савета пры Міністэрстве адукацыі па дашкольнай, агульнай сярэдняй, спецыяльнай адукацыі была рэкамендавана да выкарыстання ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі праграма факультатыўных заняткаў “Інфармацыйны навігатар” для вучняў 3(4) класаў. Коратка спынімся на навукова-метадычных асаблівасцях праграмы.
Мэта факультатыўных заняткаў “Інфармацыйны навігатар” — фарміраванне ў пачаткоўцаў асноў інфармацыйнай культуры як важнай часткі агульнай культуры асобы. Задач вельмі многа. Гэта атрыманне вучнямі першапачатковых уяўленняў аб інфармацыі, яе значэнні і відавой разнастайнасці ў сучасным свеце; фарміраванне ў іх уменняў пошуку інфармацыі ва ўсёй сукупнасці інфармацыйных рэсурсаў, крытычнага асэнсавання інфармацыі, атрыманай па каналах сродкаў масавай камунікацыі, асабістай інтэрпрэтацыі і выкарыстання інфармацыі ў пазакласнай дзейнасці і г.д. Змест факультатыўных заняткаў распрацаваны з улікам асноўных патрабаванняў да арганізацыі выхаваўчага працэсу, выкладзенага ў Кодэксе Рэспублікі Беларусь аб адукацыі.
Тэматычнае напаўненне зместу факультатыўных заняткаў цесна звязана з такімі галінамі гуманітарных ведаў, як культуралогія, мастацтвазнаўства, літаратуразнаўства, гісторыя сусветнай і айчыннай мастацкай культуры і мастацтва, псіхалогія развіцця асобы, мастацкага ўспрымання рэчаіснасці, псіхалогія творчасці, што дазволіць рэалізаваць міжпрадметныя сувязі на першай ступені агульнай сярэдняй адукацыі.
Праграма факультатыўных заняткаў складаецца з 3 раздзелаў: “Бязмежныя гарызонты інфармацыі” (11 гадзін), “Інфармацыйныя лабірынты” (12 гадзін), “Мой інфармацыйны канструктар” (12 гадзін), якія ўзаемазвязаны паміж сабой. Праграма разлічана на 35 гадзін пры правядзенні заняткаў 1 раз на тыдзень.
Змест раздзела “Бязмежныя гарызонты інфармацыі” накіраваны на актуалізацыю, пашырэнне ўяўленняў і ведаў навучэнцаў пра інфармацыю і ўзаемаадносіны чалавека са светам інфармацыі, аб асаблівасцях прад’яўлення інфармацыі рознымі крыніцамі; азнаямленне вучняў з відамі інфармацыі, гісторыяй узнікнення мультыплікацыі, кіно, тэлебачання, радыё, інтэрнэту, друкаваных сродкаў масавай камунікацыі, адрасаваных дзіцячай аўдыторыі; усведамленне вучнямі важнасці інфармацыйнай бяспекі ў жыцці кожнага чалавека,
Змест раздзела “Інфармацыйныя лабірынты” ўключае адаптаваныя для малодшага школьнага ўзросту тэарэтычныя звесткі і практычныя прыёмы дзейнасці па фарміраванні ў вучняў крытычнага мыслення, уменняў свядомага ўспрымання інфармацыі, патрэбы і здольнасцей крытычнага адбору інфармацыі ў штодзённым жыцці, выхаванне эстэтычнага густу, культуры чытача, слухача, гледача, інтэрнэт-карыстальніка.
Змест раздзела “Мой інфармацыйны канструктар” уключае практычныя заданні, калектыўныя праекты, сюжэтна-ролевыя гульні, накіраваныя на пошук шляхоў выкарыстання інфармацыі, атрыманай з розных крыніц масавай інфармацыі, стварэнне на яе аснове новых інфармацыйных паведамленняў, а таксама мэтанакіраваную падрыхтоўку навучэнцаў да выкарыстання атрыманых ведаў і ўменняў работы з інфармацыяй у рэальным жыцці.
Арганізацыя і правядзенне факультатыўных заняткаў прадугледжвае шырокае выкарыстанне разнастайных форм і метадаў дзейнасці, сярод якіх гутарка, чытанне і аналіз з выхаваўчага боку літаратурных твораў, абмеркаванне праблемных сітуацый, прагляд і аналіз фрагментаў тэлепраграм, мультыплікацыйных і мастацкіх фільмаў для дзяцей, праслухоўванне і аналіз фрагментаў радыёпаведамленняў, аўдыяказак, мадэляванне і інсцэніраванне сітуацый, метады інтэрактыўнага ўзаемадзеяння, калектыўныя творчыя справы, гульні-трэнінгі па культуры зносін, распрацоўка і рэалізацыя калектыўных праектаў (у тым ліку сямейных), ролевыя гульні, гульні-падарожжы па станцыях, а таксама віктарыны, конкурсы, разнапланавая музычна-выяўленчая творчасць.
Спецыфіку факультатыўных заняткаў складае накіраванасць на развіццё асобы кожнага вучня, фарміраванне патрэбы ў актыўным і свядомым успрыманні і засваенні інфармацыі, яе выкарыстанні ў жыцці, якая асэнсоўваецца і ўдасканальваецца ў разнапланавай практычнай дзейнасці, інтэрактыўных гульнявых прыёмах і іншых сучасных метадах педагагічнага ўзаемадзеяння. Структура кожных заняткаў мае камбінаваны характар, у змесце якога прадугледжана знаёмства навучэнцаў з даступнымі па ўзросце тэарэтычнымі звесткамі і замацаванне атрыманых ведаў у час выканання практычных заданняў.
Як ужо адзначалася вышэй, карыстанне сучаснымі гаджэтамі з’яўляецца надзвычай прывабным для вучняў пачатковых класаў. Таму формай правядзення факультатыўных заняткаў была выбрана ролевая імітацыйная гульня “Інфармацыйны навігатар”. На занятках вучням прапануецца паразважаць, ці існуе такая прылада, як яна выглядае, у чым яе прызначэнне.
Педагогам, якія штодзень знаходзяцца ў пошуку разнастайных сродкаў навучання і выхавання, магчыма, будзе цікавай ідэя стварэння мадэлі інфармацыйнага навігатара, якую можна ажыццявіць разам з вучнямі і іх бацькамі. Прыкладам можа служыць малюнак інфармацыйнага навігатара, прапанаваны ніжэй. На ім з дапамогай умоўных знакаў пазначаны змест і асноўныя напрамкі заняткаў “Інфармацыйны навігатар”. Павышэнню пазнавальнага інтарэсу вучняў да зместу заняткаў можа спрыяць гульнявая форма прадстаўлення заданняў. Напрыклад, імітацыя работы навігатара ў час вызначэння тэмы новых заняткаў (работа з галоўным меню, выбар тэмы, запуск інфармацыйнай праграмы, абнаўленне праграмы і г.д.).
Сучасныя інфармацыйныя тэхналогіі дазваляюць таксама падрыхтаваць мультымедыйную прэзентацыю, на слайдах якой можна размясціць пералічаныя малюнкі-сімвалы для сістэматычнага выкарыстання на занятках. Створаны навігатар можа мець серыйны нумар. Напрыклад, М—153—4 “А” (скарочаная назва горада, нумара школы і класа). У гульні можа быць прадугледжана служба тэхнічнай падтрымкі навігатара. Малюнак ці макет інфармацыйнага навігатара вучні могуць стварыць і шляхам аб’яўленага конкурсу юных канструктараў.
Вучні, зацікаўленыя гульнёй, могуць выказваць свае прапановы наконт удасканалення прылады, у змесце заняткаў могуць з’явіцца і новыя рубрыкі. Напрыклад, рубрыка “Асабісты кабінет” папярэдзіць пра тое, што наступная работа з інфармацыяй мае асаблівае значэнне для кожнай асобы, сям’і, класнага калектыву. Для ўваходу ў “Асабісты кабінет” навучэнцам прапануецца зарэгістравацца — адказаць на пытанне па вывучаным раней матэрыяле ці прапанаваць выйсце з жыццёвай сітуацыі, якая патрабуе выкарыстання інфармацыйных уменняў. Калі адказ вучня няправільны ці ён зневажае годнасць іншых людзей, вучань атрымлівае вуснае ці пісьмовае паведамленне “У рэгістрацыі адмоўлена. Выканайце рэгістрацыю яшчэ раз”.

Праграма факультатыўных заняткаў “Інфармацыйны навігатар” складаецца з 3 раздзелаў: “Бязмежныя гарызонты інфармацыі” (11гадзін), “Інфармацыйныя лабірынты” (12 гадзін), “Мой інфармацыйны канструктар” (12 гадзін), якія ўзаемазвязаны паміж сабой. Праграма разлічана на 35 гадзін пры правядзенні заняткаў 1 раз на тыдзень.

