Распрацавана ўся лінейка вучэбных праграм

У адпаведнасці з тыпавым вучэбным планам агульнай сярэдняй адукацыі на перыяд да 2020 года на працягу 2015—2016 гадоў Міністэрствам адукацыі і Нацыянальным інстытутам адукацыі распрацаваны вучэбныя праграмы па ўсіх вучэбных прадметах. Пра адметнасці і новаўвядзенні расказвае намеснік міністра адукацыі нашай краіны Раіса Станіславаўна СІДАРЭНКА:

— У распрацоўцы вучэбных праграм прымалі ўдзел як навуковыя работнікі (супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, устаноў вышэйшай адукацыі, Нацыянальнага інстытута адукацыі), так і настаўнікі-практыкі. Праведзена шырокае абмеркаванне праектаў вучэбных праграм у рэгіянальных інстытутах развіцця адукацыі, на сустрэчах з педагагічнай грамадскасцю, у тым ліку на базе Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Нягледзячы на тое, што распрацавана ўся лінейка вучэбных праграм (па ўсіх вучэбных прадметах для 1—11 класаў), іх зацвярджэнне ідзе па гадах — гэтак жа, як уводзіцца новы тыпавы вучэбны план агульнай сярэдняй адукацыі.

Так, у мінулым навучальным годзе змены ў тыпавым вучэбным плане закранулі навучэнцаў 1, 5, 10 класаў. Для гэтых класаў былі зацверджаны вучэбныя праграмы з улікам прынятых змен (пастанова Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь ад 15 ліпеня 2015 № 83).

Па выніках першага года работы па новых вучэбных праграмах з улікам меркавання настаўнікаў былі ўнесены асобныя змены і дапаўненні ў вучэбныя праграмы па вучэбных прадметах “Матэматыка” (5 клас), “Мастацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура)” (5 клас), “Працоўнае навучанне (тэхнічная і абслуговая праца)” (5 клас), “Уводзіны ў школьнае жыццё” (1 клас).

У 2016/2017 навучальным годзе па новых вучэбных праграмах будуць вучыцца вучні 1, 2, 5, 6, 10, 11 класаў.

Усе вучэбныя праграмы прааналізаваны з улікам міжпрадметных сувязей, у праграмах узмоцнены практыка-арыентаваны напрамак, паменшаны аб’ём тэарэтычнага матэрыялу. У сувязі з увядзеннем профільнага навучання на трэцяй ступені агульнай сярэдняй адукацыі вывучэнне вучэбных прадметаў у 10 і 11 класах арганізуецца на двух узроўнях — базавым і павышаным.

Узроўні адрозніваюцца мэтавымі ўстаноўкамі, колькасцю гадзін на вывучэнне вучэбнага прадмета, зместам адукацыі, формамі і метадамі арганізацыі працэсу навучання. Усе тэмы вучэбных праграм базавага і павышанага ўзроўняў суправаджаюцца асноўнымі патрабаваннямі да вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў, якія ўключаюць веды, уменні, вопыт дзейнасці.

Паглядзець, якія канкрэтна змены адбыліся ў кожнай вучэбнай праграме па кожным вучэбным прадмеце, можна ў адпаведных прадметных дадатках да інструктыўна-метадычнага пісьма Міністэрства адукацыі “Аб арганізацыі ў 2016/2017 навучальным годзе адукацыйнага працэсу пры вывучэнні вучэбных прадметаў і правядзенні факультатыўных заняткаў ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі”. Гэты дакумент размешчаны на сайце Міністэрства адукацыі і Нацыянальным адукацыйным партале.

З 2016/2017 навучальнага года вучэбны прадмет “Фізіка” будзе вывучацца з 7 класа. Агульная колькасць вучэбных гадзін на вывучэнне гэтага прадмета на другой ступені агульнай сярэдняй адукацыі застаецца нязменнай, паколькі ў 9 класе фізіка будзе вывучацца ў колькасці не двух, як было раней, а трох гадзін на тыдзень.

Пачынаючы з 2016/2017 года вучэбны прадмет “Асновы бяспекі жыццядзейнасці” ўводзіцца ў 2 і 5 класах у аб’ёме 1 вучэбнай гадзіны з унясеннем у расклад вучэбных заняткаў. Адзнакі ў балах па АБЖ выстаўляцца не будуць. Дамашнія заданні таксама не прадугледжаны. У 3, 4, 6—9 класах вывучэнне АБЖ працягнецца на факультатыўных занятках.

З 2015/2016 навучальнага года ў 5 класах было пачата вывучэнне вучэбнага прадмета “Мастацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура)”. Тыпавым вучэбным планам на 2016/ 2017 навучальны год прадугледжана далейшае вывучэнне гэтага вучэбнага прадмета навучэнцамі 6 класаў.

Вучэбная праграма па вучэбным прадмеце “Мастацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура)” для 5 класа ў 2016/2017 навучальным годзе скарэкціравана па выніках першага года выкарыстання.

З улікам меркаванняў педагогаў, бацькоў, навучэнцаў навучанне па вучэбным прадмеце “Мастацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура)” у 5—6 класах устаноў агульнай сярэдняй адукацыі будзе ажыццяўляцца на змястоўна-ацэначнай аснове (без выстаўлення адзнак).

Тыпавым вучэбным планам на 2016/2017 навучальны год на вывучэнне вучэбнага прадмета “Працоўнае навучанне” ў 6 класе адводзіцца 2 гадзіны на тыдзень. Агульная колькасць гадзін на вывучэнне вучэбнага прадмета не зменіцца, бо будзе зменшана колькасць гадзін у 8 класе (з 2-х да 1-й гадзіны на тыдзень). Акрамя таго, у змест вучэбнага прадмета “Працоўнае навучанне. Тэхнічная праца” ўведзены новы раздзел “Рамонтныя работы ў побыце”.

Працоўнае навучанне — практыка-арыентаваны прадмет, які прызначаны для фарміравання ў вучняў менавіта сярэдняга ўзросту вопыту агульнапрацоўнай, гаспадарча-бытавой дзейнасці, які спрыяе сацыялізацыі асобы вучня і яго падрыхтоўцы да выканання сацыяльных роляў гаспадара і гаспадыні дома.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.

Падручнік павінен адлюстроўваць асаблівасці мадэлі школы

З Ларысай Арцёмаўнай Ісачанкавай, вядучым навуковым супрацоўнікам лабараторыі матэматычнай і прыродазнаўчай адукацыі Нацыянальнага інстытута адукацыі, кандыдатам фізіка-матэматычных навук, дацэнтам, мы знаёмы даволі даўно. Памятаю, як падчас першай нашай сустрэчы яна расказвала пра свой новы падручнік па фізіцы. Гэта было ў 2009 годзе.

Тады Ларыса Арцёмаўна мяне вельмі ўразіла сваім прафесіяналізмам і жаданнем зрабіць школьную фізіку прывабнай для вучняў. І ёй гэта ўдалося. Разам са сваімі аднадумцамі і паплечнікамі яна здолела зрабіць такі падручнік, па якім можна вучыцца самастойна. Пераканацца ў гэтым давялося на ўласным вопыце. Дачка ў 6 і 7 класах да ўрокаў фізікі рыхтавалася толькі па падручніку і самастойна. Я рада, што і далей фізіку яна будзе вывучаць па Ісачанкавай.

Сёння нагодай для сустрэчы стала перамога рукапісу Ларысы Арцёмаўны з яе суаўтарамі ў рэспубліканскім конкурсе па стварэнні вучэбных дапаможнікаў. Зразумела, нельга было не выкарыстаць нагоду, каб даведацца пра асаблівасці аўтарскай лабараторыі прызнанага майстра.

— Ларыса Арцёмаўна, хачу пачаць з віншаванняў. Вы сталі пераможцай конкурсу на лепшы падручнік па фізіцы. Я і шматлікія настаўнікі вельмі рады гэтаму.

— Дзякуй вялікі, але гэта не толькі мая перамога, а ўсяго нашага аўтарскага калектыву. Першы выпуск нашага вучэбнага дапаможніка для 7 класа быў у 1998 годзе. Статус падручніка ён атрымаў у 2009 годзе. Наступны выпуск падручніка “Фізіка-7” адбыўся ў 2013 годзе (пасля перамогі ў конкурсе школьных падручнікаў у 2012 годзе).

У 2016 годзе ў сувязі з абнаўленнем зместу адукацыйных праграм зноў быў аб’яўлены конкурс, праўда, у адрозненне ад 2012 года, прадстаўлялася не поўная версія падручніка, а толькі асобны раздзел. Напэўна, гэта правільна, бо так можна прыцягнуць да ўдзелу большую колькасць аўтараў (аўтарскіх калектываў). У гэтым годзе ў конкурсе падручнікаў фізікі ўдзельнічалі 4 аўтарскія калектывы.

— Вы не проста вопытны аўтар, вы прызнаны аўтарытэт. Вашы вучэбна-метадычныя комплексы па фізіцы з’яўляюцца аднымі з лепшых.

— Нашым аўтарскім калектывам створаны сучасны вучэбна-метадычны комплекс (ВМК), у які ўваходзяць: падручнік, кніга для настаўніка (паўрочныя метадычныя рэкамендацыі), зборнік задач, сшытак для лабараторных і эксперыментальных даследаванняў, рабочы сшытак, тэсты.

У рамках навуковай тэмы ў Нацыянальным інстытуце адукацыі распрацаваны і выдадзены кантрольна-вымяральныя матэрыялы, дыдактычныя сцэнарыі ўрокаў, вучэбныя праграмы факультатыўных заняткаў, дыдактычныя матэрыялы для вучняў і метадычныя рэкамендацыі для настаўнікаў.

На III з’езд настаўнікаў і работнікаў адукацыі дзяржаў — удзельніц СНД (2014 год) мы прадстаўлялі на агляд яго ўдзельнікаў — спецыялістаў адукацыі розных краін — вучэбна-метадычны комплекс па фізіцы для 7 класа. ВМК атрымаў высокую ацэнку.


На сённяшні дзень нашым аўтарскім калектывам распрацаваны, выдадзены і выкарыстоўваюцца ў адукацыйным працэсе ў VII—IX класах 3 падручнікі па фізіцы, тры кнігі для настаўніка, 3 зборнікі задач па фізіцы. Гэта абавязковыя складнікі вучэбна-метадычнага комплексу.

Акрамя таго, ёсць сшыткі для лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў, рабочыя сшыткі, тэсты для бягучага кантролю вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў, кантрольна-вымяральныя матэрыялы, дыдактычныя сцэнарыі ўрокаў і іншыя вучэбныя выданні. За якасць выдадзенай прадукцыі мне не сорамна. Больш за тое, “Фізіка-7”, “Фізіка-8”, “Фізіка-9” маюць грыф падручніка.

— Хацелася б, каб вы спыніліся на працэсе стварэння падручніка і раскрылі вашы канцэптуальныя падыходы. Гэта магчыма?

— Канечне. Часта можна пачуць не вельмі добрую ацэнку нацыянальных падручнікаў і жаданне вярнуцца да тых падручнікаў, якія былі ў СССР. Але ні Расія, ні Беларусь, ні любая іншая краіна былога СССР не можа выкарыстоўваць старыя падручнікі, бо змянілася мадэль школы, а падручнік павінен адлюстроўваць асаблівасці гэтай мадэлі.

Змяніліся патрабаванні соцыуму да ўзроўню падрыхтоўкі выпускніка, да яго дзейнасных якасцей. Сучасныя адукацыйныя стандарты і адукацыйныя праграмы агульнай сярэдняй адукацыі прапаноўваюць новую форму вымярэння вынікаў вучэбнай дзейнасці навучэнцаў — кампетэнцыі.

Кампетэнтнасны падыход у адукацыйным працэсе прадугледжвае авалоданне вучнямі спосабамі самастойнага атрымання і засваення ведаў. Сучасны падручнік у сувязі з гэтым павінен мець дзейнасную, практыка-арыентаваную накіраванасць, мець даступную для ўсіх вучняў мову выкладання, утрымліваць дастатковы тэарэтычны і практычны матэрыял.

Наш аўтарскі калектыў прытрымліваецца такой структуры падручніка:

— панарамная старонка раздзела з інтрыгуючымі пытаннямі, адказаць на якія навучэнец зможа пасля вывучэння раздзела;

— кожны параграф пачынаецца з матывацыйна-стымулюючых уводзін;

— у канцы параграфа — галоўныя высновы па тэме параграфа, кантрольныя пытанні, адказы на якія і ёсць дыягностыка ступені разумення вывучанага матэрыялу.

Мэтай рубрыкі “Для дапытлівых” з’яўляецца развіццё цікавасці да фізікі, забеспячэнне допрофільнай падрыхтоўкі, каб у канцы 9 класа навучэнец быў гатовы да свядомага выбару свайго далейшага шляху.

У падручніку прадугледжаны практыкаванні, якія змяшчаюць набор задач практычнай накіраванасці і прыклады рашэння задач па тэме. Усё гэта дае вучням магчымасць самастойна авалодваць тэарэтычнымі і практычнымі ведамі па пэўнай тэме.

— Ларыса Арцёмаўна, заўсёды цікава пазнаёміцца з “кухняй” стварэння падручніка. Напрыклад, у вас гатовы рукапіс. Што з ім неабходна зрабіць, каму паказаць, з кім узгадніць, каб ён трапіў у выдавецтва і атрымаў шанс выйсці ў адукацыйны эфір?

— Першапачаткова рукапіс трапляе ў секцыю фізікі і астраноміі навукова-метадычнага савета пры Міністэрстве адукацыі Рэспублікі Беларусь, дзе з ім грунтоўна знаёмяцца высокакваліфікаваныя спецыялісты (вучоныя Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, педагогі ўстаноў вышэйшай адукацыі, лепшыя настаўнікі школ, ліцэяў, гімназій).

Хачу сказаць, што секцыя фізікі вельмі строгі, але справядлівы суддзя. Прызначаюцца рэцэнзенты. Пасля рэцэнзавання і дапрацоўкі, згодна з заўвагамі членаў секцыі і рэцэнзентаў, рукапіс разглядаецца на прэзідыуме і бюро навукова-метадычнага савета. Пры станоўчых рашэннях усіх інстанцый рукапіс выдаецца з грыфам “вучэбны дапаможнік”.


Далей з выдадзеным дапаможнікам на жнівеньскіх нарадах знаёмяцца настаўнікі фізікі. Аўтары атрымліваюць у свой адрас пытанні і рэкамендацыі настаўнікаў па паляпшэнні якасці вучэбнага дапаможніка.

Падручнікам гэты дапаможнік становіцца толькі пасля вельмі сур’ёзнай доследнай праверкі яго якасці. У доследнай праверцы задзейнічана вялікая колькасць устаноў адукацыі, настаўнікаў-практыкаў, бацькоў, вучняў. Пасля абмеркавання вынікаў праверкі і дапрацоўкі вучэбны дапаможнік пры наступным выданні можа атрымаць грыф падручніка. Падручнікі па фізіцы для 7, 8, 9 класаў маюць такі грыф.

Я, напэўна, расчаравала тых крытыкаў, якія лічаць, што падручнікі “пякуцца” ў лабараторыях універсітэтаў. Скажу больш: як толькі я пагадзілася па просьбе Міністэрства адукацыі стварыць нацыянальны падручнік па фізіцы, запрасіла ў суаўтары добрага настаўніка-практыка Ю.Д. Ляшчынскага. Акрамя таго, я пайшла ў сярэднюю школу выкладаць фізіку ў 7 класе, каб праверыць наш праект падручніка на канкрэтных вучнях у канкрэтным класе.

Аднак, безумоўна, над падручнікам трэба працаваць увесь час. Заўсёды ёсць тое, што можна палепшыць, змяніць, прыбраць, дапоўніць. Хачу выказаць словы падзякі Міністэрству адукацыі, кафедры агульнай фізікі БДУ, на якой я працавала, за скарачэнне майго аб’ёму гадавой вучэбнай нагрузкі на 50% . Гэта стварыла вельмі спрыяльныя ўмовы для падрыхтоўкі рукапісу. Цяпер па меры магчымасці такія ўмовы ствараюцца ў Нацыянальным інстытуце адукацыі.

— Сёння, калі мы гаворым пра стварэнне падручнікаў, то найперш адштурхоўваемся ад базавых, профільных класаў і адноснай завершанасці навучання на ІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі. Думаю, што і вы пры стварэнні сваіх падручнікаў кіраваліся новымі арыенцірамі?

— Змест падручніка рэалізоўвае змест вучэбнага прадмета, што вызначаецца вучэбнай праграмай. Якасць вучэбнай праграмы вельмі важная, яе выкананне з дапамогай усіх складнікаў ВМК з’яўляецца гарантам падрыхтоўкі выпускніка, які адказвае запытам дзяржавы і грамадства. Пераход на профільнае навучанне на III ступені агульнай сярэдняй адукацыі ў кантэксце адноснай завершанасці зместу базавай адукацыі прывёў да неабходнасці абнаўлення зместу фізікі.

Адносная завершанасць базавай адукацыі зусім не азначае, што ў 7, 8 і 9 класах у падручніках трэба прадставіць змест ад механікі да квантавай фізікі. Мяркую, што навучэнцы гэтых класаў павінны засвоіць тыя веды, якія дадуць ім магчымасць быць у гармоніі з навакольным асяроддзем, паспяхова ажыццяўляць працоўную дзейнасць або паспяхова працягнуць далейшае адукацыю. Такія веды яны могуць атрымаць, вывучаючы фізіку на ўзроўні з’яў, якія даступны ім у адпаведнасці з псіхафізіялагічнымі магчымасцямі.

— Праблемным пытаннем пры вывучэнні фізікі з’яўляецца выкарыстанне інфармацыйных тэхналогій. Камп’ютар, планшэт, інтэрнэт — сябры ці ворагі навучэнца?

— Няма сумненняў, што шэраг галін, напрыклад, медыцыну, паліграфію, сувязь і іншыя, гэтыя тэхналогіі вывелі на кардынальна новы ўзровень. А што назіраем у адукацыі, асабліва ў адносінах да малодшага школьнага ўзросту? А ў фізіцы, дзе рэальны эксперымент замяняюць на віртуальны? І чаму супрацоўнікі такіх карпарацый, як Google, Apple, Yahoo, Hewlett-Packard, сваіх дзяцей аддаюць у звычайную школу, у якой няма нават камп’ютара?

Мне здаецца, ва ўсім павінна быць разумная дастатковасць. Там, дзе нельга паставіць рэальны дослед (у атамнай і ядзернай фізіцы), карысны будзе віртуальны эксперымент. Інтэрактыўныя мадэлі даюць магчымасць значна пашырыць умовы задач, разнастаіць спосабы праверкі ведаў вучняў, павысіць узровень самастойнасці пры выкананні заданняў, наладзіць эфектыўную сувязь з бацькамі і інш.

На маю думку, сучасны вучэбна-метадычны комплекс па фізіцы павінен уключаць як складнік электронныя адукацыйныя рэсурсы.

— Ларыса Арцёмаўна, яшчэ хочацца спыніцца на афармленні падручнікаў. Дзеці любяць колер, вялікі шрыфт і шмат карцінак, але пакуль гэтага не хапае.

— Безумоўна, хацелася б, каб сучасны падручнік меў добры дызайн. Рука навучэнца абавязкова пацягнецца да кнігі, якая прываблівае ўвагу неардынарным, цікавым афармленнем як вокладкі, так і тэксту.

Як было б добра, калі б фармат кнігі павялічылі. Павялічаны фармат дазваляе зрабіць разварот кнігі адзіным цэлым (на ім можна размясціць матэрыял усяго параграфа).

У развароце павінна прысутнічаць “паветра”, а палі робяць візуальна тэкст старонкі больш свабодным. Вылучэнні ў тэксце лепш рабіць на каляровых плашках, а не проста дробным шрыфтам. У гэтым выпадку тэкст стане галоўным.

Бясспрэчна тое, што афармленне падручніка павінна прывабліваць навучэнцаў. Ён павінен быць не толькі зручным носьбітам інфармацыі, але і творам мастацтва.

— Абсалютна з вамі згодна. Вялікі дзякуй за размову і поспехаў вам і вашым паплечнікам.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.

Новыя вектары для развіцця

Адной з асноўных задач удасканалення адукацыі з’яўляецца павышэнне яе якасці пры ўмове захавання такіх характарыстык, як фундаментальнасць, навуковасць, адпаведнасць патрэбам асобы, грамадства і дзяржавы. Высокі статус айчыннай сістэмы адукацыі шмат гадоў падтрымлівае Нацыянальны інстытут адукацыі. Сёння падчас нашай гаворкі дырэктар НІА, кандыдат філалагічных навук, дацэнт Сяргей ВАЖНІК акрэсліў новыя вектары ў развіцці агульнай сярэдняй адукацыі.

— Сяргей Аляксандравіч, пачнём з пытанняў арганізацыі адукацыйнага працэсу, а менавіта з вучэбных праграм, якія для некаторых класаў у бягучым навучальным годзе сталі новымі.
— Так, ажыццяўляецца паэтапнае ўвядзенне новых вучэбных праграм. У 2015/2016 навучальным годзе ўведзены новыя вучэбныя праграмы ў 1, 5, 10 класах (базавы і павышаны ўзроўні), праграмы абагульняльных факультатыўных заняткаў (9 клас), распрацавана прыкладнае каляндарна-тэматычнае планаванне вучэбнага матэрыялу ў дапамогу настаўнікам.
У 2016/2017 навучальным годзе новыя вучэбныя праграмы будуць уведзены ў 2, 6, 11 класах. Увогуле, пераход на абноўленыя вучэбныя праграмы завершыцца да 2020 года.
Ужо распрацаваны новыя вучэбныя праграмы па ўсіх прадметах для 1—9 класаў з улікам адноснай завершанасці другой ступені агульнай сярэдняй адукацыі. У новых праграмах ліквідавана дубліраванне вучэбнага матэрыялу, значна ўзмоцнены міжпрадметныя сувязі. Вывучаецца матэрыял, арыентаваны на яго практычнае выкарыстанне.Акрамя таго, будзе актывізавана работа па выкарыстанні на ўроках і факультатыўных занятках інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій. Распрацаваны электронныя адукацыйныя рэсурсы, якія ўключаюць больш за 200 вучэбных курсаў, разлічаных на вучняў рознага ўзросту. Кожны электронны адукацыйны рэсурс па вучэбным прадмеце змяшчае тры асноўныя блокі-модулі:
— даведачна-інфармацыйны, які закліканы значна пашырыць інфармацыйную базу вучэбных мерапрыемстваў (урокаў, факультатыўных заняткаў, семінараў, канферэнцый);
— кантрольна-дыягнастычны, які змяшчае вучэбны матэрыял па тэматычным і выніковым кантролі навучэнцаў;
— інтэрактыўны, які прызначаны для адпрацоўкі прыкладных уменняў вучняў па вучэбных прадметах.

— А цяпер давайце спынімся на змесце адукацыі, які апошнім часам быў абноўлены з-за пераходу да профільнай адукацыі на трэцяй ступені і адноснай завершанасці зместу адукацыі на другой ступені агульнай сярэдняй адукацыі.
— У Нацыянальным інстытуце адукацыі на працягу 2015 года ў рамках галіновай навукова-тэхнічнай праграмы “Якасць адукацыі” была ажыццёўлена распрацоўка абноўленага зместу агульнай сярэдняй адукацыі, што рэалізуе прынцыпы дапрофільнай падрыхтоўкі і адноснай завершанасці зместу адукацыі на другой ступені і профільнага навучання на трэцяй ступені агульнай сярэдняй адукацыі ў кантэксце кампетэнтнаснага падыходу.
У рабочыя групы, створаныя па кожным прадмеце, увайшлі кваліфікаваныя спецыялісты — вучоныя, выкладчыкі, настаўнікі. Перш за ўсё былі распрацаваны канцэпцыі вучэбных прадметаў, якія вызначаюць мэты, задачы, прынцыпы, асаблівасці зместу і арганізацыі навучання па вучэбных прадметах. На гэтай тэарэтычнай аснове распрацоўваліся абноўленыя адукацыйныя стандарты, вучэбныя праграмы, каляндарна-тэматычнае планаванне па вучэбных прадметах агульнай сярэдняй адукацыі.
Каб забяспечыць дапрофільную падрыхтоўку і профільнае навучанне, былі падрыхтаваны вучэбныя праграмы абагульняльных факультатыўных заняткаў (9 клас) па вучэбных прадметах і метадычныя рэкамендацыі па арганізацыі профільнага навучання.
Адным з кірункаў удасканалення зместу адукацыі стала яго дыферэнцыяцыя на трэцяй ступені. Профільнае навучанне дазваляе найбольш поўна ўлічваць інтарэсы, схільнасці і здольнасці навучэнцаў, фарміраваць умовы для навучання старшакласнікаў у адпаведнасці з іх прафесійнымі інтарэсамі і намерамі.
У той жа час профільнае навучанне стварае неабходныя ўмовы для вырашэння важных дзяржаўных задач, звязаных з прафесійным самавызначэннем і падрыхтоўкай, размеркаваннем патокаў навучэнцаў. Менавіта прадастаўленне навучэнцам магчымасці для ажыццяўлення ўсвядомленага прафесійнага выбару з’яўляецца асноўнай мэтай прафілізацыі на трэцяй ступені агульнай сярэдняй адукацыі.
Павышаная ўвага пры распрацоўцы зместу агульнай сярэдняй адукацыі ўдзялялася таму, каб прывесці яго ў адпаведнасць з узроставымі магчымасцямі вучняў, знізіць агульную нагрузку, ліквідаваць залішні і занадта складаны матэрыял пры безумоўным захаванні навуковасці, забяспечыць практычную накіраванасць адукацыі. Па гэтай прычыне асаблівая ўвага пры распрацоўцы зместу адукацыі была ўдзелена захаванню пераемнасці і перспектыўнасці, міжпрадметных сувязей.
Відавочна, што, імкнучыся да новай парадыгмы адукацыі, арыентаванай на вырашэнне задач, якія стаяць перад грамадствам і асобай, нельга адмаўляцца ад станоўчых напрацовак ранейшай сістэмы адукацыі. Пры распрацоўцы абноўленага зместу адукацыі на аснове кампетэнтнаснага падыходу мы імкнёмся захаваць усё тое станоўчае, што ёсць у сістэме адукацыі Рэспублікі Беларусь у цяперашні час.

— Сяргей Аляксандравіч, ці можна абноўлены змест адукацыі звязваць і з уваходжанем нашай краіны ў міжнародныя сістэмы ацэнкі якасці адукацыі?
— У абноўленым змесце адукацыі закладваецца аснова для авалодання вучнямі практычнымі ўменнямі і навыкамі, спосабамі дзейнасці, гатоўнасцю прымяняць атрыманыя веды і сфарміраваныя ўменні ў штодзённай практыцы, розных жыццёвых сітуацыях. Гэта набывае асаблівае значэнне таму, што ў краіне прынята рашэнне аб уваходжанні ў міжнародныя сістэмы ацэнкі якасці адукацыі. Характэрна, што найбольш распаўсюджаныя міжнародныя і рэгіянальныя праграмы ацэнкі якасці адукацыі арыентаваны на аналіз узроўню дасягнення інтэграваных якасцей асобы і жыццёвых кампетэнцый (PIRLS, PrePIRLS, TIMSS, ICCS, PISA і інш.).
Аднак прычына змен у змесце адукацыі не толькі ў гэтым. Мы найперш хочам, каб агульная сярэдняя адукацыя ішла ў нагу з часам, рыхтавала выпускніка да рэальных жыццёвых сітуацый, адпавядала запытам асобы, грамадства і дзяржавы. Роля адукацыі ў сучасным грамадстве звязана з яе вызначальным уплывам на фарміраванне якасці чалавечага капіталу, а тым самым на ўзровень грамадскага прагрэсу ва ўсіх галінах.

— Сёння шмат гавораць пра базавы падручнік і падручнік-навігатар. На якім этапе развіцця знаходзяцца гэтыя праекты?
— Навуковыя даследаванні не маглі не закрануць і такі важны элемент адукацыйнага працэсу, як падручнік. У 2015 годзе падрыхтавана канцэпцыя базавага падручніка. Базавы падручнік будзе мець сістэму электронных дадаткаў, якія пашыраюць і дапаўняюць асноўную інфармацыю, змяшчаюць дадатковы ілюстрацыйны, даведачны, дыдактычны, кантрольна-дыягнастычны матэрыял.
Існуе неабходнасць, з аднаго боку, прадставіць у вучэбным дапаможніку мінімальна неабходны аб’ём матэрыялу для паўнацэннага засваення вучэбнай праграмы, а з другога — забяспечыць дыферэнцыяцыю вучэбных матэрыялаў для рознага ўзроўню патрэб, магчымасцей, здольнасцей навучэнцаў, забеспячэння магчымасцей стварэння і рэалізацыі індывідуальных адукацыйных стратэгій.
Пры стварэнні базавага падручніка будзе ўдзелена асаблівая ўвага ўзмацненню практыкаарыентаванасці зместу адукацыі і вучэбна-метадычнага забеспячэння адукацыйнага працэсу. На гэты момант канцэпцыя базавага падручніка зацверджана вучоным саветам інстытута і рэкамендавана для ўліку ў рабоце аўтарскіх калектываў, якія пачалі працаваць над новым пакаленнем нацыянальных падручнікаў для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі.
Ужо сёння мы маем вопыт стварэння падручніка-навігатара.У сучасным грамадстве адзначаецца ўзрастанне цікавасці да тэхнічных навінак, усё больш пашыраецца сфера прымянення камп’ютарных тэхналогій. У 2015 годзе ў Нацыянальным інстытуце адукацыі была распрацавана інавацыйная мадэль падручніка-навігатара для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі, а таксама створаны макетны ўзор падручніка-навігатара па арганічнай хіміі для трэцяй ступені агульнай сярэдняй адукацыі.
Электронны падручнік дае магчымасць забяспечыць каардынацыю зместу падручніка з іншымі вучэбна-метадычнымі матэрыяламі, рэкамендаванымі да выкарыстання ў адукацыйным працэсе. Высокую эфектыўнасць прымянення электроннага падручніка-навігатара ў адукацыйнай практыцы вызначаюць яго ключавыя параметры: гіпертэкставая аснова, мультымедыйнасць кантэнту, інтэрактыўнасць, кросплатформеннасць.
Паводле папярэдніх ацэнак спецыялістаў, можна зрабіць выснову, што падобнае выданне выкліча вялікую зацікаўленасць сярод навучэнцаў і педагогаў і будзе спрыяць павышэнню эфектыўнасці пошуку і засваення вучэбнага матэрыялу.

— З 2013 года пачалося цэнтралізаванае аснашчэнне вучэбных кабінетаў фізікі, хіміі, біялогіі сучасным вучэбным абсталяваннем са сродкаў рэспубліканскага бюджэту. Як ідуць справы цяпер?
— Сапраўды, для ўмацавання і абнаўлення вучэбна-матэрыяльнай базы кабінетаў і стварэння ўмоў для поўнага і якаснага выканання практычнай часткі вучэбных праграм з 2013 года ідзе аснашчэнне кабінетаў. І ў 2013—2015 гадах пастаўлена вучэбнае абсталяванне ў 582 кабінеты фізікі і 35 кабінетаў хіміі.
У 2016 годзе аснашчэнне ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі сучасным вучэбным абсталяваннем і сродкамі навучання будзе працягнута. Плануецца абсталяваць 130 кабінетаў хіміі і 30 кабінетаў фізікі.