У час падрыхтоўкі да факультатыўных заняткаў мэтазгодна таксама прадугледзець разнастайныя спосабы размяшчэння школьнай мэблі, падрыхтаваць ілюстрацыйны матэрыял, музычнае суправаджэнне, якое будзе паведамляць вучням пра пачатак і канец заняткаў. У пачатку навучальнага года можна стварыць папку (напрыклад, пад назвай “Архіў творчых работ інфармацыйнага навігатара”), у якую змяшчаць найбольш удалыя калектыўныя і індывідуальныя работы вучняў, фотасправаздачы пра заняткі і інш.), а напрыканцы навучальнага года падвесці вынікі і арганізаваць выставу творчых работ вучняў.
На працягу мінулага навучальнага года на старонках навукова-метадычнага часопіса “Пачатковае навучанне: сям’я, дзіцячы сад, школа” былі надрукаваны падрабязныя распрацоўкі заняткаў “Інфармацыйны навігатар”. У змесце заняткаў распрацаваны рубрыкі “Галаваломкі інфармацыйнага навігатара”, “Архіў інфармацыйнага навігатара”, “Інфармацыйнае перакрыжаванне” і інш., у якія ўключаны адаптаваныя да ўзросту тэарэтычныя звесткі пра гісторыю ўзнікнення і развіцця кінамастацтва, тэлебачання, радыё, часопісаў, газет, інтэрнэту, прапануюцца займальныя заданні на рускай і беларускай мовах, падабраны разнастайны музычны і літаратурны матэрыял. У змесце кожных заняткаў прапануецца шырокі спектр заданняў, з ліку якіх настаўнік можа выбраць тыя, якія найбольш адпавядаюць індывідуальна-псіхалагічным асаблівасцям і ўзроўню навучанасці вучняў канкрэтнага класа.
Асновы інфармацыйнай культуры, закладзеныя ў дзяцінстве, дапамогуць маленькім карыстальнікам медыя ўпэўнена рухацца ў свеце інфармацыі, крытычна асэнсоўваць звесткі, атрыманыя з розных крыніц, авалодаць культурай гледача, радыёслухача, інтэрнэт-карыстальніка. Пройдзе час — і зусім хутка ў рэальным медыяпадарожжы кожны з іх павінен будзе самастойна прымаць рашэнне згодна з тымі ведамі і інфармацыйнымі ўменнямі, якімі валодае. І тады становіцца зразумела, што незвычайная прылада — інфармацыйны навігатар — павінна быць у свядомасці кожнага чалавека.

Ірына БУТОРЫНА,
метадыст вышэйшай катэгорыі аддзела метадычнага забеспячэння
пачатковай адукацыі Нацыянальнага інстытута адукацыі.

Медыяадукацыя як асабістая бяспека

Медыяадукацыя — актуальная тэма не толькі для Швецыі, але і для Украіны, Казахстана, Арменіі і Беларусі, — аб гэтым гаварылі ў сваіх выступленнях удзельнікі летняй школы.

Украіна

Нашы найбліжэйшыя суседзі — украінцы, апынуўшыся ўвязанымі ў інфармацыйную вайну, на сабе адчулі, што медыякампетэнтнасць — гэта веды і навык, якія проста ратуюць жыццё. Людзі перасталі давяраць медыя з-за адсутнасці ў многіх журналістаў адданасці патрыятычным каштоўнасцям і самаідэнтыфікацыі. Таму дэлегацыя Украіны лічыць, што медыяадукацыя ў іх краіне будзе толькі пашырацца. — Медыяадукацыя шырока крочыць па Украіне з лёгкай рукі Акадэміі ўкраінскай прэсы, — заўважыла загадчыца кафедры методыкі выкладання замежных моў і літаратуры Харкаўскай акадэміі бесперапыннай адукацыі кандыдат педагагічных навук Галіна Дзегцярова.Некалькі гадоў назад ва Украіне распачаўся ўсеўкраінскі эксперымент па ўкараненні медыяадукацыі ў вучэбна-выхаваўчы працэс у агульнаадукацыйных установах, у якім задзейнічаны педагогі 7 абласцей і сталіцы. Адметна, што рэгіёны, якія не ўвайшлі ў эксперымент, адкрылі свой, рэгіянальны, па гэтай тэме. Сучасная медыадукацыя пазіцыяніруецца як частка асноўных правоў грамадзян на свабоду выказвання і права на інфармацыю ў падтрымку дэмакратыі.
Як расказала дырэктар Акадэміі ўкраінскай прэсы Аксана Валашанюк, за 3,5 года 55 тысяч украінскіх настаўнікаў адкрылі для сябе медыяадукацыю. У асноўным гэта адбывалася падчас курсавой перападрыхтоўкі ва ўстановах павышэння кваліфікацыі настаўнікаў. Значным дасягненнем апошняга года медыяпедагогі Украіны лічаць з’яўленне падручніка “Асновы медыяграматнасці”. Ён адрасаваны настаўнікам, якія працуюць з вучнямі 8—9 класаў. Да падручніка яшчэ распрацавана праграма і канспекты ўрокаў.
Цэнтральнай тэмай ва Украіне сёлета стала работа з прэсай. Дзеці, якія прайшлі ў мінулым годзе летнюю медыяшколу, у якой, дарэчы, удзельнічалі і беларускія педагогі, сёлета стваралі сваю газету, дзе яны асэнсоўвалі слова “свобода”. Атрымалася прафесійнае даволі выданне, якое ад тэкстаў да вёрсткі і дызайну выканана сіламі вучняў.
Беларускія педагогі сёлета ў якасці падарунка ад украінскіх медыяпедагогаў атрымалі метадычны дапаможнік “Як стварыць сучасную школьную газету”. Аўтар выдання медыятрэнер Сяргей Чарняўскі, а пераклаў дапаможнік на беларускую мову і адаптаваў для беларускай рэчаіснасці настаўнік магілёўскай гімназіі № 1 Юрась Каласоўскі.
Сёлетні навучальны год для Украіны стаў знакавым яшчэ таму, што ў медыяасвету ўключыліся бібліятэкары. Як паведаміла Аксана, з трэнінгам “Практычная медыяадукацыя” яны аб’ехалі ўсю краіну, дзе коратка і практычна прадставілі бібліятэкарам методыку развіцця ў дзяцей крытычнага мыслення, уменне дэкадзіраваць тэксты, працаваць з інфармацыяй. Работнікі бібліятэк, дарэчы, як і настаўнікі, трапляючы на заняткі па медыяадукацыі, адзначаюць, што медыяадукацыя — актуальная тэма, якая патрабуе сур’ёзнага вывучэння.
Галіна Дзегцярова расказала, што ў Харкаўскай вобласці робяць стаўку на падрыхтоўку медыяпедагогаў, якія панясуць затым веды сваім калегам у навучальныя ўстановы. З гэтай мэтай быў распрацаваны спецкурс і дапаможнік, які атрымаў грыф Міністэрства адукацыі і навукі Украіны. Аўтары дапаможніка — спецыялісты ў сваіх тэмах. Водгукі аб курсе самыя станоўчыя.
Як падзялілася Галіна, у Харкаўскай акадэміі бесперапыннай адукацыі лічаць, што медыяадукацыяй у школе з дзецьмі займацца ўжо нават і позна, таму запрасілі ў свой рэгіянальны эксперымент па медыяадукацыі педагогаў дашкольных устаноў.
Пра работу навучальных устаноў па ўкараненні медыяадукацыі можна азнаёміцца праз іх сайты. Галіна прапанавала зазірнуць на сайты гімназій № 14 і № 172 Харкава. На сайце гімназіі № 14 размешчаны матэрыялы, якія ствараюць настаўнікі і дзеці. Дарэчы, настаўніца замежнай мовы і літаратуры 14-й харкаўскай гімназіі ў мінулым годзе стала пераможцай гарадскога конкурсу “Настаўнік года”, на якім яна прадстаўляла свае напрацоўкі па выкарыстанні медыя ў выкладанні прадмета.
Як адзначыла загадчыца Цэнтра практычнай псіхалогіі і сацыяльнай работы Палтаўскага абласнога інстытута паслядыпломнай педагагічнай адукацыі імя М.В.Астраградскага Кацярына Мулік, у стандартах адукацыі ва Украіне не прадугледжана ўключэнне медыяграматнасці ў адукацыйны працэс, таксама ніводнага слова там не сказана пра медыякампетэнтнасць вучняў, і гэта самы галоўны бар’ер па ўкараненні медыяадукацыі. У інстытуце паслядыпломнай педагагічнай адукацыі Палтаўшчыны распрацавана ўводная лекцыя па медыяадукацыі для ўсіх педагагічных работнікаў — ад дырэктараў навучальных устаноў да выхавальнікаў дзіцячых садкоў. Кацярына заўважыла, што ў іх школах яшчэ вялікая колькасць настаўнікаў няправільна разумеюць сэнс медыяадукацыі, яны лічаць, што гэта звязана з валоданнем інфармацыйнымі тэхналогіямі. Таму этап прасоўвання медыяадукацыі сярод педагагічнай грамадскасці вобласці складаецца з трох крокаў: дыягностыка, усведамленне сваёй некампетэнтнасці, азнаямленне з тэмай і зацікаўленасць пытаннем медыяадукацыі.
Ва ўстановах адукацыі Палтаўшчыны навучанне дзяцей медыяграматнасці ідзе праз стварэнне школьных газет, сацыяльнай рэкламы. Дзеці здымаюць сацыяльную рэкламу пра вайну, пра людскія страты, пра нацыянальную самаідэнтычнасць. Глядзець без слёз іх сюжэты проста немагчыма. Гэта не толькі творчасць, а яшчэ і глыбокае асэнсаванне інфармацыі, выбар дакладных крыніц інфармацыі. Раней школьныя газеты рабіліся пераважна для таго, каб іх можна было прадэманстраваць правяраючым, маўляў, работа праводзіцца, цяпер жа школьныя СМІ — гэта тое, што робяць дзеці па сваёй зацікаўленасці.
Вялікім прагрэсам лічыць дацэнт кафедры філасофіі адукацыі Днепрапятроўскага абласнога інстытута паслядыпломнай педагагічнай адукацыі кандыдат культуралогіі Вікторыя Пішчанская з’яўленне курса “Медыякультура” для вучняў 10 класа. Дарэчы, праграма курса зацверджана Міністэрствам адукацыі і навукі Украіны, таму яе можна знайсці на афіцыйных сайтах, вядома, на ўкраінскай мове. За 1 гадзіну ў тыдзень дзесяцікласнікі вывучаюць асновы медыяграматнасці, вучацца ацэньваць, атрымліваць, перадаваць інфармацыю.
У Днепрапятроўскай вобласці ў эксперыментальную дзейнасць па медыяадукацыі ўключаны 48 устаноў — 9 на ўзроўні Украіны і 39 на абласным узроўні. Такім чынам ахоплена ўся вобласць, як сельскія, так і гарадскія школы. Як расказала Вікторыя, вялікая ўвага ў іх рэгіёне ўдзяляецца медыятворчасці вучняў. У школах ствараюцца медыяклубы, газеты, прэс-цэнтры, відэастудыі, тэлебачанне, радыё. Сваю творчасць дзеці могуць прадставіць на самых розных конкурсах.

Арменія

Прадстаўнікі дэлегацыі з Арменіі заўважылі, што калі год назад слова “медыяадукацыя” рэдка ўжывалася ў іх краіне, то пасля ўкраінскага крызісу пачало гучаць вельмі шырока: тэма медыяадукацыі стала самай запатрабаванай, вакол яе ідуць пастаянныя дэбаты. Сваім вопытам медыяадукацыі грамадзян Арменіі падзяліліся супрацоўнікі Цэнтра медыяініцыятыў media.am (http://media.am). Некалькі гадоў назад распрацаваны курс і дапаможнік для настаўнікаў па медыяадукацыі, мэта якога — падрыхтаваць адукаваных спажыўцоў медыя, з крытычным мысленнем. У курсе 10 тэм, якія можна раскрыць на працягу ад 5 да 20 заняткаў, у залежнасці ад таго, якімі рэсурсамі валодае настаўнік. На першым уроку вучні знаёмяцца з тым, што такое інфармацыя, хто яе стварае, далей ідзе прапрацоўка такіх тэм, як работа з крыніцамі інфармацыі, гісторыя медыя, развіццё крытычнага мыслення, свабода і адказнасць, медыя як бізнес, новыя медыя. А ў канцы зборніка прапануецца медыяслоўнік. Курс складаецца з метадычнага і тэарэтычнага матэрыялу і электроннага дадатку — двух дыскаў. На адным дыску змешчана мультымедыйнае прадстаўленне курса, а на другім — камп’ютарная вучэбная гульня. Дарэчы, гэтая гульня ўжо стала папулярнай і была перакладзена нават на ўкраінскую мову. Работнікі цэнтра мяркуюць далей працаваць над гэтай гульнёй, зрабіць яе больш складанай, каб і дарослым людзям было цікава па ёй вучыцца.
Цэнтр медыяініцыятыў праводзіць 3—5 дзённых трэнінгаў па медыяадукацыі для настаўнікаў і бібліятэкараў. За гэты час ужо 200 настаўнікаў прайшлі гэтыя тэнінгі, бібліятэкары пачалі далучацца толькі сёлета. З пазітыўных тэндэнцый кіраўнік напрамку па медыяадукацыі Цэнтра медыяініцыятыў Лусінэ Грыгаран лічыць тое, што ў падручнік па грамадазнаўстве 9 класа ўвайшлі тэмы па медыяадукацыі, што Нацыянальны інстытут настаўнікаў дапамагае цэнтру арганізоўваць трэнінгі для педагогаў, а Міністэрства адукацыі Арменіі зацвердзіла падручнік па медыяадукацыі, створаны цэнтрам, у якасці дадатковага вучэбнага матэрыялу.
Сёлета, як падзялілася Лусінэ, яны больш працавалі са студэнтамі. Заняткі праходзілі інтэрактыўна, з абмеркаваннем розных медыятэкстаў. Таксама сярод студэнтаў быў праведзены конкурс “Медыя — гэта я”, дзе маладым людзям прапанавалі выказаць сваё меркаванне наконт таго, як яны ўспрымаюць медыя і як медыя ўздзейнічаюць на іх.
Зараз Цэнтр медыяініцыятыў распрацоўвае курс па медыяадукацыі для студэнтаў педагагічных ВНУ, а таксама канцэпцыю па медыяграматнасці. Вядзецца абмеркаванне гэтай тэмы на розных узроўнях. Прыходзіць разуменне, што медыяадукацыя моладзі — гэта не толькі місія адной школы, у гэтую справу павінны ўключацца розныя інстытуты. У планах стварэнне серыялаў пра журналістыку, каб людзі даведаліся, як на самай справе дзейнічаюць СМІ.
Цікава, што ў Арменіі ёсць медыямузей, экспазіцыі якога карыстаюцца папулярнасцю ў грамадзян. Напачатку музей “падарожнічаў” па Арменіі, а зараз займеў пастаянную прапіску ў Ерэване. Першая экспазіцыя медыямузея прысвечана землетрасенню, якое адбылося ў Арменіі ў 1988 годзе. Там сабраны архіўныя матэрыялы розных СМІ — айчынных, расійскіх, сусветных. Так людзі могуць ацаніць, якім чынам розныя медыя асвятлялі гэтую тэму.

Казахстан

Пытанні медыяадукацыі ў Казахстане, як заўважыла медыякансультант, медыятрэнер і спецыяліст у галіне новых медыя Вольга Капліна, носяць, хутчэй за ўсё, дыскусійны характар сярод навукоўцаў, блогераў, удзельнікаў сацыяльных сетак, прасунутых у галіне новых тэхналогій людзей. Яны разумеюць, што гэта актуальная і жыццёва важная тэма, аднак сур’ёзных рашэнняў у гэтым пытанні пакуль не прымаецца. — У 2012 годзе дзяржава вылучыла вялікі грант на распрацоўку канцэпцыі па медыяграматнасці. Але я гляджу на ўсё гэта з іншага боку. Слова “медыяграматнасць” не выкарыстоўваецца. Усё зводзіцца да стварэння ў навучальных установах газет, радыёстанцый, тэлебачання, работа якіх накіравана на развіццё дзіцячай творчасці, а не на развіццё крытычнага мыслення да медыяпрадукцыі. Калі пачаліся ўкраінскія падзеі, то ў Казахстане моцна занепакоіліся інфармацыйнай бяспекай (гэтае слова ў нас актыўна выкарыстоўваецца), але далей за размовы справа не рухаецца, —падсумавала Вольга.

У Беларусі таксама пакуль няма сваёй канцэпцыі медыяадукацыі. Але тэма медыяадукацыі школьнікаў усё больш стала абмяркоўвацца ў педагагічным грамадстве.
У Акадэміі паслядыпломнай адукацыі праводзяцца семінары па медыяадукацыі. Сумеснымі намаганнямі супрацоўнікаў АПА і НІА распрацавана праграма павышэння кваліфікацыі педагагічных работнікаў і спецыялістаў “Медыякампетэнтнасць педагога як фактар станаўлення медыя і інфармацыйнай культуры навучэнцаў”.
У 13 установах рэспублікі, згодна з загадам міністра адукацыі, рэалізоўваецца інавацыйны праект “Укараненне мадэлі медыяадукацыі ўдзельнікаў адукацыйнага працэсу пры дапамозе развіцця крытычнага мыслення”. Яго асноўная мэта — стварэнне сацыяльна-адукацыйнага асяроддзя, якое будзе спрыяць фарміраванню медыяграматнасці пры дапамозе развіцця крытычнага мыслення навучэнцаў.

Святлана КІРСАНАВА.
Фота аўтара.

Пад крытычным вуглом

Да любых медыяпаведамленняў ставіцца крытычна і разумець значнасць медыя ў жыцці грамадства — менавіта гэтаму навучаюць дзяцей у шведскіх школах.