— Не магу не спытаць і пра такі прадмет, як “Асновы бяспекі жыццядзейнасці”. Апошнім часам шмат гаварылі пра яго абавязковае ўвядзенне. Чаго чакаць?
— З 1 верасня 2016 года запланавана паэтапнае ўвядзенне абавязковага вучэбнага прадмета “Асновы бяспекі жыццядзейнасці”. З улікам прапаноў зацікаўленых міністэрстваў і ведамстваў вядзецца распрацоўка вучэбнай праграмы і іншых кампанентаў навукова-метадычнага забеспячэння адукацыйнага працэсу па гэтым прадмеце.
Каб падрыхтаваць настаўнікаў да выкладання “Асноў бяспекі жыццядзейнасці”, адкарэкціраваны планы павышэння кваліфікацыі настаўнікаў і перападрыхтоўкі педагагічных работнікаў.

— Вялікі дзякуй за размову!

Вольга ДУБОЎСКАЯ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Віншаванні для педагогаў

6 лістапада ў адукацыйным цэнтры Нацыянальнага інстытута адукацыі прайшла цырымонія ўзнагароджання ўдзельнікаў конкурсу віншавальных паштовак да Дня настаўніка. Конкурс, які прайшоў упершыню, стартаваў 10 верасня і аб’яднаў больш за 700 чалавек — гэта аўтары індывідуальных і калектыўных работ.

Удзел у адкрытых дыстанцыйных спаборніцтвах прынялі навучэнцы з усіх абласцей рэспублікі, якія вырашылі арыгінальна павіншаваць сваіх любімых настаўнікаў. Канкурсантамі сталі выхаванцы дзіцячых ясляў-садоў, школьнікі, студэнты. Конкурсныя работы, якія ўключалі макет паштоўкі і віншавальны тэкст, дасылаліся на электронную пошту нацыянальнага адукацыйнага партала www.adu.by. Такая работа патрабавала ад удзельнікаў у першую чаргу добрага дызайнерскага густу, валодання мовай, графічнымі рэдактарамі, сучаснымі інтэрнэт-тэхналогіямі.
Зусім маленькія дзеці, якія не маюць магчымасці зрабіць паштоўку ў камп’ютарным варыянце, прысылалі свае ручныя работы ў інстытут кур’ерамі, праз пошту або перадавалі праз бацькоў. Такія паштоўкі былі створаны ў папулярнай сёння тэхніцы скрапбукінг. У паштоўках, як электронных, так і папяровых, вучні выказвалі свае шчырыя і добрыя пачуцці, пажаданні ў адрас педагогаў, падзяку за іх нялёгкую працу, а таксама віншавалі з прафесійным святам. Дарэчы, да гэтага свята ў Нацыянальным інстытуце адукацыі была арганізавана адкрытая выстава творчых работ канкурсантаў “Павіншуем настаўнікаў разам!”. Пад аналагічнай назвай на сайце нацыянальнага адукацыйнага партала можна пагартаць віртуальны альбом з конкурснымі работамі. Кожная з іх — сапраўдны твор мастацтва.
У якасці журы выступілі супрацоўнікі адукацыйнага цэнтра. Як паведаміла начальнік аддзела метадычнага забеспячэння дыстанцыйных адукацыйных паслуг Гюльнара Мансураўна Юстынская, пераможцамі сталі больш за 60 канкурсантаў, якія атрымалі дыпломы і прыемныя падарункі ад спонсара мерапрыемства — адукацыйнага цэнтра Парка высокіх тэхналогій — флэш-карты і камп’ютарныя мышкі. А галоўнай узнагародай, якая дасталася творчаму калектыву Ружанскага шматпрофільнага цэнтра па рабоце з дзецьмі і моладдзю Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці, стаў сучасны гаджэт — планшэт, які прадаставіла выдавецтва “Аверсэв”. Акрамя папяровых дыпломаў, кожнаму ўдзельніку быў уручаны электронны сертыфікат ад Нацыянальнага інстытута адукацыі.

Алеся УШАКОВА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Мы ствараем медыя ці медыя ствараюць нас?

Алена РАДЗЕВІЧ, начальнік цэнтра прафесійнага развіцця і інавацыйнай адукацыі Акадэміі паслядыпломнай адукацыі:

— Пытанне, якое найчасцей задаюць сучасныя педагогі, — “Як вучыць і вучыцца ва ўмовах сённяшняга інфармацыйнага зменлівага свету?”. Удзельнікі летняй школы ў горадзе Кальмары, прысвечанай сучасным метадам выкладання медыяадукацыі ў школах, знайшлі адказ — развіваць крытычнае мысленне і вучыцца разумець медыя. “Välkomnа!” (вітаем), — так пачаў першы дзень семінара Ёран Андэрсан, настаўнік гісторыі і геаграфіі, медыякансультант па педагагічных пытаннях, кіраўнік метадычнага партала “Медыякомпас”. Афіцыйна медыяадукацыя ў Швецыі інтэгравана ў нацыянальны вучэбны план з 2000 года. Шведскія педагогі даўно пераарыентаваліся ад “пратэкцыянісцкай” (якая абараняе ад шкоднага ўздзеяння медыя) медыяадукацыйнай канцэпцыі да культуралагічнай, у якую ўваходзяць развіццё крытычнага мыслення аўдыторыі. Створаны па ініцыятыве Асацыяцыі газетных выдаўцоў Швецыі партал “Медыякомпас” займаецца пытаннямі медыяадукацыі грамадзян. Асаблівая ўвага ўдзяляецца настаўнікам і вучням. Адзін раз на тыдзень у 11 000 школ Швецыі прыходзіць рассылка з метадычнымі рэкамендацыямі па арганізацыі ўрокаў і пазаўрочных мерапрыемстваў. “Медыякомпас” — прыклад добра распрацаванага метадычнага інструмента для павышэння ўзроўню медыяграматнасці настаўнікаў і вучняў.
Узаемадзеянне паміж установамі адукацыі і СМІ суадносіцца з прынцыпамі пабудовы адукацыйных вучэбных планаў шведскіх школ:
1 узровень — базавыя веды як фундамент пабудовы новых кампетэнцый;
2 узровень — уменні выкарыстоўваць веды, пераводзіць іх у розныя знакавыя сістэмы (напрыклад, на аснове тэксту зрабіць графік, табліцу, дыяграму, намаляваць, зрабіць інфаграфіку і г.д.);
3 узровень — разуменне (пераход ад канкрэтнага да абстрактнага, выкарыстанне іншых тэрмінаў, сімвалаў, пераказ сваімі словамі, выдзяленне значных ідэй);
4 узровень — паглыбленае разуменне (інтэрпрэтацыя, перанос ведаў (ацэнка і прадказанне, заснаванае на разуменні тэндэнцый, правілаў).
У вучэбным плане прадстаўлены агульныя мэты і напрамкі ў навучанні, паказаны нормы, каштоўнасці і веды, якія кожны вучань павінен набыць да канца навучання ў школе. А школа павінна забяспечыць атрыманне навыкаў адэкватных паводзін вучняў у хутка зменлівым сучасным грамадстве, характэрнай асаблівасцю якога з’яўляецца вялікі паток інфармацыі. Таму на першае месца выходзяць метады і ўменні работы з інфармацыяй. Медыяадукацыя інтэгравана практычна ва ўсе вучэбныя дысцыпліны пачатковай, малодшай сярэдняй і старэйшай школы.
Адзін з прыкладаў медыяадукацыі — выкарыстанне газеты ў вучэбным працэсе, пра які нам расказаў настаўнік пачатковых класаў і медыякансультант Ларс-Эрык Халь. Настаўнік дае магчымасць вучням самастойна пагартаць, пачытаць газету на працягу 10 хвілін. Для вучняў важна выбраць тое, што іх найбольш цікавіць. Затым настаўнік прапануе выбраць любы артыкул у газеце і выканаць наступныя заданні (пытанні рознага ўзроўню ў залежнасці ад узросту вучняў): вызначце тэму артыкула; вылучыце асноўную ідэю артыкула; якая мэта артыкула (праінфармаваць, пацешыць, навучыць, пераканаць, заахвоціць да чаго-небудзь), абгрунтуйце сваё меркаванне; артыкул напісаны для шырокага кола чытачоў або пэўнай мэтавай групы (растлумачце свой адказ; ці сустракаюцца ў артыкуле незнаёмыя вам словы (выпішыце і знайдзіце іх азначэнне ў слоўніку); першы абзац газетнага артыкула павінен адказваць на пытанні: хто, што, дзе, чаму і калі (ці выконваецца гэтае правіла ў артыкуле — абгрунтуйце свой адказ); якія факты цытуюцца ў артыкуле; ці прыводзяцца думкі па гэтым пытанні; падкрэсліце галоўныя ідэі кожнага абзаца; ці дакладна адлюстроўвае назву артыкула яго змест (калі не, падбярыце больш адпаведную назву); якія крыніцы інфармацыі выкарыстоўвае аўтар?
Вялікае значэнне ў шведскай школе ўдзяляецца аналізу медыякрыніц. Пра гэта нам паведамілі бібліятэкары падчас наведвання гімназіі горада Оскарсхамн. Перш чым звярнуцца да інтэрнэту як крыніцы інфармацыі, варта задаць сабе некалькі пытанняў: што я хачу даведацца? Што я ведаю пра гэтыя факты, падзеі? Дзе, у якіх крыніцах я буду шукаць інфармацыю? Хто аўтар? Наколькі актуальная інфармацыя? Ці ўказана дата публікацыі? Пра што расказвае аўтар? Чаму ён выкарыстоўвае гэтыя сродкі (словы, фатаграфіі, вобразы, інш.)? Што ад мяне хоча аўтар? Інфармацыя ўтрымлівае факты або інтэрпрэтацыі? Я магу давяраць гэтай інфармацыі? Што я высветліў? Што я асабіста думаю пра гэта? Ці атрымаў я адказы на свае пытанні? Чаму я навучыўся, выконваючы гэтую работу?
Як можна трансфармаваць замежны вопыт для беларускай сістэмы адукацыі і стварыць канкурэнтаздольнае медыяадукацыйнае асяроддзе, каб не адстаць ад сусветных тэндэнцый развіцця медыяадукацыйных практык? Што мы ўжо зрабілі ў гэтым кірунку? Аналіз шведскага вопыту падказвае: развіваць медыяграматнасць вучняў можна падчас дзён інфармавання, распрацоўкі факультатыўных заняткаў і інтэграцыі медыяадукацыі ва ўрочную дзейнасць. Другая выснова, якую можна зрабіць, — гэта аб’яднанне намаганняў розных інстытутаў — сістэмы дадатковай адукацыі, грамадскіх аб’яднанняў, СМІ, АПА, НІА, вышэйшых устаноў адукацыі дзеля стварэння нацыянальнай канцэпцыі медыяадукацыі.
Цэнтр прафесійнага развіцця і інавацыйнай адукацыі АПА з 2014 года праводзіць пастаянна дзеючы семінар “Медыяадукацыя як сродак актывізацыі пазнавальнай цікавасці і фарміравання інфармацыйнай культуры навучэнцаў”. Сёлета сумеснымі намаганнямі супрацоўнікаў АПА і НІА распрацавана праграма павышэння кваліфікацыі педагагічных работнікаў і спецыялістаў “Медыякампетэнтнасць педагога як фактар станаўлення медыя і інфармацыйнай культуры навучэнцаў”. Праблема, з якой мы сутыкнуліся падчас правядзеня семінара і павышэння кваліфікацыі, — неразуменне сутнасці медыяадукацыі. Большасць настаўнікаў успрымаюць медыяадукацыю як навучанне ўменню карыстацца ІКТ-тэхналогіямі. Таму мы прадугледзелі знаёмства слухачоў як з тэарэтычнымі ведамі ў галіне медыя, так і практычнае прымяненне атрыманых ведаў.
У 2014 годзе загадам міністра адукацыі зацверджаны 13 устаноў адукацыі, якія рэалізоўваюць інавацыйны праект “Укараненне мадэлі медыяадукацыі ўдзельнікаў адукацыйнага працэсу пры дапамозе развіцця крытычнага мыслення”. Асноўная мэта інавацыйнага праекта — стварэнне сацыяльна-адукацыйнага асяроддзя, якое будзе спрыяць фарміраванню медыяграматнасці пры дапамозе развіцця крытычнага мыслення навучэнцаў.

Алена ПАЛЕЙКА, метадыст вышэйшай катэгорыі аддзела метадычнага забеспячэння гісторыка-грамадазнаўчай і сацыякультурнай адукацыі Нацыянальнага інстытута адукацыі:

— Новае разуменне медыйнай і інфармацыйнай граматнасці (МІГ), якое аб’ядноўвае ў непарыўнае цэлае такія паняцці, як “медыя” і “інфармацыя”, патрабуе новага асэнсавання сутнасці медыяадукацыі, медыя-інфармацыйнай кампетэнтнасці асобы і медыяадукацыйных тэхналогій. Гэта галоўная выснова, зробленая падчас знаёмства са шведскай медыяадукацыйнай мадэллю і вывучэння вопыту ўдзельнікаў міжнароднай летняй школы ў інстытуце FOJO.
Асабіста мяне ўразіла гарманічна збалансаваная практыка-арыентаваная і інтэнсіўна-рознабаковая праграма нашага адукацыйнага візіту, падрыхтаваная медыяпедагогам Ёранам Андэрсанам. У Швецыі на прыкладзе функцыянала супрацоўнікаў бібліятэкі гімназіі мы ўбачылі, як арганічна школа ўключана ў глабальнае медыяасяроддзе; разбіраючы кейсы настаўніка Ларса-Эрыка Хала, зразумелі, што навучанне медыя-інфармацыйнай граматнасці на сістэматычнай аснове пачынаецца з першага класа, а на медыяадукацыйнай ніве паміж шведскімі педагогамі і журналістамі існуе цеснае супрацоўніцтва. Цікава і карысна на перспектыву было даведацца пра сістэму работы медыяадукацыйных парталаў Швецыі:
1. Mediekompass: метадычныя матэрыялы, штотыднёвая рассылка з рэкамендацыямі для настаўнікаў па рабоце з навінамі (http://www.mediekompass.se/);
2. Mik-rummet: рэсурсы па медыя- і інфармацыйнай граматнасці, бібліятэка для настаўнікаў, дыстанцыйнае навучанне (https://mik.statensmedierad.se/);
3. Medialized: журналісцкія праграмы і перадачы, прысвечаныя медыя-інфармацыйнай граматнасці (http://www.ur.se/Produkter/164395-Medialized-Your-place-or-mine).
Удзельнікі летняй школы пагадзіліся, што існуючыя сёння тэорыі медыяадукацыі ўжо не паспяваюць за няўхільнай медыятызацыяй усіх сфер жыцця грамадства, выкліканай імклівым развіццём інфармацыйна-тэлекамунікацыйных тэхналогій. Сёння лічбавы медыякантэнт становіцца масава даступным пры дапамозе шматлікіх мабільных прылад, а пастаянная анлайн-прысутнасць і сеткавая камунікацыя з’яўляюцца нормай жыцця моладзі. У адрозненне ад людзей сталага ўзросту маладыя актыўна выкарыстоўваюць магчымасці новых медыя, самастойна вырабляюць кантэнт, напрыклад, абменьваюцца фота- і відэаролікамі ў інтэрнэце, дзе ствараюць уласныя сайты, вядуць блогі, удзельнічаюць у дыскусіях на форумах, сябруюць у розных суполках, прымаюць удзел у розных ініцыятывах, праектах і г.д. Школа не павінна заставацца па-за рэаліямі лічбавай эпохі, і таму вельмі актуальнымі былі заняткі, прысвечаныя сацыяльным сеткам і мове нянавісці ў інтэрнэце: як сацыяльныя медыя ўплываюць на стаўленне да сябе і іншых, успрыманне сябе як часткі навакольнага свету, фарміраванне ўласнага “Я”. Адзначым, што заняткі бліскуча правялі медыятрэнеры Гегам Варданян, Ліза Б’юрваль і Эмелі Лунд.
Падсумаваўшы выдатныя вынікі адукацыйнага візіту, трэба звярнуць увагу на шырокія магчымасці выкарыстання замежнага вопыту. У Беларусі важна вырашыць задачу сістэмнага ўбудавання медыяадукацыі ў вучэбны працэс з максімальнай інтэграцыяй інавацыйных сетак ведаў і традыцыйных падручнікаў і дапаможнікаў, існуе патрэба ў гнуткіх вучэбных планах, якія прадугледжваюць актыўнае выкарыстанне медыякантэнту і ўлічваюць пастаяннае абнаўленне рэсурсаў сетак ведаў. Сёння адбываецца ўсведамленне важнасці навучання педагогаў рабоце з інфармацыяй і медыя дзеля бесперапыннай адукацыі на працягу ўсяго жыцця і прафесійнага развіцця. Падрыхтаваная Інстытутам развіцця інфармацыйных тэхналогій у адукацыі ЮНЕСКА ў 2012 годзе праграма навучання педагогаў медыйнай і інфармацыйнай граматнасці ўтрымлівае сістэму адпаведных кампетэнцый і распрацаваныя на яе аснове базавыя і дадатковыя модулі. Названая праграма з’яўляецца асновай для распрацоўкі навукова-метадычнага забеспячэння адукацыйнага працэсу, праграм павышэння кваліфікацыі для педагагічных работнікаў, праектаў міжнароднага супрацоўніцтва ў сферы медыйнай і інфармацыйнай граматнасці.
У Нацыянальным інстытуце адукацыі цеснае супрацоўніцтва ўпраўлення інфармацыйных адукацыйных тэхналогій і аддзела метадычнага забеспячэння гісторыка-грамадазнаўчай і сацыякультурнай адукацыі з’яўляецца перспектыўнай формай арганізацыі адкрытай педагагічнай медыяадукацыйнай пляцоўкі. Гісторыкі і грамадазнаўцы падкрэсліваюць, што развіваць медыйную і інфармацыйную граматнасць можна, выкладаючы любы школьны прадмет, але медыяадукацыйны патэнцыял гісторыі і грамадазнаўства найвышэйшы з усіх. Вывучэнне ролі сродкаў масавай камунікацыі і іх уплыву на грамадства падчас работы з крыніцамі сацыяльнай інфармацыі розных часоў адбываецца менавіта на ўроках гісторыі і грамадазнаўства.
У сакавіку 2014 года ў НІА прайшоў першы семінар для настаўнікаў гісторыі і грамадазнаўства па фарміраванні медыяграматнасці навучэнцаў у працэсе выкладання прадметаў гісторыка-грамадазнаўчага цыкла, а ў 2015 годзе работа стала яшчэ больш інтэнсіўнай: праводзяцца вочна-дыстанцыйныя семінары і майстар-класы па выкарыстанні вэб-сэрвісаў у практыцы настаўнікаў-прадметнікаў, сеткавым узаемадзеянні настаўнікаў, бяспецы ў інтэрнэце, стварэнні медыяпрадуктаў настаўнікамі з дапамогай вэб-сэрвісаў. Трэба адзначыць вялікую зацікаўленасць нашых педагогаў, самыя актыўныя з якіх пасля заканчэння дыстанцыйнага навучання працягваюць супрацоўнічаць у медыяадукацыйных суполках у сацыяльных сетках.
У апошні час наладзілася цеснае супрацоўніцтва НІА і АПА па медыяадукацыйнай праблематыцы. У рэспубліканскім каардынацыйным плане гэтага года ёсць семінары па інтэграцыі медыяадукацыі ў адукацыйны працэс па прадметах гісторыка-грамадазнаўчага цыкла, медыяадукацыі як сродку актывізацыі пазнавальнага працэсу і фарміравання інфармацыйнай культуры вучняў, медыяадукацыйным падыходзе ў выкладанні гісторыі і грамадазнаўства, выкарыстанні медыятэхнік і інш. Спадзяёмся на вялікі плён, бо сёлета на вясновым пасяджэнні рэспубліканскага клуба маладых педагогаў з сімвалічнай назвай “Будучыня” адбылося абмеркаванне ключавых пытанняў: “Мы ствараем медыя ці медыя ствараюць нас?” або “Што такое медыяадукацыя і навошта яна патрэбна?”.