Якім чынам гэта робяць шведскія настаўнікі, мы даведаліся падчас сустрэчы з Ларсам-Эрыкам Халем. На некалькі гадзін мы ператварыліся ў вучняў Халя і на сабе праверылі яго метады па арганізацыі дыскусіі ў класе, па рабоце ў групах, прысвечанай таму, як чытаць газеты, працаваць з рознымі медыяпаведамленнямі. Ларс Халь перакананы, што вучні не змогуць зразумець, як працуюць медыя, калі не будуць выкарыстоўваць медыя штодня ў сваім жыцці — падчас вучобы і адпачынку. Ён імкнецца ўключаць работу з медыя ў любыя ўрокі ў розных кантэкстах так часта, наколькі гэта магчыма, але заўсёды абгрунтавана. Слухаючы вопытнага медыяадукатара, мы пагадзіліся, што магчымасцей шмат, трэба толькі захацець нешта рабіць і ўключыць крэатыўнасць. Вось некаторыя варыянты работы настаўніка па медыяадукацыі з дзецьмі. Найперш медыяадукацыя ажыццяўляецца на занятках. Ларсу як настаўніку грамадазнаўства і асноў рэлігіі гэта рабіць дастаткова лёгка. На прадмеце “Асновы рэлігіі”, як расказаў Халь, гаворка ў асноўным ідзе не столькі пра сусветныя рэлігіі, колькі пра каштоўнасць кожнага чалавека на зямлі, пра тое, як людзі павінны жыць у згодзе і паразуменні. Згодна з вучэбным планам па грамадазнаўстве, вучні на занятках разглядаюць пэўныя законы, сістэму пакарання, існуючыя праблемы ў крымінальнай сферы і г.д. І тут Халь лічыць вельмі дарэчным уключыць работу з медыя, асабліва з друкаванымі СМІ. Ён расказаў, як яго вучні шукалі інфармацыю крымінальнага характару. Клас падзяліўся на групы. Адна здабывала інфармацыю пра правапарушнні на дарогах, другая — пра насілле, трэцяя — пра крадзяжы, чацвёртая — пра тэрарызм, пятая — пра нянавісць да людзей і г.д. Адметна, што калі вучні паглыбіліся ў тэму, то іх першая выснова была такая: “Як жа мы жывём у гэтым свеце, дзе столькі насілля!” Сапраўды, свет можа здавацца вельмі небяспечным, калі толькі чытаць навінную калонку са здарэннямі. А калі падысці больш крытычна да інфармацыі і формы яе падачы, то становіцца зразумела, што рызыка таго, што канкрэтны чалавек стане ахвярай, невялікая. Аднак карціна, якую ствараюць СМІ, вельмі сур’ёзная і пераканаўчая. Дастаткова адной навіны пра наркотыкі ў школе — і многія ўжо вераць, што наркадылеры проста “жывуць” у навучальных установах.

У вучэбным плане па шведскай мове для вучняў 11 класа агульнаадукацыйнай школы пазначана: у працэсе навучання прадмету школьнікам павінна прадстаўляцца магчымасць развіваць веды пра тое, як можна фармуляваць асабістыя меркаванні, думкі ў розных відах тэкстаў і на розных медыяплатформах.

Такія падборкі навін вучні робяць для таго, каб затым паразважаць пра тое, як ствараюцца навіны, пра правы чалавека, правілы жыцця — ад школьных да дзяржаўных. Ларс узгадаў, што аднойчы на агульнанацыянальным тэсціраванні па шведскай мове вучням прапаноўвалася паразважаць аб перавагах і недахопах змяшчэння правапарушальнікаў у турмы: якім чынам турма ўплывае на правапарушальніка, яго сяброў, сям’ю, грамадства ўвогуле? Адзнака залежыць ад колькасці аргументаў і абгрунтаванняў, якія прадставіць вучань: чым іх больш — тым яна вышэйшая. Дыскусіі Ларс імкнецца арганізоўваць са сваім вучням кожны тыдзень. Дзе ён шукае тэмы для іх? З розных медыя, у тым ліку і з сацыяльных сетак, якімі карыстаюцца яго вучні. У такім выпадку большая верагоднасць таго, што ім гэтая тэма будзе блізкай і цікавай. Або настаўнік прапануе вучням самастойна вызначыць навіну тыдня. Ён раіць ім уважліва чытаць загалоўкі першай паласы газет і выбіраць цікавую для сябе навіну, затым выразаць яе з газеты, прыклейваць на ватман. Пасля гэтага кожны вучань піша свой тэкст пра сваю навіну тыдня, але не перапісвае газетны матэрыял, а перадае інфармацыю сваімі словамі, расстаўляе свае акцэнты, шукае да тэксту адпаведны малюнак або фотаздымак. У канцы тыдня кожны вучань зачытвае сваю навіну перад класам, пасля чаго ідзе абмеркаванне. Вучань абавязкова адзначае, чаму ён спыніў свой выбар на гэтай навіне, чаму яна мае права называцца навіной тыдня. Дарэчы, вучні падшэфнага класа Халя самі неаднойчы станавіліся героямі навін. Адметна, што мясцовыя СМІ з вялікай увагай і цікавасцю ставяцца да жыцця школы, яны частыя госці ў навучальных установах, з ахвотай расказваюць дзецям пра свае журналісцкія будні. Газеты шукаюць шмат станоўчага ў школе, пастаянна пішуць пра гэта. Раз у год у шведскіх школах праходзіць так званы Тыдзень газет, калі ўстанова бясплатна атрымлівае на працягу вучэбнага тыдня газету, з якой дзеці актыўна працуюць. Рэдакцыі таксама карысна атрымаць такую глыбінную крытыку ад сваіх чытачоў, хоць і будучых, — зваротную сувязь. Ларс расказаў нам пра два выпадкі, калі вучні яго падшэфнага класа з’явіліся на старонках СМІ. Першы раз — калі яны ўдзельнічалі ў экалагічным праекце па зборы адпрацаваных батарэек. Карысць ад удзелу ў такім праекце “два ў адным” — не наносіцца шкода роднай прыродзе і прывіваецца добры навык. Перш чым уключыцца ў экалагічны праект, вучні шукалі інфармацыю па зборы, утылізацыі і перапрацоўкі выкарыстаных батарэек і зразумелі, што ўтылізацыя з’яўляецца адной з самых складаных праблем. На працягу месяца вучні збіралі адпрацаваныя батарэйкі і сабралі іх цэлую тону. Гэты факт выклікаў здзіўленне не толькі ў нас, але і ў мясцовай прэсы. Пра юных абаронцаў прыроды зрабілі рэпартаж у газеце і відэасюжэт. Так дзеці пабывалі ў ролі тых, у каго бяруць інтэрв’ю, адчулі, якія пры гэтым чалавек перажывае эмоцыі. І калі ім самім потым было дадзена заданне ўзяць інтэрв’ю, то яны ўжо ведалі, як гэта робіцца. У другі раз выхаванцы Ларса сталі медыйнымі персонамі падчас перапіскі з вядомымі спартсменамі. Спорт — адна з любімых тэм у Швецыі, а спартсмены, вядома, з’яўляюцца кумірамі многіх. І Ларс як добры настаўнік карыстаецца гэтым, каб развіць у дзяцей уменне працаваць з медыя. Зразумела, што такая падзея, як Алімпіяда ў Сочы, не засталася па-за ўвагай педагога. Ларс прапанаваў дзецям найперш падумаць над загалоўкам аднаго артыкула пра Алімпіяду: што меў на ўвазе журналіст, называючы тэкст “Гульня ў двух тварах”? Два твары — чые, гэта як, гэта пра што? На фотаздымку побач з артыкулам дзеці бачаць двух шведскіх спартсменаў і выказваюць здагадку, што гаворка можа ісці пра іх. Затым працягваюць разважанні, што гэта можа быць рэклама краіны і рэгіёна ці самых значных для Швецыі двух відаў спорту. Калі розум дзяцей накіроўваць правільна, то яны пачынаюць бачыць шырэй, а не толькі тое, што адлюстравана на фотаздымку або ў тэксце. Ларс задае дзецям тэму, дае хвілінку падумаць, затым абмеркаваць у парах, пасля чаго жадаючыя могуць выступіць перад класам са сваім меркаваннем. Вельмі каштоўны ў гэты момант пошук і агучванне варыянтаў адказаў. Настаўнік у гэты час мабільны, мае выхад у інтэрнэт і можа падмацаваць меркаванне дзяцей фотаілюстрацыяй або фактамі. Ларс Халь зрабіў так, што яго выхаванцам зімовая Алімпіяда ў Сочы запомніцца надоўга. Можна сказаць, што яны сталі яе ўдзельнікамі, — не сапраўднымі, канечне, а віртуальнымі. У падшэфным класе Ларса бацька адной з навучэнак працуе ў камандзе нацыяльнай лыжнай зборнай — дапамагае рыхтаваць лыжы да спаборніцтваў. Настаўнік запрасіў яго ў клас на сустрэчу з вучнямі, тыя ўзялі ў яго інтэрв’ю. А падчас гутаркі ўзнікла ідэя напісаць лісты любімым спартсменам. Кожны вучань выбраў спартсмена і ўзяўся пісаць яму, абавязковая ўмова — пісаць трэба ад рукі. А бацька дзяўчынкі ўзяў на сябе адказнасць перадаць гэтыя пасланні дзяцей спартсменам. Вучні стараліся, расказалі ў лістах пра сябе, пра тое, чым яны займаюцца, чым цікавяцца, запыталіся ў спартсменаў пра іх дзіячыя хобі і мары. Затым школьнікі нават здзейснілі віртуальную экскурсію ў алімпійскі горад. (Зараз інтэрнэт прапаноўвае магчымасць захапляльнага вандравання па свеце з дапамогай карт, можна гуляць па вуліцах розных гарадоў, вывучаць іх архітэктуру.)

Ларс-Эрык Халь настаўнік пачатковых класаў, у мінулым — кансультант вучэбнага сайта “Медыякомпас”. Ларс-Эрык працуе ў муніцыпальнай школе невялікая горада Нясшо з 30 тысячамі жыхароў, дзе выкладае грамадазнаўства, геаграфію, гісторыю, асновы рэлігіі. Яго спецыялізацыя — работа з дзецьмі з асаблівымі патрэбамі. А не так даўно Ларс стаў яшчэ і спецыялістам па развіцці ўстановы. (Пасля апошняй праведзенай у Швецыі адукацыйнай рэформы ў школах з’явілася новая штатная адзінка — спецыяліст па развіцці ўстановы.) Школа, у якой працуе Ларс Халь, невялікая — усяго 9 класаў, яе наведваюць 180 дзяцей 6—13 гадоў. Навучальная ўстанова гатова прымаць вучняў у 6 гадзін раніцы (калі бацькам трэба рана на работу) і зачыняецца прыкладна ў 18.30 (пакуль бацькі не прыйдуць за апошнім дзіцем). Школа інтэграваная, у ёй вучыцца шмат дзяцей-мігрантаў (каля 22%), а таксама дзяцей з асаблівымі патрэбамі. Менавіта для работы з дзецьмі з асаблівымі патрэбамі ва ўстанове працуе спецыяльны настаўнік. Зараз у Швецыі працягваюцца дэбаты па ацэньванні ведаў вучняў. З 2013 года былі ўведзены адзнакі ў 6 класах, раней і такога не было. Урад выступае за тое, каб вучні атрымлівалі адзнакі як мага раней. І для гэтага было вырашана правесці адукацыйны эксперымент па выстаўленні адзнак у 4 класе. У эксперымент трапілі 100 школ з ліку добраахвотнікаў. На думку Халя, адзнакі ў пачатковай школе не садзейнічаюць павышэнню ўзроўню ведаў. Так, для вучняў, якія вучацца добра, адзнака — гэта стымул, а для дзяцей, якія нічога добрага ад сябе ўжо і не чакаюць, — гэта толькі дадатковы тормаз у развіцці. Дзённікі ў шведскіх школах адсутнічаюць. Вучні самі нясуць адказнасць за тое, што ім трэба выканаць, і самі вырашаюць, куды і як запісваць заданні, атрыманыя ад настаўніка на занятках. У шведскіх школах практыкуецца індывідуальны падыход да вучняў: кожнаму прапаноўваецца індывідуальнае заданне. Усе кабінеты аснашчаны сучаснай тэхнікай, у настаўніка ёсць доступ да інтэрнэту. Вучань можа напісаць работу, сфатаграфаваць або адсканіраваць яе і вывесці на інтэрактыўную дошку.

Лісты сталі каштоўнымі падарункамі для абодвух бакоў — спартсменаў і вучняў. Адметна, што лыжнікі, нягледзячы на сваю занятасць перад важным спаборніцтвам, адказалі дзецям на іх пасланні, не забыўшыся параіць ім, як можна стаць выдатнымі лыжнікамі. Для дзяцей спартсмены сталі прыкладам, як трэба развівацца, да чаго імкнуцца. І вядома, што перапіска школьнікаў з нацыянальнай лыжнай зборнай стала асновай для матэрыялу ў газеце. Уявіце, 10-гадовы хлопчык атрымлівае ліст ад зоркі лыжнага спорту — ці ж гэта не топавая навіна! “Пашанцавала!” — падумалі іншыя падлеткі. Безумоўна, дзецям пашанцавала, у тым ліку і з такім настаўнікам. Ларс вучыць дзяцей быць адкрытымі, умець ладзіць зносіны з людзьмі, выкладаць свае думкі і пажаданні ў пісьмовым выглядзе. Як вядома, на Алімпіядзе ў Сочы шведская зборная стала чэмпіёнам — “золата” на эстафеце атрымалі як мужчыны, так і жанчыны. Вучні Ларса лічаць, што ў тым “золаце” ёсць і іх заслуга, бо яны ўсім сэрцам хварэлі за сваіх сяброў па перапісцы. Ларс Халь шукае для сваіх вучняў самыя цікавыя формы работы, якія стымулююць дзіцячую цікаўнасць, развіваюць аналітычныя здольнасці і творчыя задаткі. Магчыма, нехта з іх стане журналістам, але самае галоўнае, што яго вучні вырастуць адукаванымі карыстальнікамі медыя, не дазволяць сабой маніпуляваць і будуць ствараць свае медыяшэдэўры.

Святлана КІРСАНАВА. Фота аўтара.

Компас у свеце слоў і вобразаў

Хто лічыць, што “чацвёртая ўлада” — гэта толькі прыгожая метафара ў адносінах да медыя (СМІ), той недаацэньвае або нават не ўяўляе яе рэальны ўплыў на нашы думкі, пачуцці і дзеянні, на фарміраванне нашага ўяўлення пра свет. Медыя нярэдка асэнсавана падмяняюць рэчаіснасць.

Наша грамадства яшчэ не прызнае неабходнасці медыяадукацыі, блытае гэтае паняцце з уменнем карыстацца камп’ютарам і інтэрнэтам на занятках і ў штодзённым жыцці. У Швецыі кожны школьнік ведае, што медыяадукацыя — гэта вывучэнне медыя. З пачатковых класаў яны знаёмяцца з тым, як ствараюцца і распаўсюджваюцца медыятэксты, вучацца ацэньваць і інтэрпрэтаваць іх змест, самі складаюць медыяпаведамленні і праз усё гэта развіваюць свае аналітычныя і крытычныя здольнасці. Такая вялікая ўвага медыяадукацыі ў Швецыі ўдзяляецца не таму, што нацыянальныя СМІ хочуць мець як мага больш чытачоў (гэтая мэта таксама ёсць, але яна далёка не першая), самае галоўнае — умацаванне дэмакратыі і свабоды слова праз навучанне дзяцей крытычнаму аналізу любых паведамленняў, развіццё ў іх здольнасці быць незалежнымі і актыўнымі карыстальнікамі медыя і разам з тым творчымі і інтэрактыўнымі стваральнікамі асабістых паведамленняў. Ва ўсіх установах адукацыі ідзе навучанне дзяцей крытычнаму падыходу да медыякантэнту, азнаямленню з тым, як працуюць розныя медыя, якую ролю яны адыграваюць у жыцці грамадства. Медыяпедагогамі выступаюць як настаўнікі розных прадметаў (асабліва гуманітарных і грамадазнаўчых), так і бібліятэкары. Ім не трэба вынаходзіць веласіпед, як і што рабіць з дзецьмі па выхаванні ў іх медыякампетэнтасці, бо ім у дапамогу створаны метадычныя медыярэсурсы Mediekompass (“Медыякомпас”) (http://www.mediekompass.se) і Мik-runnet (“Прастора медыя і камунікацый”) (https://mik.statensmedierad.se), а яшчэ на нацыянальным радыё і тэлебачанні ёсць спецыяльныя перадачы па гэтай тэме.

Ва ўсіх установах адукацыі Швецыі дзеці навучаюцца крытычнаму падыходу да медыякантэнту, знаёмяцца з тым, як працуюць розныя медыя, якую ролю яны адыгрываюць у жыцці грамадства, як на занятках, так і па-за імі.