Святлана КІРСАНАВА.
Фота аўтара.

ЭАР пераўтварае педагагічную дзейнасць

88 праектаў было прадстаўлена ў фінале Х Рэспубліканскага конкурсу “Камп’ютар. Адукацыя. Інтэрнэт”.
А ўсяго настаўнікі з усіх рэгіёнаў краіны прадставілі на конкурс 272 праекты. Гэтыя лічбы, а таксама тое, што конкурс прайшоў ужо дзясяты раз, сведчаць аб тым, што камп’ютар, інтэрнэт і адукацыя ў Беларусі сталі паняццямі непарыўнымі і адлюстроўваюць актуальныя адукацыйныя працэсы.

Конкурс праводзіць Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь сумесна з Нацыянальным інстытутам адукацыі з мэтай стымулявання педагогаў да стварэння электронных адукацыйных рэсурсаў, актыўнага выкарыстання інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій у адукацыйным працэсе. У конкурсе прынялі ўдзел педагогі ўстаноў дашкольнай, агульнай сярэдняй і спецыяльнай адукацыі.
Як расказала начальнік упраўлення інфармацыйных адукацыйных тэхналогій НІА, член аргкамітэта конкурсу Ірына Васільева, у гэтым годзе быў зменены фармат правядзення этапаў конкурсу. На завочны этап удзельнікі прадстаўлялі ў аргкамітэт не прэзентацыю ў фармаце PowerPoint на электронным носьбіце, а відэаролік, які быў загружаны на відэахостынг YouTube і які маглі ўбачыць усе жадаючыя карыстальнікі інтэрнэту.
Вочны тур юбілейнага па ліку конкурсу адбыўся ў Лідзе, вялікую падтрымку ў яго правядзенні аказаў аддзел адукацыі, спорту і турызму Лідскага райвыканкама. У Палацы культуры разгарнуліся экспазіцыі фіналістаў. Абарона конкурсных работ праходзіла ў выглядзе прадстаўлення стэндавага даклада з дэманстрацыяй працаздольнай версіі электроннага адукацыйнага рэсурсу.
— Такая форма абароны праекта дазваляла не проста ўбачыць, як ён працуе, а пагаварыць са стваральнікамі рэсурсу, даведацца ад іх пра вынікі, і ў той жа час нешта ім параіць, — гаворыць старшыня журы загадчык кафедры інфарматыкі і методыкі выкладання інфарматыкі БДПУ імя Максіма Танка Сяргей Зянько. — Добра, што заключны этап конкурсу кожны раз праходзіць у розных месцах. Мне здаецца, што можна было б запрашаць для азнаямлення з дасягненнямі ў галіне інфармацыйных тэхналогій настаўнікаў рэгіёна для пашырэння іх ведаў, для знаёмства з калегамі і іх вопытам. Такая стэндавая прэзентацыя робіць гэта магчымым.
Яшчэ адзін член журы начальнік вучэбна-метадычнага цэнтра інфарматызацыі і рэсурснага забеспячэння адукацыі Брэсцкага абласнога інстытута развіцця адукацыі Андрэй Нарывончык, які сам некалькі гадоў назад быў удзельнікам конкурсу “Камп’ютар. Адукацыя. Інтэрнэт”, дадаў, што педагогі дэманструюць вельмі высокі ўзровень валодання сучаснымі інфармацыйнымі тэхналогіямі і разнастайныя кірункі іх прымянення, звязаныя не толькі з выкладаннем школьных прадметаў.
Намінацыі конкурсу паказваюць гэтыя шырокія інтарэсы: “Электронны адукацыйны рэсурс” (у дашкольнай, пачатковай, базавай і агульнай сярэдняй адукацыі, у спецыяльнай адукацыі і выхаваўчай рабоце), “Праектна-даследчая дзейнасць з выкарыстаннем інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій”, “Выкарыстанне сэрвісаў Google і Web 2.0 у адукацыйным працэсе”, “Афіцыйны сайт установы адукацыі”.
Настаўнік беларускай мовы і літаратуры сярэдняй школы № 6 Рагачова Ірына Беднякова прадставіла на конкурс вучэбна-метадычны дапаможнік “Матчына мова”.
— Камп’ютарныя тэхналогіі — гэта новая крыніца, якая дае магчымасць атрымаць якасную адукацыю, дапамагае перагледзець традыцыйныя ўстаноўкі навучання, пераўтварае педагагічную дзейнасць, — гаворыць Ірына Валянцінаўна. — Дапаможнік “Матчына мова” можна выкарыстоўваць як на ўроках мовы і літаратуры, так і на стымулюючых, факультатыўных занятках для эфектыўнага вывучэння, замацавання лінгвістычных навыкаў і адпрацоўкі ўменняў, прымяняць вывучаныя правілы на практыцы, для арганізацыі самакантролю вучняў.
Дапаможнік складаецца з некалькіх блокаў: інфармацыйнага (ім могуць карыстацца настаўнікі), нагляднага і праверачнага блока (для настаўнікаў і вучняў). А яшчэ электронны дапаможнік у рубрыцы “Спяшайцеся з паэтам сустрэцца” дае магчымасць паслухаць вершы ў выкананні Я.Купалы, У.Караткевіча, Р.Барадуліна і інш. Раздзел “Літаратурная Беларусь” — гэта сайты беларускіх пісьменнікаў, дзе можна пазнаёміцца з вершамі, бібліяграфіяй, рэцэнзіямі і аналізам мастацкіх твораў, размешчаны тут і інтэрактыўныя тэсты і нават цыкл дакументальных серый “Вершы з пяску”— цудоўная пясчаная кампазіцыя, якая дазволіць настаўніку стварыць умовы для таго, каб вучні выхоўвалі ў сабе пачуццё павагі і любові да мастацкага слова, а таксама далучыцца да творчасці таленавітых беларусаў.
Ірына Беднякова расказала, што дапаможнік яна стварала ў супрацоўніцтве з інспектарам аддзела адукацыі, спорту і турызму Рагачоўскага райвыканкама Андрэем Назарчуком і настаўнікам гісторыі і грамадазнаўства сярэдняй школы № 2 імя В.М.Калеснікава Рагачова Вольгай Краўчанка. Сама Вольга Віктараўна прадставіла на конкурс электронны адукацыйны рэсурс “Дапаможнік па гісторыі Беларусі. 6 клас”. Асаблівасці праекта — зручны інтэрфейс, сістэматызацыя матэрыялу па параграфах, слоўнік да кожных заняткаў, ілюстрацыі і практыкум для арганізацыі самакантролю ведаў. Гэты праект распрацоўваўся таксама з дапамогай А.В.Назарчука. А вось складанне гласарыяў і практыкумаў узяў на сябе вучань 10 класа Павел Краўчанка. Так што, калі настаўнік жадае стварыць нешта новае, арыгінальнае і карыснае, ён знаходзіць і падтрымку, і памочнікаў, і сам вучыцца.
У “Падарожжа па краіне Геаметрыя” запрашаюць сваіх вучняў настаўніцы пачатковых класаў Луненскай сярэдняй школы імя Героя Савецкага Саюза Івана Шарамета Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці Ірына Бачарова і Наталля Буркас. Да стварэння дапаможніка аўтараў падштурхнула адсутнасць неабходнага інструментарыю для правядзення факультатыўных заняткаў па геаметрыі на беларускай мове і нізкі ўзровень развіцця прасторавых уяўленняў малодшых школьнікаў. Павышаць узровень графічнай і канструктарскай падрыхтоўкі, даследчых навыкаў вучняў, фарміраваць элементы лагічнай і алгарытмічнай дзейнасці малодшым школьнікам дапамагаюць казачныя героі — вясёлы Аловак, гарэзлівая Гумка, адказная Лінейка і сур’ёзны Цыркуль.
Электронны адукацыйны рэсурс “Выберы будучыню сёння” Гродзенскай спецыяльнай агульнаадукацыйнай школы-інтэрната для дзяцей з парушэннямі зроку (аўтар — педагог-псіхолаг Аксана Пракапенка) і вэб-квест “Прафесія маёй мары”, які распрацавалі прадстаўнікі сярэдняй школы № 8 Ліды Алена Кадлубай і Ірына Балакшына, дапамагаюць навучэнцам правільна ацаніць свае магчымасці і здольнасці і выбраць адпаведную прафесію.
Разуменне важнасці якаснага і інфарматыўнага сайта ўстановы адукацыі прадэманстравалі праекты — афіцыйны сайт сярэдняй школы № 20 Барысава (аўтар Аляксандр Бадзюля) і “Выкарыстанне магчымасцей афіцыйнага сайта ўстановы дашкольнай адукацыі ў фарміраванні станоўчага іміджу ўстановы” (яслі-сад № 239 Мінска).
Загадчыца садка і адначасова мадэратар сайта Таццяна Кузьміч гаворыць, што калі раней калектыў працаваў на сайт, то зараз ужо сайт працуе на навучальную ўстанову. На сайце ёсць старонкі поспехаў для бацькоў, тут арганізоўваюцца віртуальныя выставы творчасці выхаванцаў, педагогі вядуць свае блогі.
— Адна з галоўных нашых задач — зрабіць бацькоў паўнапраўнымі ўдзельнікамі выхаваўчага працэсу, — гаворыць Таццяна Аляксандраўна, — рэалізоўваецца і праз сайт.
Гэтыя праекты, а таксама інтэрактыўны дапаможнік па інфарматыцы “Алгарытміка: 8 клас” (аўтары Міхаіл Дашчэчка і Ілья Брагінец з сярэдняй школы № 4 Дзяржынска), мемарыяльны музей В.М.Усава сярэдняй школы № 3 імя В.М.Усава Гродна (аўтары — Віталь Парманчук і Алеся Адаменя), даследчыцкі сеткавы праект “Памяць віцебскіх вуліц” Віцебскага дзяржаўнага прафесійна-тэхнічнага каледжа машынабудавання імя М.Ф.Шмырова (аўтары — Наталля Лятос, Наталля Пятрова і Аляксандр Сасім) былі адзначаны дыпломамі І ступені, якія пераможцам уручыў першы намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь Вадзім Богуш. Вадзім Анатольевіч адзначыў, што на наступным конкурсе пашырыцца спіс намінацый — яны будуць уключаць пытанні комплексных рашэнняў у галіне інфарматызацыі ўстановы адукацыі і пабудовы інфармацыйнага адукацыйнага асяроддзя ўстановы.
Па выніках Х Рэспубліканскага конкурсу “Камп’ютар. Адукацыя. Інтэрнэт” былі ўручаны 15 дыпломаў ІІ ступені і 21 дыплом ІІІ ступені, а таксама прызы, патрэбныя ў стварэнні новых інфармацыйных рэсурсаў: смартфоны, планшэты, знешнія жорсткія дыскі, флэш-карты і іншыя прылады. Пераможцаў і дыпламантаў павіншавалі таксама дырэктар Нацыянальнага інстытута адукацыі Сяргей Важнік і першы намеснік начальніка ўпраўлення адукацыі Гродзенскага аблвыканкама Галіна Курганская, якая адзначыла, што конкурсныя дні былі для ўдзельнікаў складанымі, але і насычанымі новымі перамогамі і дасягненнямі. Сярод дасягненняў удзельнікаў ад Гродзенскай вобласці — 23 дыпломы.
Работы пераможцаў Х Рэспубліканскага конкурсу “Камп’ютар. Адукацыя. Інтэрнэт” будуць размешчаны на нацыянальным адукацыйным партале.
У рамках конкурсу прайшлі майстар-класы “Выкарыстанне вэб-квеста ў адукацыйным працэсе”, “Выкарыстанне інтэрактыўнай дошкі для стварэння дыдактычных матэрыялаў да ўрокаў”, “Робататэхніка і 3D- протатыпаванне ў школе”.
Пасля ўрачыстага падвядзення вынікаў і віншавання пераможцаў конкурсу быў праведзены Рэспубліканскі семінар “Інфармацыйнае адукацыйнае асяроддзе: выкарыстанне ІКТ і электронных адукацыйных рэсурсаў ва ўстановах дашкольнай, агульнай сярэдняй і спецыяльнай адукацыі” з удзелам першага намесніка міністра адукацыі Вадзіма Богуша. На семінары абмяркоўваліся пытанні сучаснага стану і перспектыў развіцця электроннай школы ў Беларусі, стварэння электронных падручнікаў, аўтаматызацыі працэсаў кіравання адукацыяй на ўзроўні раён — рэгіён, аказання электронных адукацыйных паслуг удзельнікам адукацыйнага працэсу.