У падрыхтоўцы “Медыякомпаса” прымалі ўдзел як педагогі (у прыватнасці, вядучы нашай летняй школы па медыяадукацыі Ёран Андэрсан), так і журналісты — супрацоўнікі газет. Некалі “Медыякомпас” быў прадстаўлены ў друкаваным і лічбавым выглядзе, зараз працуе толькі як сайт. “Медыякомпас” — падказка настаўнікам, якія падзеі ў краіне і ў свеце лепш разглядаць з вучнямі, якія пры гэтым выкарыстоўваць методыкі і практыкаванні. Сёння ім актыўна карыстаюцца каля 11 тысяч шведскіх педагогаў. Кожны тыдзень настаўнікам прапануецца для разгляду 2 сюжэты і 1 актуальная падзея, а таксама даюцца парады, якім чынам іх лепш разглядаць з дзецьмі. Так, пачаткоўцы, напрыклад, павінны засвоіць, як працаваць з інфармацыяй у штодзённым жыцці і падчас навучання, як шукаць і ацэньваць інфармацыю, атрыманую з розных крыніц. У гімназіях па праграме “Грамадазнаўства” ёсць нават спецыялізацыя “Медыя”, дзе навучэнцы вучацца аналізаваць розныя з’явы ў грамадстве і распазнаваць прычыны і наступствы з дапамогай грамадазнаўчых тэрмінаў, тэорый, мадэлей і метадаў; шукаць і крытычна інтэрпрэтаваць інфармацыю з розных крыніц, а таксама ўмець ацэньваць значэнне і дакладнасць гэтых даных; прадстаўляць свае веды ў галіне грамадазнаўства ў розных формах прэзентацыі.Цікава, што навыкі медыяграматнасці правяраюцца ў вучняў на дзяржаўным узроўні падчас правядзення так званага агульнанацыянальнага тэсціравання па трох прадметах — матэматыцы, англійскай і шведскай мовах. У тэсціраванні ўдзельнічаюць вучні 3, 6, 9 класаў і гімназісты. Па шведскай мове прапануецца напісаць навінны матэрыял або эсэ па пэўнай тэме. Дарэчы, стварэнне медыяпаведамленняў уваходзіць у праграму навучання шведскай мове. Такая пісьмовая работа дэманструе здольнасць вучня граматна выказваць свае думкі.
Згодна са шведскім вучэбным планам, медыякампетэнтнасць вучняў ацэньваецца па чатырохбальнай шкале, па чатырох F— fakta, färdigheter, förståelse, förtrogenhet. Так, на першым узроўні (факты) вучні павінны валодаць асновай пабудовы новых ведаў; на другім (уменне) — знаходзіць інфармацыю, прадстаўляць яе ў новым выглядзе; на трэцім (разуменне) — разумець, пра што ідзе гаворка ў тэксце, вылучаць галоўную думку; на чацвёртым, самым высокім узроўні (паглыбленае разуменне), — упэўнена карыстацца ведамі, рабіць ацэнку любога медыяпаведамлення.
Сайт па медыграматнасці з назвай Мik-runnet быў створаны ў Швецыі па ініцыятыве Дзяржаўнага медыйнага савета. Яго мэта — зрабіць дзяцей і маладых людзей больш свядомымі карыстальнікамі медыя і абараніць іх ад шкоднага ўздзеяння медыя. Як падкрэсліў Ёран, стварэнне такого рэсурсу, вядома, патрабуе пэўных ведаў і значных грашовых укладанняў, але гэта таго вартае, і таму сёння гэты медыярэсурс можна з гордасцю нават прадстаўляць на экспарт.
На медыярэсурсе Мik-runnet асобна прадстаўлена інфармацыя для бібліятэкара і для настаўніка. Далей старонка за старонкай тлумачыцца, як можна правесці вучэбныя заняткі для вучняў розных класаў. У Ёрана, напрыклад, азнаямленне з гэтымі метадычнымі рэкамендацыямі заняло дзве гадзіны. Першая частка — чатыроххвілінны відэаматэрыял пра тое, што, як толькі нараджаецца чалавек, інфармацыя пра гэта распаўсюджваецца з велізарнай хуткасцю. Затым даюцца цікавыя статыстычныя звесткі: 45% дзяцей ва ўзросце двух гадоў ужо выходзілі ў інтэрнэт; 80% дзяцей ва ўзросце 12 гадоў маюць смартфон, таму ў іх увесь свет у кішэні; facebook лічыцца 3-й самай вялікай краінай свету; кожную гадзіну на YouTube выкладаецца 100 гадзін відэа; каля 6 мільярдаў людзей кожны дзень уключаюць пошуковую сістэму Google. Новы медыйны ландшафт уплывае на тое, як мы вучымся, чаму мы вучымся і хто нас вучыць. З гэтага можна зрабіць выснову: новы медыйны ландшафт патрабуе новыя веды і магчымасці: уменне знайсці, прааналізаваць і крытычна ацаніць інфармацыю, уменне выказаць свае думкі і стварыць свой кантэнт у розных медыя, зразумець ролю масмедыя ў грамадстве. Гэта тое, што называюць медыяграматнасцю.
На сайце Мik-runnet таксама можна абмяркоўваць розную інфармацыю, аналізаваць яе, фармуляваць пытанні. Напрыклад, аб існуючай нянавісці ў інтэрнэце: хлопчык піша паведамленне адной дзяўчынцы: “Ты такая дурніца, таму лепш ідзі і застраліся”. Ёран падчас абмеркавання ў класе тэмы нянавісці ў інтэрнэце запытаўся ў школьнікаў: “Калі выходзіш у сеціва, то павінен усё цярпець?” І пятнаццацігадовыя падлеткі давалі станоўчы адказ: “Так, трэба цярпець”. Па іх меркаванні, сацыяльныя медыя — гэта несапраўднасць, там можна сказаць адно аднаму тое, чаго ў жыцці ніколі не скажаш. Настаўнік павінен так сфармуляваць пытанні, каб дзеці, абмяркоўваючы праблему нянавісці ў інтэрнэце, зразумелі, што няма розніцы паміж сапраўдным жыццём і тым, што адбываецца ў сацыяльных медыя. Далей прапануюцца пытанні для дыскусій. Напрыклад, наколькі важная ананімнасць, калі мы выходзім у інтэрнэт? Асноўнае адрозненне сапраўднай журналістыкі ад паведамленняў у сацыяльных медыя ў тым, што пад кожным артыкулам стаіць сапраўднае імя і прозвішча аўтара радкоў, яго нумар тэлефона або электронны адрас. Журналісты вымушаны пісаць праўдзіва, бо на наступны дзень іх атакуюць званкамі і паведамленнямі ўважлівыя чытачы. А ў сетцы ўладарыць ананімнасць. Можна пісаць усё, што жадаеш, і не адказваць за гэта. Таму цкаванне са школьнага двара перамясцілася ў сацыяльныя сеткі. Дзецям неабходны веды аб тым, як паводзіць сябе ў сетцы, як рэагаваць на цкаванне. Увогуле, сацыяльныя медыя — гэта асобная тэма, бо сёння яны з’яўляюцца неад’емнай часткай штодзённага жыцця вялікай колькасці людзей, якія пастаянна абнаўляюць свае статусы на Facebook, размяшчаюць фотаздымкі на Flickr і Instagram, шукаюць навіны праз Twitter і будучае месца працы праз LinkedIn, загружаюць відэа на YouTube. Але не толькі простыя людзі карыстаюцца сацыяльнымі медыя. Палітыкі, міністры, акцёры, кіраўнікі кампаній таксама выкарыстоўваюць іх платформу ў сваіх мэтах. Канечне, у сацыяльных медыя пануе ананімнасць, і часам цяжка праверыць дакладнасць зместу паведамлення. Але разам з тым сацыяльныя медыя далі людзям новыя магчымасці, каб выказаць свае думкі і каб даведацца пра жыццё іншых.Шмат цікавай інфармацыі пра сацыяльныя медыя мы пачулі з вуснаў журналіста газеты “Барометр” Эмелі Лунд. Я ў сваім нататніку запісала параду для свайго сына, якую настаўнікі таксама могуць перадаць сваім вучням: ніколі не пісаць пасты ў сацыяльных медыя, знаходзячыся ў дрэнным настроі, бо абавязкова знойдуцца нядобразычліўцы, якія падальюць алею ў вогнішча, і стане яшчэ горш, або выкарыстаюць твой настрой у сваіх карыслівых мэтах. Таксама не трэба пісаць таго, што не павінны ведаць таты, мамы, бабулі з дзядулямі і, канечне, настаўнікі, а ў дачыненні да дарослых — яшчэ і кіраўніцтва. Дарэчы, шведскія настаўнікі “не сябруюць” са сваімі вучнямі ў сацыяльных медыя. Вось вам і тэма для абмеркавання ў класе ці на старонках нашай газеты: ці могуць настаўнікі знаходзіцца ў адной сацыяльнай сетцы са сваімі вучнямі?
Не так даўно Савет па правах чалавека ААН апублікаваў даклад, прысвечаны ананімнасці і шыфраванню ў інтэрнэце, дзе адзначаецца, што ананімнасць і шыфраванне дазваляюць ажыццяўляць правы чалавека на свабоду думкі і выказвання. З гэтым нельга не пагадзіцца, але, з іншага боку, для некага свабода — гэта ўсёдазволенасць і безадказнасць.
Падчас лекцыі Лізы Б’юрваль, вядомага ў Швецыі эксперта і аўтара кніг па мове нянавісці ў інтэрнэце, мы зразумелі, што тэма нянавісці сёння самая актуальная. Мы, дарослыя, павінны зрабіць усё, каб абараніць дзяцей ад пагроз, абразлівых паведамленняў, падману, насілля, уцягнення ў розныя арганізацыі падчас іх знаходжання ў інтэрнэце. Нянавісць заўсёды звязана з пагрозамі, страхам, гвалтам і злачынствамі. Як паведаміла Ліза, больш за 50% шведскіх журналістаў (у большасці жанчыны) падвяргаліся пагрозам, атрымлівалі паведамленні з непрыемнымі выказваннямі, якія ў асноўным зыходзілі ад экстрэмісцкіх груповак. Як не стаць ахвярай нечай нянавісці? Зразумела, што трэба перасцерагаць дзяцей, што яны могуць у інтэрнэце сустрэцца з дэструктыўнай прапагандай па распальванні сацыяльнай варожасці, абвастрэнні супярэчнасцей у грамадстве, абуджэнні нізкіх інстынктаў. Як яе распазнаць? Вельмі складана. Прапагандай займаюцца адукаваныя людзі, яны ўмеюць па-майстэрску маніпуляваць свядомасцю і пачуццямі людзей. Ад Лізы мы атрымалі карысныя парады: аналізаваць, да якіх пачуццяў апелююць аўтары паведамленняў — нацыяналістычных або агульначалавечых; як апісваюцца пагрозы, якія пры гэтым выкарыстоўваюцца словы — напрыклад, звязаныя з такімі небяспечнымі прыроднымі з’явамі, як шторм, ураган; як параўноўваюць людзей — напрыклад, з агрэсіўнымі драпежнымі жывёламі.
На занятках у шведскіх школах дзяцей яшчэ вучаць адрозніваць, якая інфармацыя праўдзівая, а якая з’яўляецца фэйкам (падманам). Журналісты спецыяльна падрыхтавалі для гэтых мэт вучэбныя матэрыялы. Напрыклад, у адным з іх расказваецца пра янота — небяспечнага звера, разносчыка шаленства. Рэпартаж вельмі пераканальны, бо на відэа мы бачым агрэсіўных янотаў, якія нас пужаюць. Ды і ўрачы на відэа ў адзін голас гавораць, што з янотамі трэба быць вельмі асцярожнымі. Пасля прагляду паловы сюжэта вучням задаюцца пэўныя пытанні на разуменне і ўспрыманне відэа. Затым прапаноўваецца паглядзець другую частку відэа, дзе журналіст расказвае, як яна рабіла гэты рэпартаж. І тут дзеці даведваюцца, што ўрачы і іншыя спецыялісты — гэта сапраўдныя людзі, прафесіяналы, але яны гаварылі пра іншых жывёл, а не янотаў, а мантаж зроблены так, нібыта яны кажуць пра янотаў.