Надзея ВАШКЕЛЕВІЧ.

Электронны падручнік: ад крыніцы ведаў да ўніверсальнага даведніка-навігатара

Дзеці ў сваім штодзённым жыцці вельмі актыўна карыстаюцца сучаснымі электроннымі прыладамі: планшэтамі, смартфонамі, ноўтбукамі і г.д. І, як ні шкада пра гэта гаварыць, усё менш школьнікаў чытаюць звычайныя кнігі, ім становіцца незразумелай кніжная мова, а больш імпануюць мовы смскі, каментарыя, паста ў блогу, скарачэнні, смайлікі, якія перадаюць гаму пачуццяў і эмоцый. І гэта страта важнай часткі традыцыйнай культуры. Але з часам не паспрачаешся, і неабходна захапленні дзяцей навамоднымі дэвайсамі выкарыстаць у адукацыйных мэтах, прадаставіўшы ім вучэбныя і развіццёвыя праграмныя прадукты. Пра тое, якія электронныя сродкі навучання ўкараняюцца ў адукацыйным працэсе сучаснай школы, як вызначаецца іх якасць, што стрымлівае іх укараненне і ці стане электронны падручнік альтэрнатывай папяроваму, наш карэспандэнт гутарыць з дырэктарам Нацыянальнага інстытута адукацыі, кандыдатам філалагічных навук, дацэнтам Сяргеем Аляксандравічам ВАЖНІКАМ.

— У апошнія гады ўвага грамадскасці літаральна прыкавана да выкарыстання сродкаў вылічальнай тэхнікі ці да прымянення інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій у адукацыйным працэсе, — гаворыць Сяргей Аляксандравіч. — Бацькі, педагогі, навучэнцы — усе чакаюць ад выкарыстання ІКТ цуду! Несумненна, важна выкарыстоўваць такія інструменты. Яны дапамогуць дзіцяці хутчэй атрымаць патрэбную інфармацыю. Развіваць яго здольнасці ў гэтай галіне неабходна.
Пры гэтым з’яўляюцца перавагі — не трэба, з аднаго боку, насіць цяжкія падручнікі. Але з другога боку, па маім глыбокім перакананні, ніякі гаджэт не заменіць класічны падручнік. Тут неабходна зыходзіць з прынцыпу “не замест, а разам”. Іншая справа, што гэты працэс неабходна правільна арганізаваць. Ёсць небяспека з’яўлення гульняманіі. Трэба спачатку навучыць педагогаў, каб яны змаглі накіраваць дзіця ў правільнае рэчышча пры рабоце з прыладай. Задача педагогаў — прадухіліць злоўжыванне пры карыстанні, каб дзеці не сталі ахвярамі негатыўнага ўплыву інтэрнэту.

— З якога ўзросту неабходна ўводзіць выкарыстанне гаджэтаў?
— Мы можам даваць парады колькі заўгодна, але гэты працэс даўно ўжо выйшаў з-пад кантролю некаторых бацькоў. Зараз практычна ў кожнай сям’і ёсць доступ да інтэрнэту. І вельмі засмучае той факт, калі дзіця сядзіць па пяць-шэсць гадзін за камп’ютарам ці перад планшэтам. Гэта недапушчальна. Неабходны граматны падыход у прывучванні дзіцяці да электронных прылад як з боку бацькоў, так і з боку педагогаў. Бацькі, якія не робяць гэтага, дапускаюць вялікую памылку і наносяць шкоду здароўю дзяцей. Дзіця можа атрымаць доступ да недазвольнай інфармацыі, вельмі доўгае сядзенне ў статычнай позе прыводзіць да скаліёзу, наносіць шкоду зроку. Таксама ёсць небяспека ў эмацыянальным плане, дзіця перапыняе “жывыя” зносіны з равеснікамі і г.д. У выкарыстанні электронных прылад таксама ёсць шмат мінусаў. І задача нашага грамадства — навучыць сябе і нашых дзяцей атрымліваць толькі карысць ад тэхналагічных навінак.

— Сяргей Аляксандравіч, якім павінна быць разумнае спалучэнне электронных і традыцыйных сродкаў навучання?
— Сучасны вучэбны працэс патрабуе істотнага пашырэння арсенала сродкаў навучання. Сёння электронны падручнік з’яўляецца ключавым дыдактычным звяном інфармацыйна-камунікацыйнай тэхналогіі навучання ў працэсе падрыхтоўкі канкурэнтаздольных спецыялістаў ХХІ стагоддзя. Нягледзячы на тое, што тэрмін “электронны падручнік” набывае ўсё большае распаўсюджанне, розныя аўтары ўкладваюць у яго істотна розны сэнс. Адзінае агульнапрынятае азначэнне адсутнічае, аднак зразумела, што электронны падручнік нельга зводзіць толькі да адной са шматлікіх відаў вучэбных праграм. Даволі распаўсюджаным з’яўляецца погляд на электронны падручнік як на праграмна-метадычны комплекс, які дазваляе самастойна асвоіць вучэбны курс ці яго вялікі раздзел і які часта аб’ядноўвае ў сабе ўласцівасці звычайнага падручніка, даведніка, задачніка і лабараторнага практыкуму. Ён не альтэрнатыва, а дапаўненне да традыцыйных форм навучання і не замяняе работу навучэнца з кнігамі, зборнікамі задач і практыкаваннямі.
Электронны падручнік прызваны не толькі захаваць усе перавагі кнігі ці вучэбнага дапаможніка, але і ў поўнай меры выкарыстоўваць сучасныя інфармацыйна-камунікацыйныя тэхналогіі, мультымедыйныя магчымасці і гіпертэкставыя спасылкі для якаснай падрыхтоўкі выпускніка школы да жыцця ў інфармацыйным грамадстве.

— Наколькі забяспечаны школы Беларусі электроннымі сродкамі навучання? Якога роду гэтыя прадукты?
— Маніторынг інфарматызацыі адукацыі ажыццяўляе Галоўны інфармацыйна-аналітычны цэнтр Міністэрства адукацыі. Нацыянальны інстытут адукацыі адказвае за якасць электронных сродкаў навучання, якія выкарыстоўваюцца на ўзроўні дашкольнай, агульнай сярэдняй і спецыяльнай адукацыі. На сёння ў інстытуце прайшлі экспертызу і атрымалі грыф Міністэрства адукацыі больш за 30 электронных сродкаў навучання. Амаль усе яны распрацоўваліся ў межах дзяржаўных праграм у галіне інфарматызацыі адукацыі, але ёсць сярод іх і дастатковая колькасць ініцыятыўных распрацовак айчынных ІТ-кампаній.
Электронныя сродкі навучання, якія выкарыстоўваюцца ў сістэме адукацыі сёння, уяўляюць сабой вучэбны кантэнт у інтэрактыўнай, мультымедыйнай форме на электронным носьбіце (як правіла, гэта DVD-дыск), які інсталюецца на цвёрды дыск камп’ютара.
Безумоўна, іх колькасці недастаткова!!!
Настаўнік масавай школы не павінен распрацоўваць электронныя адукацыйныя рэсурсы сам. Ён павінен ведаць пра тыя рэсурсы, якія выкладзены на рэспубліканскіх і рэгіянальных адукацыйных парталах, павінен умець іх граматна выкарыстоўваць. Задача настаўніка — правільна ўбудаваць магчымасці ІКТ у адукацыйны працэс, каб навучэнец падчас заняткаў як мага больш думаў і дзейнічаў самастойна.
Нельга ігнараваць той факт, што ў краіне многа творчых і ініцыятыўных педагогаў, педагогаў, якія актыўна выкарыстоўваюць рэсурсы інтэрнэту для стварэння ўласных электронных вучэбных матэрыялаў: тэстаў, віктарын, практыкаванняў і інш. Тым самым яны папаўняюць дэфіцыт электронных сродкаў навучання, створаных з прыцягненнем прафесійных праграмістаў! У такіх педагогаў ёсць магчымасць заявіць пра сябе ў межах конкурсу “Камп’ютар. Адукацыя. Інтэрнэт”, які праводзіцца ў нашай краіне штогод. Работы пераможцаў конкурсу распаўсюджваюцца ва ўстановы адукацыі бясплатна! Такім чынам папаўняецца рэспубліканская база электронных вучэбных матэрыялаў. Работы пераможцаў конкурсу можна спампаваць на Нацыянальным адукацыйным партале http://adu.by.

— На нацыянальным адукацыйным партале выкладзены электронныя версіі падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў? Ці па ўсіх прадметах яны ўжо падрыхтаваны? Наколькі яны запатрабаваны?
— Сёння гэта больш за 190 найменняў, і іх колькасць пастаянна папаўняецца. Электронныя версіі вучэбных дапаможнікаў на друкаванай аснове карыстаюцца вялікім попытам у наведвальнікаў адукацыйнага партала.
У якасці станоўчых характарыстык такога роду вучэбных дапаможнікаў можна адзначыць невялікую вагу і магчымасць валодаць усім камплектам падручнікаў у адным прыстасаванні.

— Сяргей Аляксандравіч, у Нацыянальным інстытуце адукацыі апошнія некалькі гадоў вялася распрацоўка электронных вучэбных модуляў. Што яны сабой уяўляюць? Яны ўжо ўкараняюцца ў практыку работы ўстаноў адукацыі?
— Электронныя адукацыйныя рэсурсы распрацоўваліся ў інстытуце на працягу трох гадоў і ўключаюць больш за 200 вучэбных курсаў. Кожны электронны адукацыйны рэсурс змяшчае тры асноўныя блокі-модулі: даведачна-інфармацыйны, які прызваны значна пашырыць інфармацыйную базу вучэбных мерапрыемстваў (урокаў, факультатыўных заняткаў, семінараў, канферэнцый), кантрольна-дыягнастычны, які змяшчае вучэбны матэрыял па тэматычным і выніковым кантролі навучэнцаў, і інтэрактыўны — для адпрацоўкі прыкладных уменняў навучэнцаў па вучэбных прадметах. Усе гэтыя электронныя адукацыйныя рэсурсы размешчаны ў сістэме дыстанцыйнага навучання Moodle і даступныя па адрасе: http://e-vedy.adu.by.
У цяперашні час у сістэме зарэгістравана больш за 1700 карыстальнікаў: педагогаў, навучэнцаў і аўтараў-распрацоўшчыкаў электронных модуляў. Усе матэрыялы прайшлі апрабацыю ва ўстановах адукацыі і атрымалі экспертную ацэнку. Зараз рэсурс даступны ўсім жадаючым пасля працэдуры рэгістрацыі, якая займае не больш за 3 хвіліны. Мы рэгіструем карыстальнікаў у сістэме па заяўным прынцыпе!

— Наколькі я зразумела, прыватныя кампаніі таксама могуць прапаноўваць свае распрацоўкі ЭСН для ўкаранення ў адукацыйны працэс?
— Так. І такая практыка ў нас існуе. Адзіная ўмова — праверка якасці электронных адукацыйных рэсурсаў. Сёння ўсе сродкі навучання, у тым ліку і электронныя, якія прэтэндуюць на масавае выкарыстанне ва ўстановах адукацыі краіны, падвяргаюцца экспертызе. Праграмныя прадукты (электронныя сродкі навучання, электронныя вучэбныя выданні і г.д.) праходзяць трохбаковую працэдуру экспертызы: тэхнічную і дызайн-эрганамічную ажыццяўляе ГІАЦ Міністэрства адукацыі, змястоўную экспертызу — Нацыянальны інстытут адукацыі. Толькі пры наяўнасці станоўчага заключэння праграмны прадукт можа прэтэндаваць на грыф Міністэрства адукацыі.
Якасць распрацовак у інстытуце вызначаецца шляхам экспертызы іх зместу на прадмет адпаведнасці адукацыйнаму стандарту і вучэбнай праграме, а таксама шляхам эксперыментальнай апрабацыі электроннага прадукту, ці то гэта сістэма кіравання вучэбным працэсам, мадэль навучання з выкарыстаннем персанальных камп’ютарных прылад, ці то мадэль навучання “1 навучэнец — 1 камп’ютар” і шэраг іншых!

— Якія асноўныя праблемы ўкаранення ЭСН вы можаце назваць?
— Шырокае распаўсюджанне ЭСН стрымлівае, па-першае, адсутнасць адзінай абагульняльнай тэорыі, якая раскрывае дыдактычныя магчымасці прымянення ЭСН (менавіта таму выкарыстанне электронных адукацыйных рэсурсаў у вучэбным працэсе часта становіцца самамэтай), па-другое, адсутнасць прывязкі ЭСН да канкрэтных вучэбных курсаў, па-трэцяе, адсутнасць метадычнай падтрымкі для педагогаў, якія выкарыстоўваюць ЭСН у працэсе навучання, па-чацвёртае, неадпаведнасць электронных сродкаў навучання традыцыйным падручнікам, рэкамендаваных ці дапушчаных Міністэрствам адукацыі да выкарыстання ва ўстановах адукацыі, што прыводзіць да цяжкасцей іх практычнага прымянення ў вучэбным працэсе. Акрамя таго, сярод праблем, якія стрымліваюць распаўсюджанне ЭСН, — недастатковае матэрыяльна-тэхнічнае аснашчэнне школ, у тым ліку недастатковая хуткасць перадачы даных па інтэрнэце, хуткае старэнне камп’ютарнай тэхнікі і нізкая прадукцыйнасць школьных камп’ютараў для выкарыстання ЭСН у працэсе навучання, а таксама частковая непадрыхтаванасць настаўнікаў-прадметнікаў да выкарыстання сучасных інфармацыйных тэхналогій у працэсе навучання і адаптацыі іх да агульнаадукацыйнага стандарту.

— Якія ЭСН у цяперашні час распрацоўваюцца для школ?
— Сёння распрацоўка ЭСН ажыццяўляецца ў межах падпраграмы “Электроннае навучанне і развіццё чалавечага капіталу”. Мерапрыемствы гэтай падпраграмы накіраваны на распрацоўку ЭСН для ўстаноў спецыяльнай адукацыі.

— Сяргей Аляксандравіч, а ці будзе ў найбліжэйшы час распрацаваны паўнацэнны электронны падручнік?
— У цяперашні час электронныя падручнікі ўсё больш набываюць папулярнасць. На многіх сайтах па заказе кніг (нават на сайце НІА!) ёсць магчымасць заказаць электронныя версіі кніг, як мастацкіх, так і навукова-метадычных. Гэта патрабуе выкарыстання спецыяльных прылад — камп’ютара, “чыталкі”, планшэта. Электронная версія, як правіла, адрозніваецца ад папяровай копіі тым, што ў ёй ёсць дынамічная навігацыя, магчымасць пошуку і шэраг іншых функцый. Гэта вельмі зручна, асабліва для чытання мастацкай літаратуры. На маленькай прыладзе лёгка можа змясціцца ўся дамашняя бібліятэка!
Пытанне не ў тым, якім павінен быць электронны падручнік, а ў тым, каб з яго дапамогай можна было эфектыўна і цікава вучыцца! Згадзіцеся, справа не ў тым, дрэнныя ці добрыя падручнікі на друкаванай аснове, а ў тым, наколькі яны ўпісваюцца ў сучасную інфармацыйную прастору. Сёння прынцыпова змяніліся спосабы ўзаемадзеяння з інфармацыяй і спосабы арганізацыі камунікацыі.
Яшчэ ў ХХ стагоддзі (канец 80-х — пачатак 90-х гг.) інфармацыйна-адукацыйнае асяроддзе, у цэнтры якога быў падручнік, дапаўнялі часопісы, навукова-папулярная літаратура, вучэбныя радыё- і тэлеперадачы. У 90-я гады гэтае асяроддзе ў значнай ступені было разбурана! Зараз жа адукацыйнае асяроддзе істотна змянілася. Яно рэзка пашырылася, галоўным чынам за кошт з’яўлення і развіцця электронных адукацыйных прадуктаў і, безумоўна, інтэрнэту. Школьны падручнік па-ранейшаму займае цэнтральнае месца ў адукацыйным асяроддзі, вызначаючы яго структуру і змест. Але яго роля прынцыпова змянілася. Падручнік больш не можа заставацца асноўнай крыніцай інфармацыі. Ён павінен станавіцца інтэрактыўным, пераўтварацца з традыцыйнай крыніцы ведаў ва ўніверсальны даведнік — “навігатар”, у інструмент адаптацыі навучэнца да новых магчымасцей, якія пастаянна пашыраюцца, інструмент арыенціроўкі ў моры інфармацыі. Менавіта над такім падручнікам зараз вядзецца работа ў НІА.