У школьную праграму навучання швецкай мовы ўваходзіць стварэнне медыяпаведамленняў.

Каб не апынуцца ў пастцы падману, трэба валодаць інструментамі вызначэння фэйкаў, маніпуляцый. Гэта цэлае мастацтва, і на адных занятках ім не авалодаеш. У шведскіх дзяцей ёсць магчымасць папрактыкавацца не толькі на школьных занятках, пад кіраўніцтвам сваіх настаўнікаў і бібліятэкараў, але і самастойна ці з бацькамі, гледзячы тэлебачанне і слухаючы радыё. У Швецыі ёсць спецыяльнае адукацыйнае радыё, ды і на тэлебачанні шэраг праграм прысвечаны медыяадукацыі. Напрыклад, на адукацыйным радыё быў падрыхтаваны медыялізаваны серыял па 30 хвілін на 7 праграм пра тое, як крытычна ставіцца да інфармацыі, як па-рознаму прадстаўляецца інфармацыя, пра патрабаванні да фотаздымкаў і г.д. З гэтага адукацыйнага радыё звярнуліся да медыяпедагогаў, у прыватнасці да Ёрана, з просьбай падрыхтаваць перадачу для настаўнікаў і вучняў па пытаннях медыя. Так, з 7 праграм атрымалася невялікая брашура на 70 старонак, дзе апісаны змест праграмы, заданне для выканання, спасылкі, якія можна выкарыстоўваць. Пасля апісання кожнай тэмы прапануецца спецыяльнае заданне з пытаннямі на разуменне тэксту.
Кожную пятніцу ў 9 гадзін раніцы на дзіцячым тэлебачанні выходзіць 17-хвілінная праграма “Маленькая школа — актуальныя падзеі”. Пасля падачы розных навін гледачам прапануецца крыжаванка, якая накіравана на праверку таго, як тыя зразумелі, засвоілі і запомнілі навіны.
Медыяадукацыя ў Швецыі — гэта цэласная сістэма, якая накіроўваецца дзяржавай. Яе асноўная мэта — развіваць будучых грамадзян, якія ўмеюць успрымаць, аналізаваць і ацэньваць медыятэксты, а таксама творча прадстаўляць сябе і сваю пазіцыю ў розных медыяпаведамленнях.

Святлана КІРСАНАВА.
Фота аўтара.

Правадыр па медыя

У 13 сярэдніх агульнаадукацыйных установах 1 верасня стартаваў інавацыйны праект па ўкараненні мадэлі медыяадукацыі ўдзельнікаў адукацыйнага працэсу пры дапамозе развіцця крытычнага мыслення.
Аб актуальнасці праекта, яго ўдзельніках, мэтах і жаданых выніках гутарым з метадыстам вышэйшай катэгорыі Цэнтра прафесійнага развіцця і інавацыйнай адукацыі АПА распрацоўшчыкам праграмы вучэбнага семінара “Медыяадукацыя як сродак пазнавальнай цікавасці і фарміравання інфармацыйнай культуры навучэнцаў” Аленай Уладзіміраўнай Радзевіч.

— Перш чым пачаць размову аб праекце, хацелася б разабрацца вось з чым: “медыяадукацыя” і “медыяпісьменнасць” — гэта розныя паняцці, іх нельга змешваць?
— Медыяадукацыя ў сучасным свеце разглядаецца як працэс развіцця асобы з дапамогай і на матэрыяле сродкаў масавай камунікацыі (медыя) з мэтай фарміравання культуры зносін з медыя. Гэта працэс, вынікам якога з’яўляецца пэўны ўзровень медыяпісьменнасці. У аснове медыяпісьменнасці — мадэль, якая заахвочвае людзей задаваць пытанні аб тым, што яны глядзяць, чуюць, чытаюць. Медыяпісьменнасць дазваляе людзям аналізаваць медыяпаведамленні. У кожнага чалавека гэты ўзровень ёсць, але ва ўсіх ён розны: у аднаго высокі, у другога нізкі. Наш інавацыйны праект накіраваны на тое, каб праз развіццё крытычнага мыслення павысіць узровень медыя-пісьменнасці як педагогаў, так і вучняў.

— У педагагічнай навуцы вядучых краін свету кірунак “медыяадукацыя” сфарміраваўся ў 60-х гадах XX стагоддзя. А наша сістэма адукацыі толькі цяпер зацікавілася гэтай тэмай, чаму?
— Вядома, позна, але радуе, што гэты працэс пачаўся. У Еўропе ён стаў актыўна развівацца ў 90-я гады. Пазітыўны вопыт нашых суседзяў у медыяадукацыі (Расія, Украіна, Азербайджан) выклікаў і ў нас цікавасць да гэтага. У іх інтэнсіўна развіваецца названы кірунак, ёсць навукоўцы, якія распрацоўваюць тэму. Напрыклад, А.В.Фёдараў — доктар педагагічных навук, прафесар, прэзідэнт Асацыяцыі кінаадукацыі і медыяпедагогікі Расіі, галоўны рэдактар часопіса “Медыяадукацыя”. Ён распрацаваў сістэму дыягностыкі медыякампетэнтнасці навучэнцаў. Ва Украіне ствараюцца медыяклубы, ідзе актыўнае супрацоўніцтва Акадэміі ўкраінскай прэсы і Міністэрства адукацыі Украіны.
У нас ужо распрацаваны вучэбна-метадычны комплекс “Медыякод”. Ён складаецца з дапаможніка для настаўніка, і асобна для вучня (студэнта), працоўнага сшытка і плаката. Комплекс падрыхтаваны пры ўдзеле FOJO Media Institute, Цэнтра шведскіх даследаванняў (Беларусь).

— Як праводзіўся адбор школ, настаўнікаў для ўдзелу ў інавацыйным праекце?
— Цэнтр развіццёвых педагагічных тэхналогій АПА праводзіць суправаджэнне інавацыйнай дзейнасці ўстаноў адукацыі ад самага пачатку — ініцыіравання ідэі праекта да яго лагічнага завяршэння і забяспечвае арганізацыйна-метадычную падтрымку ўсім зацікаўленым педагогам.
Людзі хочуць працаваць у інавацыйным праекце, але не заўсёды ім лёгка вызначыцца з тэмай. Для таго, каб вызначыць кірунак інавацыйнай дзейнасці, з педагогамі трэба пагаварыць, высветліць моцныя бакі іх установы адукацыі і існуючыя праблемы і цяжкасці. Менавіта на моцныя бакі і трэба абапірацца пры распрацоўцы інавацыйнага праекта. Самая частая праблема, якую выказваюць педагогі, у тым, што вучні пагружаны ў інфармацыйную прастору, актыўна карыстаюцца на ўроку гаджэтамі. Гэта не падабаецца настаўнікам, яны спрабуюць змагацца, але ў той жа час разумеюць, што гэта нібыта змагацца з ветракамі. Каб вырашыць праблему, трэба мінус перавесці ў плюс. Навошта нам з гэтым змагацца, калі можна захопленасць дзяцей эфектыўна выкарыстоўваць на ўроках — у вучэбных і развіццёвых мэтах.

— Праект разлічаны на тры гады. Калі пасля чытання інтэрв’ю раптам у каго-небудзь з педагогаў з’явіцца жаданне далучыцца да ўдзельнікаў інавацыйнага праекта, гэта магчыма?
— Магчыма. Хто ўжо захапіўся медыяадукацыяй, можа знайсці ў нашых наватараў падтрымку і да іх далучыцца. Ёсць ідэя арганізаваць новы праект, які прыкладна будзе гучаць так: “Укараненне мадэлі фарміравання медыякультуры навучэнцаў”. Ён таксама будзе звязаны з медыяадукацыяй.