— І ўсё ж, на ваш погляд, ці зможа з цягам часу электронны падручнік замяніць традыцыйны?
— Пытанне не ў замене аднаго другім. Галоўнае — што мы выйграем ад электронных кніжак і што мы пры гэтым у культуры згубім. З’яўленне электронных падручнікаў непазбежна прывядзе да новай арганізацыі адукацыйнага працэсу, што не можа не адбіцца на класна-ўрочнай сістэме, якая ўстаялася.
Мы для сябе павінны дакладна адказаць на шэраг пытанняў: што такое электронны падручнік? Якім павінен быць выкладчык, якому неабходна эфектыўна выкарыстоўваць тыя новыя магчымасці, якія нясуць у сабе сучасныя ІКТ? Але гэта магчыма толькі ў тым выпадку, калі вучань, умоўна кажучы, будзе валодаць персанальным планшэтам таксама, як і ручкай. Больш за тое, ужо зараз зразумела, што ў вучэбным працэсе жывога чалавека (настаўніка) нішто і ніколі не заменіць. Таму любыя крокі, якія будуць рабіцца ў гэтым напрамку, павінны быць узважаны.

Гутарыла Наталля КАЛЯДЗІЧ.

Графічныя сэрвісы Web 2.0 — для гісторыкаў і грамадазнаўцаў

У Нацыянальным інстытуце адукацыі прайшоў вочны этап Рэспубліканскага семінара “Графічныя сэрвісы Web 2.0 у практыцы настаўніка гісторыі і грамадазнаўства”. У яго рабоце прынялі ўдзел настаўнікі-практыкі з розных рэгіёнаў краіны, кіраўнікі рэсурсных цэнтраў, метадысты навукова-метадычнага цэнтра НІА.

Фарміруючы прафесійную кампетэнтнасць

Мэта семінара — фарміраванне кампетэнтнасці педагогаў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў выкарыстанні сеткавых сэрвісаў інтэрнэту для рашэння прафесійных задач. Удзельнікі мерапрыемства разгледзелі педагагічныя магчымасці выкарыстання сэрвісаў Web 2.0, пытанні візуалізацыі грамадска-палітычных, сацыяльна-эканамічных і культурных працэсаў з дапамогай гэтых сэрвісаў, спосабамі выкарыстання інфаграфікі на ўроках гісторыі і грамадазнаўства, а таксама пазнаёміліся з магчымасцямі віртуальных падарожжаў і скрайбінгам як спосабам візуальнага мыслення.
Практыка паказвае, што ўсё больш педагогаў у сваёй рабоце выкарыстоўваюць сэрвісы Web 2.0. Праўда, гэтае паняцце ўзнікла каля 10 гадоў назад. Як адзначыла начальнік аддзела метадычнага забеспячэння гісторыка-грамадазнаўчай і сацыякультурнай адукацыі НІА Святлана Анатольеўна Кудраўцава, сэрвісы Web 2.0 — гэта сродкі інтэрнэту, што валодаюць такімі прыкметамі, як свабодны доступ — базавыя функцыі даступны ўсім карыстальнікам на бясплатнай аснове; магчымасць стварэння, размяшчэння, захоўвання, распаўсюджвання рэсурсаў рознага тыпу (прэзентацыі, дакументы, слайд-шоу) на прапанаванай платформе без выкарыстання спецыялізаванага праграмнага забеспячэння і самае галоўнае — магчымасць сумеснага выкарыстання (стварэнне, рэдагаванне, абмеркаванне і г.д.) рэсурсаў некалькімі карыстальнікамі. Асноўныя перавагі сэрвісаў з пункту гледжання іх выкарыстання ў выкладанні — гэта магчымасць прадукцыйна прымяняць уласныя рэсурсы і рэсурсы іншых карыстальнікаў, развіццё вуснай і пісьмовай камунікацыі, рэфлексіўных уменняў; даступнасць і прастата ў засваенні большасці сэрвісаў дазваляе ствараць рэсурсы рознай ступені складанасці, а таксама ўраўноўвае навучэнцаў і педагогаў з розным узроўнем ІКТ-кампетэнцый.
Як было заўважана, беларускамоўных сэрвісаў Web 2.0 няма. Але можна змяніць сітуацыю, калі напоўніць ужо існуючыя рэсурсы беларускамоўным зместам.
Удзельнікам семінара былі прадстаўлены наступныя сэрвісы: для захоўвання інфармацыі і сумеснай работы з дакументамі — іх можна выкарыстоўваць як сродак арганізацыі і падтрымкі школьнага дакументаабароту; для сумеснага рэдагавання дакументаў праектнай дзейнасці навучэнцаў; для правядзення і падтрымкі ўрокаў (напрыклад, Google Docs); для сумеснага захоўвання закладак; для стварэння тэкставых матэрыялаў і прэзентацый (напрыклад, DocMe, Calameo). Апошнія дазваляюць загружаць дакументы і прэзентацыі розных фарматаў, а загружаныя файлы можна праглядаць у інтэрнэце, можна пампаваць, друкаваць, устаўляць у блог. Важна і тое, што апублікаваныя файлы можна зрабіць даступнымі ўсім карыстальнікам, а можна пакінуць іх для свайго асабістага карыстання. Пазнаёміліся педагогі з сэрвісамі і праграмамі для стварэння апытанняў і тэстаў (напрыклад, Hot Potatoes, “Мастер-Тест” і інш.). Уяўляюць цікавасць для настаўнікаў гісторыі і грамадазнаўства таксама сэрвісы для стварэння “воблака слоў”. Яны дазваляюць будаваць “воблакі слоў” з уведзенага карыстальнікам тэксту. “Воблака слоў” дае магчымасць убачыць агульныя тэрміны ў тэксце, групуючы падобныя словы разам і падкрэсліваючы часта выкарыстаныя, хутка і эфектыўна прадставіць статыстыку. Напрыклад, навучэнцам можна даць заданне: з прапанаванага “воблака слоў” выбраць у адзін слупок тыя словы, якія адносяцца да адной гістарычнай падзеі, а ў другі слупок — да іншай.
Спатрэбяцца настаўнікам відэа- і фотасэрвісы. Фотасэрвісы дазваляюць бясплатна захоўваць, класіфікаваць, абменьвацца лічбавымі фотаздымкамі, аўдыя- і відэазапісамі, тэкставымі файламі, прэзентацыямі. Так, гісторыю свету ў фотаздымках з мінулага прадстаўляе сэрвіс Wordlе Historypin. Гісторыя становіцца больш нагляднай і цікавай, калі яе “прывязаць” да кропкі на карце. Настаўнік ці навучэнец можа запампаваць фотаздымкі на сайт і “прывязаць” іх да пэўных мясцін. Іншыя карыстальнікі будуць шукаць цікавыя аб’екты на карце не толькі па іх месцазнаходжанні, але і па часе. Акрамя таго, кожны здымак можна параўнаць з выявай з цяперашняга. Яшчэ адной бясплатнай праграмай для работы з лічбавымі фотаздымкамі з’яўляецца Picasa, якая таксама адкрывае настаўнікам шматлікія магчымасці.
Геасэрвісы могуць выкарыстоўвацца педагогамі як крыніца карт і выяў на мясцовасці, як платформа для правядзення сеткавых праектаў, звязаных з адгадваннем і пошукам розных гістарычных месцаў зямлі, як віртуальныя экскурсіі па памятных мясцінах. Так, напрыклад, можна згадаць набор дадаткаў Google maps, пабудаваны на аснове бясплатнага картаграфічнага сервісу. Сервіс уяўляе сабой карту і спадарожнікавыя фота ўсяго свету.
Спадабаецца навучэнцам і наведванне віртуальных музеяў, дзе яны змогуць удасканаліць сваё ўспрыманне мастацтва і мастацкі густ (“Академия культуры Google”, “Арт-проект” (Art Project), “Чудеса света” (World Wonders Project)).

На розных этапах урока — ментальныя карты

Павысіць матывацыю школьнікаў да навучання, развіць прадметныя і камунікатыўныя кампетэнцыі, творчыя здольнасці, а таксама выявіць прычыны цяжкасцей і карэкціраваць веды вучняў дазваляюць ментальныя карты ці інтэлект-карты (карты розуму, ці майндмэпс). Дарэчы, існуюць сэрвісы для стварэння такіх карт.
Аб асаблівасцях прымянення ментальных карт на ўроках гісторыі расказала метадыст аддзела метадычнага забеспячэння гісторыка-грамадазнаўчай і сацыякультурнай адукацыі НІА Ірына Мікалаеўна Знак. Па яе словах, ментальную карту можна прымяняць для стварэння новых ідэй, іх фіксацыі, аналізу і ўпарадкоўвання інфармацыі, прыняцця рашэнняў, г.зн. на этапе “мазгавога штурму” (напрыклад, прааналізаваць вынікі Другой сусветнай вайны), а таксама аформіць інфармацыю так, што мозг лёгка яе ўспрыме (напрыклад, адлюстраваць на ментальнай карце асноўныя напрамкі знешняй палітыкі ВКЛ у сярэдзіне ХІІІ—ХVI стагоддзяў). Сутнасць метаду запісу і арганізацыі інфармацыі ў тым, што вылучаецца асноўнае паняцце, ад якога адгаліноўваюцца задачы, думкі, ідэі, крокі ў рэалізацыі праекта. Кожная галінка можа змяшчаць некалькі больш дробных галінак-падпунктаў. Да ўсіх запісаў можна пакідаць каментарыі, якія дапамогуць не заблытацца.
Перавагі інтэлект-карт: эканомія амаль паловы часу на канспект, канцэнтрацыя інфармацыі на важных момантах, візуальна дакладныя асацыяцыі, паляпшэнне запамінання. Інтэлект-карты могуць выкарыстоўвацца на розных тыпах і формах урока: вывучэнне новага матэрыялу, замацаванне або абагульненне вывучанага, напісанне даклада, рэферата, навукова-даследчай работы, падрыхтоўка праекта, прэзентацыі; анатаванне, канспектаванне. Пры дапамозе лагічных структурных схем можна выбудаваць вялікую колькасць матэрыялу, можна сістэматызаваць увесь курс, а можна гэтую структурна-лагічную схему пабудаваць па асобным параграфе.
“Зразумела, такую ментальную карту можна намаляваць і на паперы. Аднак мінус такой работы — карта не праслужыць доўга, з цягам часу яна страчвае свой знешні выгляд. А пры выкарыстанні ІКТ такой картай можна карыстацца неабмежаваны час, — падкрэсліла І.М.Знак. — Акрамя таго, калі вучні складаюць ментальную карту ў групе, то не відаць, хто які ўклад зрабіў. А сэрвісы Web 2.0 даюць магчымасць гэта высветліць. Можна праверыць, хто якую інфармацыю дадаў”.
Удзельнікі семінара самі паспрабавалі зрабіць ментальную карту па тэмах “Полацкае княства”, “Падрыхтоўка да Дня святога Валянціна”, а таксама “Новае жыццё”, што, дарэчы, у іх добра атрымалася.

Скрайбінг як спосаб візуальнага мыслення

Вучонымі ўжо даўно даказаны той факт, што чалавек больш за 80% інфармацыі ўспрымае візуальна. А даследчыкі ў галіне адукацыйных методык высветлілі, што праз тры дні пасля правядзення лекцыі слухачы ў стане ўспомніць 10% ад усяго пачутага, 35% ад усяго ўбачанага, але могуць ўзнавіць 65% зместу прэзентацыі, калі яна праходзіла ў выглядзе вуснага паведамлення, падмацаванага візуальнымі вобразамі. Таму сёння як ніколі актуальнае пытанне стварэння графічных прэзентацый, якія дазваляюць слухачам успрымаць і засвойваць інфармацыю больш эфектыўна. Новай тэндэнцыяй у гэтай сферы з’яўляецца скрайбінг, альбо выкарыстанне замалёвак для правядзення лекцый.
Па словах С.А.Кудраўцавай, скрайбінг — гэта ўнікальны спосаб прыцягнуць увагу, заваяваць аўдыторыю, забяспечыць яе дадатковай інфармацыяй, узмацніць ключавыя моманты прэзентацыі. Поспех і эфектыўнасць скрайбінгу тлумачыцца тым, што чалавечы мозг схільны маляваць карцінкі, мысліць вобразамі, а мова малюнка ўніверсальная. Скрайбінг ператварае тэзісы прэзентацыі ў словы і вобразы, абмалёўвае сувязі. Педагогу не абавязкова валодаць тэхнікай класічнага малюнка, але ён павінен разумець, як правільна і зразумела замяняць дзеясловы і назоўнікі на сімвалы і вобразы ў форме замалёвак. Скрайбінг — гэта не толькі вобразныя малюнкі. Наглядна прадэманстраваць свае ідэі можна, ператварыўшы іх у графікі, матрыцы, іерархічныя структуры і дыяграмы. Пры гэтым усе віды схем і малюнкі павінны складаць цэласны візуальны вобраз.

Інфаграфіка

Адной з папулярных форм распаўсюджвання ідэй пры дапамозе візуальных вобразаў з’яўляецца інфаграфіка. Аб ёй удзельнікам семінара паведаміла метадыст аддзела метадычнага забеспячэння гісторыка-грамадазнаўчай і сацыякультурнай адукацыі НІА Алена Аляксандраўна Палейка.
“Унікальны, арыгінальны вобраз можа прыцягнуць увагу вялікай колькасці людзей. Адна граматная выява каштуе 1000 слоў. Яна здольна спрасціць сэнс і ў той жа час перадаць усю неабходную інфармацыю, — падкрэсліла А.А.Палейка. — Прычым гэтая інфармацыя ўспрымаецца лягчэй і хутчэй. Яна валодае вірусным эфектам: калі інфаграфіка атрымалася цікавай, то карыстальнікі пачнуць дзяліцца ёй з іншымі людзьмі”.
Візуальна інфаграфіка можа быць прадстаўлена ў розных формах. Напрыклад, у якасці карыкатуры, дыяграмы, ілюстрацыі, эмблем ці простых малюнкаў. Любы вобраз падыходзіць, калі ён эфектыўна працуе для перадачы даных, выконваючы канкрэтныя мэты, пастаўленыя складальнікам інфаграфікі. Камп’ютарнай праграмы, распрацаванай спецыяльна для візуалізацыі інфармацыі, такім чынам, на дадзены момант не існуе. Але ёсць спецыяльныя інтэрнэт-сэрвісы, з дапамогай якіх можна стварыць інфаграфіку анлайн. Найбольш папулярнымі сярод іх з’яўляюцца Visual.ly, Piktochart.com, Easel.ly, Infogr.am. Самастойна стварыць інфаграфіку можна і з дапамогай Photoshop, але для гэтага неабходна добра разбірацца ў асаблівасцях праграмы, бо гэты графічны рэдактар з’яўляецца прафесійным інструментам. Неабходна добра прадумаць асаблівасці прадстаўлення даных, узаемасувязі паміж імі, прыгожа ўсё аформіць і прадумаць, як зрабіць так, каб наведвальнікі не толькі зацікавіліся, але і падзяліліся спасылкай з іншымі людзьмі і ў сацыяльных сетках.
Удзельнікі семінара прыйшлі да высновы, што выкарыстанне на ўроку інтэрнэт-сэрвісаў здольна павысіць узровень нагляднасці, стымуляваць пазнавальны інтарэс да гісторыі, надаць рабоце праблемны, даследчы характар, у многім садзейнічаць абнаўленню змястоўнага боку прадмета. Настаўніку, які прымяняе ІКТ на ўроках, лягчэй устанавіць кантакт з вучнямі, далёкімі ад гісторыі, але асабліва захопленымі камп’ютарам. Менавіта гэтыя дзеці становяцца галоўнымі памочнікамі настаўнікам, што павышае і іх самаацэнку.
На дыстанцыйным этапе семінара-практыкуму, які будзе працягвацца да 17 лютага, педагогі распрацуюць уласныя метадычныя матэрыялы пры дапамозе сэрвісаў Web 2.0, якія змогуць выкарыстоўваць пры рабоце з дзецьмі.