— Вы зараз праанансавалі новы інавацыйны праект. Значыць, можна звяртацца да вас тым, хто хоча стаць яго ўдзельнікам?
— Так.

— Калі ў свеце ёсць станоўчы вопыт медыяадукацыі, то чаму ж яго нельга проста запазычыць? Абавязкова трэба распрацаваць айчынную мадэль медыяадукацыі?
— Як і ў любой інавацыі, мы стараемся абапірацца на існуючы вопыт, каб не вынаходзіць веласіпед. Вельмі цікавы вопыт Швецыі ў медыяадукацыі школьнікаў. Там медыяадукацыя інтэгравана ў нацыянальныя вучэбныя планы. Натуральным лічыцца выкарыстоўваць на ўроках, акрамя падручнікаў, розныя медыярэсурсы, у тым ліку створаныя самімі вучнямі. У гімназіях ёсць профіль, звязаны з медыя. Заняткі могуць праводзіць два настаўнікі — педагог па роднай мове ці грамадазнаўстве і медыяпедагог. Яны разам плануюць і распрацоўваюць заняткі, ацэньваюць эфектыўнасць праграмы. Усё гэта вынік паспяховай рэалізацыі праграмы па медыяпісьменнасці, прынятай у Швецыі многа гадоў назад.
Асабліва цікавыя для нас напрацоўкі нашых бліжэйшых суседзяў — Украіны і Расіі. Мы можам узяць тое, што падыходзіць нам, але нам патрэбны праграмы, методыкі, якія б працавалі ў нашых рэаліях. Толькі тады будзе станоўчы вынік.

— Да 2017 года ўдзельнікі інавацыйнага праекта павінны прапанаваць педагогам рэспублікі пэўныя праграмы, распрацоўкі заняткаў?
— У праекце задзейнічана 13 устаноў адукацыі. Яны розныя, сярод іх ёсць і гімназіі, і сярэднія школы, і сельскія маленькія школкі. І гэта выдатна. Кожны можа ісці сваім шляхам. Нам бы хацелася, каб адны распрацавалі метадычныя рэкамендацыі па інтэграванні медыя ў розныя прадметы, а іншыя арганізавалі школьныя кінаклубы, наладзілі выпуск школьных газет у розных фарматах, стварылі банк вучэбных відэаролікаў ці сацыяльнай рэкламы пры актыўным удзеле вучняў і падрыхтавалі метадычны дапаможнік па медыяадукацыі.
Многія педагогі выказваюць незадаволенасць падручнікамі. Рэаліі такія, што, якім бы выдатным ён ні быў, усё роўна хутка маральна састарэе, таму што інфармацыйныя патокі мяняюцца з велізарнай хуткасцю. Які сэнс тады падручніку ўдзяляць столькі ўвагі? Падручнік — гэта адзін з інфармацыйных рэсурсаў. Трэба навучыць педагога актыўна карыстацца медыярэсурсамі, якія могуць даць шмат сучаснай актуальнай інфармацыі па розных прадметах.
Калі мы гэты праект задумвалі, то планавалі, што ў першую чаргу медыяпісьменнасць трэба развіваць у педагога, таму што ён павінен сам інакш ставіцца да медыя-рэсурсаў. Многія нашы работнікі адукацыі стэрэатыпна мысляць і забараняюць дзецям карыстацца на занятках мабільнымі тэлефонамі і гаджэтамі. Чаму сёння аўтарытэт настаўніка знізіўся? Калі раней ён быў асноўным носьбітам інфармацыі і да яго ставіліся як да чалавека, які шмат ведае, то цяпер ён — адзін з многіх крыніц інфармацыі. І калі прыходзіць настаўнік і пачынае тлумачэнне матэрыялу, абапіраючыся на падручнік, які маральна састарэў, а дзеці могуць праз мабільны тэлефон у інтэрнэце знайсці іншую інфармацыю, якая можа супярэчыць таму, што кажа настаўнік, то адкуль будзе давер да настаўніка ў гэтым выпадку? А калі настаўнік выкарыстоўвае ў сваёй рабоце розныя крыніцы, паказвае гэта дзецям і развівае ў іх крытычнае мысленне — гэта ўжо іншае стаўленне да педагога, прызнанне і павага яго як знаўцы.
Аснова медыяадукацыі — развіццё крытычнага мыслення, таму што інфармацыйных крыніц шмат і кожная са сваёй мэтай уздзейнічае на чытача. Задача настаўніка — навучыць дзіця аналізаваць інфармацыю, выбіраць важнае, бачыць дэзынфармацыю, хлусню, розныя інтэрпрэтацыі.

— Каб навучаць дзяцей, педагогі павінны быць самі медыякампетэнтныя. Для наватараў праводзяцца вучэбныя курсы, семінары? Хто іх арганізуе?
— У першую чаргу Акадэмія паслядыпломнай адукацыі. З верасня на базе акадэміі Цэнтрам прафесійнага развіцця і інавацыйнай адукацыі былі праведзены тры двухдзённыя семінары. З устаноў, дзе праходзіць апрабацыя, прыязджалі цэлымі камандамі на чале з намеснікам дырэктара, але былі і не ўдзельнікі праекта, а проста зацікаўленыя гэтай тэмай педагогі. Яшчэ ладзілі выязныя семінары ва ўстановах адукацыі.
Два дні для таго, каб паглыбіцца ў тэму, мала, таму ўжо распрацавана тыднёвая праграма павышэння кваліфікацыі для педагагічных работнікаў. Мы разглядаем медыяадукацыю з двух бакоў — як уменне карыстацца сучаснымі гаджэтамі, самастойна ствараць і размяшчаць медыяпрадукты, працаваць з адукацыйнымі парталамі, а таксама вучым педагогаў аналізаваць інфармацыю, дэкадзіраваць яе, развіваем у іх крытычнае мысленне.

— Ці ёсць у Беларусі навукоўцы, якія зацікавіліся медыяадукацыяй і вядуць у гэтым кірунку свае навуковыя пошукі?
— Упэўнена, што сярод навукоўцаў ёсць зацікаўленыя гэтай тэмай. Напрыклад, супрацоўнік БДПУ імя Максіма Танка Таццяна Сцяпанаўна Жылінская. Некаторыя педагогі пачынаюць пісаць дысертацыі па медыяадукацыі. Гэта навуковы супрацоўнік лабараторыі сацыякультурнай адукацыі НІА Алена Аляксандраўна Палейка, дырэктар сярэдняй школы № 2 Століна Ала Мікалаеўна Лазіцкая, метадыст вышэйшай катэгорыі аддзела метадычнага забеспячэння пачатковага навучання НІА Ірына Аляксандраўна Буторына і інш. Спадзяёмся, што даследаванняў па медыяадукацыі будзе значна больш.

— У нашай рэдакцыі працуе некалькі выпускнікоў БДПУ імя Максіма Танка, па дыпломе яны настаўнікі беларускай мовы і журналісты, іх спецыялізацыя звязана з дзіцячай і юнацкай журналістыкай. Напэўна, гэтых маіх калег і можна лічыць першымі айчыннымі медыяпедагогамі? На жаль, як мне вядома, сёння такіх спецыялістаў універсітэт не рыхтуе…
— Вельмі б хацелася, каб у нашых ВНУ з’явілася такая спецыяльнасць. Гэта патрабаванне часу. Важна, каб былі спецыялісты, якія б маглі працаваць як у газетах і часопісах, так і ва ўстановах адукацыі. Выдатна было б, каб у нашых школах з’явіліся медыяпедагогі. Яны б праводзілі кінаклубы, інфармацыйныя гадзіны, спецыяльныя ўрокі, маглі б быць памочнікамі настаўніка ў падборы медыяматэрыялаў для ўрокаў, вялі б сайты ўстаноў адукацыі…

— Калі вы заняліся вывучэннем медыяадукацыі, то ці сталі па-іншаму ўспрымаць інфармацыю?
— Сапраўды, для сябе я шмат новага адкрыла. Калі адбываецца нейкая падзея, то стараюся паглядзець, як яе падаюць розныя СМІ, перш чым даць ёй сваю ацэнку. Мне патрэбен час, каб абдумаць, прыняць рашэнне.
Любая інфармацыя з розных медыякрыніц мае свой пасыл, яе мэта — прымусіць чалавека думаць пэўным чынам, выклікаць у яго пэўныя эмоцыі, перажыванні. Таму важнай часткай медыяадукацыі з’яўляецца свядомае стаўленне чалавека да інфармацыі, якая яго акружае. Педагог і дзіця павінны разумець, што гэта канструкцыя рэальнасці. Каб яе зразумець, трэба валодаць нейкім інструментарыем. Важна не спяшацца, а спакойна і разважліва вызначыць для сябе, якая крыніца паведаміла інфармацыю, хто за ёй стаіць; якіх дзеянняў і думак чакае ад цябе медыяпасыл і г.д.

Святлана КІРСАНАВА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.