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара.

Наперадзе — абнаўленне зместу агульнай сярэдняй адукацыі

На мінулым тыдні Нацыянальны інстытут адукацыі адзначыў сваё 85-годдзе. Святочныя ўрачыстасці пачаліся Міжнароднай навуковай канферэнцыяй “Метадалогія і стратэгіі развіцця сучаснай адукацыі”, на якую былі запрошаны вучоныя і практыкі краін блізкага і далёкага замежжа, і выставай навуковага і вучэбна-метадычнага забеспячэння галіны “Адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь”. Мерапрыемствы былі арганізаваны на базе Ліцэя БДУ. У іх прынялі ўдзел міністр адукацыі краіны С.А.Маскевіч, старшыня ВАК Рэспублікі Беларусь Г.У.Пальчык.

Дырэктар Нацыянальнага інстытута адукацыі Раіса Станіславаўна Сідарэнка акцэнтавала ўвагу ўдзельнікаў канферэнцыі на перспектыўных напрамках дзейнасці ўстановы. Сярод іх — абнаўленне зместу агульнай сярэдняй адукацыі. Дзеючыя адукацыйныя стандарты, вучэбныя праграмы не абнаўляліся з 2008 года. У той жа час развіццё адукацыйнай практыкі, вынікі маніторынгавых даследаванняў, ЦТ паказваюць, што ў мэтах павышэння якасці адукацыі патрэбны пэўныя карэктывы і абнаўленні як у структуры, так і ў змесце адукацыі. Асноўныя прыярытэты ў карэкціроўцы зместу адукацыі — рэалізацыя паўнацэннай мадэлі арганізацыі профільнага навучання ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі, уключаючы мультыпрофіль; прадастаўленне навучэнцам магчымасці выстройвання індывідуальных адукацыйных траекторый, не прывязаных да вузкага пераліку прадметаў. Актуальна таксама рэалізаваць на другой ступені дапрофільную падрыхтоўку, узмацніць практыка-арыентаваную накіраванасць зместу адукацыі, разгледзець побач з ужо рэалізаванымі падыходамі (сістэмным, дзейсным, культуралагічным, асобасна арыентаваным і інш.) кампетэнтнасны падыход да адбору і структуравання зместу адукацыі, а таксама развіваць праз змест адукацыі інфармацыйную культуру, уключаючы ўстойлівасць да інфармацыйных пагроз. Для дасягнення гэтых мэт у НІА распрацавана галіновая навукова-тэхнічная праграма “Якасць адукацыі” на 2015—2017 гады, у межах якой будзе ажыццёўлена распрацоўка абноўленага зместу адукацыі.
Інстытут ставіць перад сабой задачу суправаджэння навукова-метадычнага забеспячэння электроннымі рэсурсамі. На думку Р.С.Сідарэнка, перспектыўнымі з’яўляюцца спалучэнне традыцыйных і інавацыйных кампанентаў, распрацоўка разам з асноўным традыцыйным падручнікам электроннага як прынцыпова новага кампанента ВМК.
У цяперашні час інстытут бачыць неабходнасць распрацоўкі крытэрыяў і паказчыкаў, механізмаў і інструментаў ацэнкі якасці агульнай сярэдняй і спецыяльнай адукацыі. У гэтым напрамку ў цяперашні час ажыццяўляецца ўзаемадзеянне з Сусветным банкам па пытаннях аналізу існуючай сістэмы ацэнкі якасці адукацыі і яе ўдасканалення. Інстытут рэалізуе эксперыментальны праект па апрабацыі механізма незалежнай выніковай атэстацыі за перыяд навучання на другой ступені агульнай сярэдняй адукацыі. Дарэчы, пачынаючы з 2014 года ў рэспубліканскім маніторынгу ацэнкі якасці адукацыі выкарыстоўваюцца міжнародныя падыходы да распрацоўкі дыягнастычных матэрыялаў.
Як адзначалася, НІА паэтапна ажыццяўляе пераход на новы фармат прад’яўлення адукацыйнага кантэнту, забяспечвае ўкараненне дыстанцыйных форм вучэбна-інфармацыйнага ўзаемадзеяння, стварае ўмовы для камунікацыі ўдзельнікаў адукацыйнага працэсу. Прадукцыйна функцыянуе нацыянальны адукацыйны партал. Ён уяўляе сабой сучасны інфармацыйна-адукацыйны рэсурс, які істотна пашырае спектр магчымасцей для педагогаў, навучэнцаў і іх бацькоў як у сферы задавальнення адукацыйных запытаў, так і ў аспекце вырашэння прафесійных задач. Яго перспектыва — у пашырэнні прасторы мнагавектарнай сацыякультурнай і прафесійнай камунікацыі, мнагаадраснасць, поліфункцыянальнасць, змястоўная тэхналагічная актуальнасць, шырокі спектр традыцыйных і новых форм камунікацыі, у тым ліку міжнародных, і г.д.
“Наш найважнейшы стратэгічны прыярытэт — адкрытасць новаму, гатоўнасць мабільна рэагаваць на запыты часу. Мы павінны працаваць так, каб кожны, хто будзе мець справу з нашым адукацыйным прадуктам, захацеў яшчэ і яшчэ звярнуцца да вынікаў нашай працы”, — падкрэсліла Р.С.Сідарэнка.
Яшчэ адну з задач НІА агучыў старшыня ВАК, доктар педагагічных навук, дацэнт Г.У.Пальчык. Па яго меркаванні, сёння на этапе ўнясення змяненняў у Кодэкс аб адукацыі навуковай супольнасці трэба звярнуць увагу на яго тэрміналогію ў разрэзе нацыянальных асаблівасцей і развіцця інтэграцыйных працэсаў, каб зрабіць гэты дакумент зразумелым і даступным для ўсяго грамадства.

Якасная адукацыя з’яўляецца адным з найважнейшых фактараў канкурэнтаздольнасці кожнай краіны, яе эканамічнага і сацыяльнага развіцця. Не з’яўляецца выключэннем і Казахстан. Як адзначыла галоўны вучоны сакратар Нацыянальнай акадэміі адукацыі імя І.Алтынсарына, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Аймен Малдагаліеўна Мамырханава, Казахстан ідзе па шляху мадэрнізацыі сістэмы адукацыі, рэалізуе інавацыйныя ідэі, накіраваныя на ўдасканаленне ўсёй сістэмы. Сёння рэспубліка першай з краін СНД поўнасцю выбудавала структуру сваёй адукацыйнай сістэмы ў адпаведнасці з сусветнай практыкай.
Ва ўмовах пераходу на 12-гадовае навучанне сістэма перажывае шэраг змяненняў. Распрацаваны праект новага адукацыйнага стандарту: абнаўленне накіравана на пераход ад канцэпцыі “адукацыя на ўсё жыццё” да разумення неабходнасці “навучання на працягу ўсяго жыцця”, ад паслухмянасці да ініцыятыўнасці, ад ведаў да кампетэнтнасці. У тыпавы вучэбны план уведзена вывучэнне замежнай мовы з 1 класа, ІКТ — з 3 класа, а таксама пашырана кола інтэграваных прадметаў, такіх як “Пазнанне свету”, “Прыродазнаўства”. Улічваючы, што падручнік з’яўляецца крыніцай віртуальнага і духоўнага развіцця вучня, сёння мяняюцца падыходы да распрацоўкі вучэбных матэрыялаў. Пачата стварэнне падручніка новага фармату, міністэрства распрацавала новыя патрабаванні, якія прадугледжваюць самастойны пошук інфармацыі, сучасны дызайн ілюстрацыйнага характару, інтэграваныя заданні, арыентаваныя на аптымізацыю творчага мыслення навучэнцаў і прымяненне ведаў у канкрэтных жыццёвых сітуацыях. Таксама ўдасканальваецца прымяненне электронных падручнікаў, распрацавана канцэпцыя электроннага навучання, якая прызвана скарэкціраваць механізм укаранення дыстанцыйнага навучання з улікам прыярытэтных напрамкаў развіцця сістэмы адукацыі. Вывучэнне моў набывае выключную значнасць і з’яўляецца абавязковым кампанентам комплекснай прафесійнай падрыхтоўкі выпускнікоў школ, якая нацэльвае на падрыхтоўку кваліфікаваных спецыялістаў у розных галінах навукі і тэхнікі. У цяперашні час распрацавана стратэгія развіцця даследавання трохмоўнай адукацыі, якая забяспечвае пераемнасць у навучанні ў сістэме “дзіцячы сад — школа — каледж — УВА”. Міністэрства абазначыла шляхі мадэрнізацыі нацыянальнага тэсціравання. У перспектыве фармат тэсціравання будзе ўключаць тэсты на вызначэнне ўзроўню сфарміраванасці функцыянальнай пісьменнасці школьнікаў, а таксама ўменне выказваць свой пункт гледжання.

Дырэктар Інстытута зместу і метадаў навучання Расійскай акадэміі адукацыі, доктар педагагічных навук, прафесар, акадэмік РАА Міхаіл Віктаравіч Рыжакоў засяродзіў увагу прысутных на некалькіх метадалагічных праблемах сучаснай адукацыі. Адна з іх — змяненне напаўнення паняцця “змест адукацыі”. Апошнія 20—25 гадоў гэтае паняцце са зразумелага ўсім педагогам “чаму вучыць” паступова ператвараецца ў нешта такое, што ўвогуле губляе ўсялякія межы. Працэс гэты пайшоў даволі даўно. Дакумент, які акрэсліў чарговы этап рэфармавання сістэмы адукацыі ў Расійскай Федэрацыі, быў прыняты напрыканцы 90-х гадоў. У раздзел “Змест адукацыі” былі ўнесены скарачэнне нагрузкі, 12-гадовая школа, механізм фарміравання сацыяльнага заказу, размеркаванне паўнамоцтваў паміж суб’ектамі, якія вызначаюць змест адукацыі, падтрымку інавацыйнага руху, камп’ютарызацыя, новыя адукацыйныя тэхналогіі, дзяржаўныя адукацыйныя стандарты, прыкладныя праграмы, атэстацыя навучэнцаў агульнаадукацыйных устаноў, сістэма ўступных экзаменаў, падтрымка маладых талентаў і г.д. Зразумела, чым большым становіцца аб’ём паняцця і аб’екты, на якія яго можна распаўсюдзіць, тым складаней з такім паняццем працаваць. У Законе аб адукацыі Расійскай Федэрацыі і адукацыйных стандартах прапісана, што змест адукацыі вызначаецца адукацыйнай установай самастойна. Больш за тое, ёсць такое паняцце, як абавязковая частка асноўнай агульнаадукацыйнай праграмы навучальнай установы. І гэтая абавязковая частка ўстанаўліваецца самой школай. Патэнцыяльна ў Расіі каля 40 тысяч школ, значыць, столькі ж абавязковых частак праграм. На думку М.В.Рыжакова, выйсце з гэтай сітуацыі трэба шукаць, і, мабыць, трэба вярнуцца да традыцыйнага паняцця зместу адукацыі.

Яшчэ адзін момант — у Расіі зараз модна выкарыстоўваць тэрмін “парадыгма”, без яго не абыходзіцца ні адна кніга аб адукацыі і перспектывах яе развіцця. Шырока вядомы парадыгмы ведаў, дзейсная, камунікацыйная, культуралагічная, кампетэнтнасная, асобасна арыентаваная, устойлівага развіцця і г.д. З’явіліся і новыя тэрміны, напрыклад, парадыгмальнае асэнсаванне, парадыгмальная ўстаноўка, парадыгмальная сітуацыя і г.д. Між тым гэты тэрмін вызначае пэўны шлях развіцця, якога неабходна абавязкова прытрымлівацца, які павінен быць асэнсаваны і г.д. І настаўнік павінен рэалізоўваць гэтыя парадыгмы на практыцы. Добра, калі яны аднолькава разумеюцца і не супрацьстаяць адна адной. А калі ўсё наадварот? 20 гадоў вядуцца спрэчкі адносна парадыгмы ведаў і дзейснай: якая з іх павінна быць прыярытэтнай. Пры гэтым зразумела, што супрацьпастаўляць іх бессэнсоўна.
“Што рабіць настаўніку ў гэтым моры парадыгм? Не прытрымлівацца іх, здаецца, непрыстойна, а прытрымлівацца — немагчыма. І канкрэтны чалавек альбо гаворыць, што працуе ў адной аўдыторыі ў разрэзе адной парадыгмы, а ў іншай — у разрэзе другой, альбо ён робіць так, як робяць людзі, якія знаходзяцца ў моры: калі ідзе высокая хваля, яны прысядаюць, і яна праходзіць над імі, потым галаву ўзнімаюць — і ўсё ў парадку. Для педагога прастора парадыгмальных падстаў звужаецца да прасторы яго пісьмовага стала, канкрэтнага класа, урока. Яму камфортна, зразумела, ён займаецца сваёй справай і не задумваецца, у якой парадыгме ён працуе. І гэта адзінае, што выратоўвае яго ў гэтай сітуацыі”, — патлумачыў М.В.Рыжакоў.
Якім павінен быць змест агульнай сярэдняй адукацыі? Як размеркаваць вучэбную нагрузку? У Расіі на адукацыйную галіну “Філалогія” адводзіцца 23% вучэбнага часу, у той час як у Бельгіі — 13—15%, у Аўстрыі, Нідэрландах — 10—11% , у Францыі — 17%. На матэматыку і прыродазнаўчыя навукі ў Расіі адводзіцца 13—14%, крыху больш — у Аргенціне, Тунісе, Венгрыі, Італіі, Ірландыі, Кітаі. На думку М.В.Рыжакова, каб зрабіць дзяцей пісьменнымі ці матэматычна адукаванымі, не трэба павялічваць колькасць гадзін на вывучэнне прадметаў, а трэба шукаць новыя методыкі і тэхналогіі эфектыўнага навучання.
Калі можа адбыцца кардынальнае змяненне зместу адукацыі? Як лічыць вучоны, адбудзецца гэта гадоў праз 20—25, калі сфарміруецца сістэма бесперапыннай адукацыі, гэта значыць, дзіця будзе пастаянна знаходзіцца ў адукацыйнай прасторы, будзе назірацца адзінства фармальнай і нефармальнай адукацыі. І тая частка функцый, якую бярэ на сябе школа, будзе перададзена паралельнай структуры — сістэме бесперапыннай адукацыі, а школа пачне займацца тым, чым яна паціху пачынае займацца: фарміраваннем пэўных якасцей асобы, якую патрабуецца выхаваць (працаваць у калектыве, умець суперажываць і інш.). І тады адзінкай зместу стануць не вучэбныя прадметы, а так званыя педагагічныя сітуацыі”.

Вынікі даследаванняў адукацыйнай сітуацыі ў Еўропе і Цэнтральнай Азіі прывёў выконваючы абавязкі кіраўніка Глабальнай практыкі адукацыі Сусветнага банка доктар эканомікі ўніверсітэта Мінесоты ЗША Хрысціян Аэда. Даследаванні паказалі, што рост эканомікі краін звязаны ў першую чаргу з кагнітыўнымі і сацыяльнымі навыкамі (здольнасць працаваць у камандзе, прымаць рашэнні, весці за сабой і г.д.) людзей. І гэтыя навыкі фарміруюцца на працягу ўсяго жыцця чалавека. Адна з самых галоўных задач — даць дзецям магчымасць атрымаць добрую дашкольную адукацыю. У школе вучні павінны набыць базавыя кагнітыўныя кампетэнцыі. На больш позніх этапах варта закладваць прадпрымальніцкія навыкі, рыхтаваць да мабільнасці на рынку працы. Практыка паказвае, што сёння на рынку працы больш запатрабаванымі становяцца нестандартныя кагнітыўныя (аналітычныя) і міжасобасныя навыкі. У цэлым шэрагу краін работадаўцы скардзяцца на тое, што не могуць знайсці супрацоўнікаў з неабходнымі кампетэнцыямі сярод нядаўніх выпускнікоў. З аднаго боку, назіраецца павелічэнне прапаноў, з другога — незадаволенасць работадаўцаў тымі навыкамі, якія маюць прэтэндэнты на рабочае месца.

Напрыканцы пленарнага пасяджэння канферэнцыі слова ўзяў міністр адукацыі С.А.Маскевіч. Ён адзначыў значны ўклад інстытута ў развіццё нацыянальнай адукацыі. Дзейнасць НІА спалучае фундаментальнасць навуковага пошуку і мабільнасць рэагавання на запыты грамадства і выклікі часу.
Міністр адукацыі абазначыў праблемы, якія актуальныя сёння як у нас у краіне, так і ў свеце, і патрабуюць вырашэння. Гэта барацьба са шкодным уздзеяннем наркотыкаў, курыльных сумесей і з тым негатыўным уздзеяннем, якое прынёс інтэрнэт разам з асаблівымі каштоўнасцямі, новымі магчымасцямі, тэхналагічным асваеннем свету. “Для нас важна не проста выбудаваць сістэму практычнай работы, сістэму даследаванняў у гэтых напрамках, але і не разбурыць асноўныя сістэмныя прынцыпы і падыходы да адукацыі ў цэлым”, — падкрэсліў Сяргей Аляксандравіч.
Па словах міністра, зараз прынцыпова важна, выстройваючы тэорыю і практыку як дашкольнай, так і агульнай сярэдняй адукацыі, фарміраваць сацыяльнае асяроддзе, здольнае самаарганізоўвацца, быць інклюзіўным, каб яно было здольным балансаваць свае намаганні ў прасоўванні таленавітых, адораных і клопаце пра тых, хто мае патрэбу ў асаблівай падтрымцы. “Для нас таксама важна знайсці баланс нашых намаганняў — і фінансавых, і інтэлектуальных — паміж фундаментальнай падрыхтоўкай навучэнцаў (у кожнага свой узровень навучання) і кампетэнцыямі, якія патрэбны для жыцця. Гэта задача і тэарэтыкаў, і практыкаў”, — адзначыў С.А.Маскевіч.
Сяргей Аляксандравіч павіншаваў супрацоўнікаў інстытута з юбілеем і ўручыў узнагароды Міністэрства адукацыі. Так, ганаровыя граматы атрымалі М.Б.Анціпава, Л.А.Ісачанкава, Т.Л.Ляшчынская, І.М.Страмок і інш. Нагрудным знакам Міністэрства адукацыі “Выдатнік адукацыі” была ўзнагароджана І.Л.Шаўлякова-Барзенка.
Работа канферэнцыі працягнулася на секцыях. На іх удзельнікі абмеркавалі псіхалагічныя праблемы развіцця асобы ў адукацыі; інавацыйныя падыходы да сучаснай дашкольнай адукацыі; змест і навукова-метадычнае забеспячэнне гуманітарных, матэматычных і прыродазнаўчанавуковых дысцыплін; асноўныя напрамкі і формы развіцця спецыяльнай адукацыі; тэндэнцыі, заканамернасці і перспектыўныя мадэлі педагагічнай адукацыі ў цэлым.

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара.

З ідэяй агульнай супольнасці і повязі пакаленняў

Сёлетні снежань для Нацыянальнага інстытута адукацыі — святочны месяц. Гэтымі днямі ўсім вядомая навукова-метадычная ўстанова святкуе юбілей — 85 гадоў! Мы шчыра віншуем увесь калектыў з гэтай слыннай датай. Супрацоўнікі інстытута заўсёды заяўлялі пра сябе сваёй кампетэнтнасцю і жаданнем працаваць на карысць усёй сістэмы адукацыі. Мы не будзем удавацца ў гісторыю і перыпетыі развіцця і станаўлення НІА, хаця, канечне, на рахунку гэтай установы шмат навукова-метадычных адкрыццяў і дасягненняў. Акрамя таго, гісторыя нацыянальнага інстытута — гэта своеасаблівы летапіс беларускай адукацыі. Сёння ж у цэнтры нашай увагі — сучасныя вектары развіцця беларускай педагагічнай навукі і яе перспектывы. На гэтым і грунтавалася наша размова з дырэктарам Нацыянальнага інстытута адукацыі кандыдатам педагагічных навук Раісай Станіславаўнай Сідарэнка.

— Раіса Станіславаўна, у інстытута багатыя традыцыі. Тым не менш сучасныя ўмовы адукацыйнага асяроддзя патрабуюць бесперапыннага руху наперад. Якія вектары навукова-метадычнага развіцця вы лічыце на сённяшні дзень самымі актуальнымі?
— У першую чаргу захаванне традыцыйных кірункаў дзейнасці. Сістэма адукацыі павінна забяспечваць своеасаблівую “повязь пакаленняў” — ствараць умовы для трансляцыі вопыту сацыяльных, культурных зносін, для фарміравання каштоўнаснага стаўлення да гісторыі і сучаснасці беларускага грамадства. У сувязі з гэтым інстытут выступае захавальнікам каласальнага навуковага і метадычнага вопыту навучання і выхавання, які назапашаны ў айчыннай педагагічнай традыцыі. Галоўная наша задача — забеспячэнне зместу дашкольнай, агульнай сярэдняй і спецыяльнай адукацыі. Гэта заўсёды было і застанецца нашым прыярытэтам.
Але мы выдатна разумеем, што час мяняецца, і літаральна ў бягучым годзе ў інстытута з’явіліся новыя кірункі дзейнасці. Мы хочам усе нашы адукацыйныя рэсурсы наблізіць да рэальнасці. Гаворка ідзе пра электронныя адукацыйныя рэсурсы, максімальнае выкарыстанне інтэрнэт-тэхналогій. У сувязі з гэтым, ствараючы Нацыянальны адукацыйны партал, мы найперш думалі пра стварэнне адзінай супольнасці: настаўнікаў, бацькоў, дзяцей. Даўно вядома выслоўе: дзіця выхоўвае ўсё, што яго акружае, — кожная рэч, кожны чалавек, кожнае слова, пачутае ад дарослых, кожнае іх дзеянне. Гэтак жа мы можам гаварыць і пра адукацыю дзіцяці. Адукацыю дзіцяці дае ўсё, пачынаючы ад яго асяроддзя. А мы павінны навучыць яго не толькі вучыцца, але і атрымліваць інфармацыю. І ўсе праекты, якія пачынаюцца сёння ў НІА, якраз на гэта і арыентаваны. Сёння неабходна дапамагчы і настаўніку, і бацькам, і вучню, таму і неабходны быў рэсурс, які дапамог бы забяспечыць такое ўзаемадзеянне.
Яшчэ адным перспектыўным і запатрабаваным праектам інстытута з’яўляецца распрацоўка электронных адукацыйных рэсурсаў. Была праведзена вялікая навукова-даследчая работа. І чым бліжэй мы падыходзілі да фінішу, тым больш разумелі, што да экспертызы гэтых электронных вучэбных рэсурсаў неабходна далучаць настаўнікаў-практыкаў. Мы заўсёды гаворым пра тое, што практыку неабходна набліжаць да навукі і спалучыць гэта ўсё з методыкай. Вось цяпер, на апошнім этапе навукова-даследчай работы ў галіне электронных адукацыйных рэсурсаў, да дзейнасці нашых навукоўцаў, метадыстаў далучыліся педагогі, якія на практыцы ў сваіх класах вызначаюць усе перавагі і недахопы прапанаваных намі электронных рэсурсаў. У будучыні мы працягнем працаваць як над электроннымі прадуктамі для настаўніка, так і для вучня, і рабіць іх выключна практыка-арыентаванымі.

— І выкарыстоўваць для гэтага платформу партала, які ўжо паспеў стаць пляцоўкай для ўзаемадзеяння. Ці можна падвесці ўжо першыя вынікі функцыянавання Нацыянальнага адукацыйнага партала?
— Яны відавочныя. Мы праводзім шмат сумесных праектаў з вучнямі. Усе яны ў адкрытым доступе. У нас вельмі добра працуюць анлайн-кансультацыі. Калі спачатку педагогі не вельмі спяшаліся да нас па кансультацыю, то цяпер, калі ўбачылі, што яна даецца аператыўна і неабходным спецыялістам (аўтар падручніка, супрацоўнік лабараторыі), зваротаў стала значна больш. На партале з’явілася шмат бацькоў, што таксама вельмі радуе, бо ідэя стварэння адзінай супольнасці пачала працаваць.

— Раіса Станіславаўна, вельмі прыемна, што Нацыянальны інстытут адукацыі стаў такім адкрытым для ўсіх удзельнікаў адукацыйнага працэсу, але разам з тым ваша ўстанова з’яўляецца навукова-метадычным цэнтрам айчыннай педагогікі, дзе праводзяцца сур’ёзныя даследаванні і аналіз педагагічных інавацый.
— Гэта сапраўды так. Навуковыя даследаванні, якія ажыццяўляюцца ў інстытуце, звязаны з праектаваннем і распрацоўкай сучаснага зместу і навукова-метадычнага забеспячэння адукацыйнага працэсу на ўзроўнях дашкольнай, агульнай сярэдняй і спецыяльнай адукацыі. Інстытут з’яўляецца галаўной арганізацыяй-выканаўцам шэрага важных дзяржаўных і галіновых праграм (падпраграмы “Адукацыя”, “Гісторыя, культура, грамадства, дзяржава”, дзяржаўнай праграмы развіцця спецыяльнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь, галіновых праграм “Сучаснае адукацыйнае асяроддзе”, “Электронныя адукацыйныя рэсурсы” і інш.). Відавочна, што эфектыўнасць навукова-педагагічнага пошуку сёння шмат у чым залежыць ад яе прагнастычнай скіраванасці: маецца на ўвазе неабходнасць вызначыць на падставе аналізу разнастайных фактараў, які змест, якія метады, адукацыйныя тэхналогіі і рэсурсы дазволяць сфарміраваць асобу, у якой ініцыятыўнасць, прадпрымальнасць, канкурэнтаздольнасць спалучаюцца з высокім узроўнем грамадзянскай, маральнай культуры. У той жа час вынікі навуковых даследаванняў, якія ажыццяўляюцца ў інстытуце, маюць выразны практыка-арыентаваны характар: варта згадаць пра запатрабаванасць у педагагічнай грамадскасці вучэбна-метадычных комплексаў для правядзення факультатыўных заняткаў, кантрольна-вымяральных матэрыялаў для бягучай і выніковай атэстацыі вучняў, камплекты дыдактычных сцэнарыяў урокаў.
Эксперыментальную дзейнасць, якую вядзе інстытут (штогод ва ўстановах адукацыі рэспублікі рэалізуецца ад 15 да 20 эксперыментальных праектаў), а таксама маніторынгавыя даследаванні якасці адукацыі варта разглядаць у кантэксце сістэмна-апераджальнага забеспячэння ўстойлівага развіцця адпаведных узроўняў адукацыйнай сістэмы.
Адпаведна, на апераджэнне арыентавана і дзейнасць, звязаная з развіццём нацыянальнага вучэбнага кнігавыдання. З мэтай удасканалення якасці новых вучэбных выданняў інстытут арганізуе комплексную навуковую экспертызу і праводзіць вопытную праверку падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў для ўстаноў дашкольнай, агульнай сярэдняй і спецыяльнай адукацыі. Удзел у экспертызе бяруць вядомыя навукоўцы, у тым ліку спецыялісты НАН і ВАК Беларусі. Вопытная праверка выданняў ажыццяўляецца ва ўстановах адукацыі (з 2010 да 2014 года такіх устаноў было 707), прычым да яе далучаюцца не толькі педагогі (больш за 1800 у акрэслены перыяд), але і вучні (у анкетаванні брала ўдзел каля 25 000) і іх бацькі (каля 17 000).

— Апошнім часам у грамадскасці, у тым ліку і педагагічнай, з’явілася думка, што наша педагагічная навука не развіваецца і педагогаў-навукоўцаў у нас няма. Ці карэктныя такія меркаванні?
— Такое меркаванне сапраўды некарэктнае. Мы павінны разумець, што развіццё педагагічнай навукі ў Беларусі — гэта не вынаходніцтва. Мы не павінны вынаходзіць веласіпед, як, зрэшты, і жыць у нейкім вакууме. На гэта мы проста не маем права. І абсалютна разумна тое, што пэўныя тэндэнцыі, якія назіраюцца і ў блізкім, і ў далёкім замежжы, падхопліваюцца намі, развіваюцца і карэкціруюцца з улікам нашага адукацыйнага асяроддзя.
Акрамя таго, апошнім часам з’явіліся вельмі цікавыя артыкулы нашых навукоўцаў з вядучых універсітэтаў рэспублікі, у якіх якраз і ідзе гаворка пра педагогіку і методыку. Але спецыфіка навуковага свету такая, што навукоўцы, заглыбіўшыся ў сваю дзейнасць, вельмі часта не прэзентуюць шырокай грамадскасці вынікі сваіх даследаванняў. Насамрэч ім гэта не так і важна. Ім проста шкада часу на рознага кшталту піяр.
У сувязі з гэтым дзейнасць нашага партала і адукацыйнага цэнтра накіравана ў тым ліку і на папулярызацыю навуковых дасягненняў у педагогіцы і методыцы. Больш за тое, у нас ёсць ідэі збліжэння прадстаўнікоў навукі і педагагічнай супольнасці. Цяпер мы працуем над іх рэалізацыяй. У нас дзейнічае шмат навуковых школ (па методыцы выкладання, па вучэбных прадметах). Да нас едуць па вопыт у спецыяльнай адукацыі. Дарэчы, 11 снежня ў нас будзе праходзіць міжнародная навукова-практычная канферэнцыя, прымеркаваная да юбілею, і мы чакаем шмат замежных гасцей, якія цікавяцца нашымі навуковымі напрацоўкамі.
Задача інстытута — працаваць на апераджэнне і прадказваць, якія кірункі ў адукацыі патрабуюць дапрацоўкі. Але ў такіх пытаннях неабходна цеснае супрацоўніцтва з навукоўцамі, якія могуць пралічыць праблемы наперад. У нас ёсць прыклады, калі настаўнікі-практыкі становяцца навукоўцамі, што, безумоўна, ідзе толькі на карысць нашай педнавуцы.

— Не магу не запытацца пра змест агульнай сярэдняй адукацыі. І не толькі таму, што яго забеспячэнне з’яўляецца прыярытэтным у дзейнасці вашага інстытута, а яшчэ і таму, што апошнім часам ён стаў яблыкам разладу паміж педагагічнай, вучнёўскай, бацькоўскай і грамадскай супольнасцямі.
— Напэўна, падставы для сумненняў і незадаволенасці існуюць у прадстаўнікоў усіх супольнасцей. Не задавальняе якасць падручнікаў, ёсць недавер у адносінах да правільнасці адабранай інфармацыі ў вучэбных праграмах, бо вучні перагружаны. Усё гэта падштурхоўвае да пытання: а ці правільнае ўсё тое, што зроблена? Калі мы з дванаццацігодкі пераходзілі на адзінаццацігадовае навучанне, калі ў нас было профільнае навучанне, павышаны і базавы ўзровень навучання і калі ў выніку з ўсяго гэтага мы рабілі базавую праграму, то ў межах многіх вучэбных прадметаў аўтары імкнуліся захаваць навуковасць у падыходах (якая, дарэчы, праходзіла паспяховую экспертызу ў нас, у Расіі) і прыўнесці ўсё неабходнае для паступлення вучня ў ВНУ. У выніку вучэбныя праграмы аказаліся вельмі насычанымі і інтэнсіўнымі, бо давялося скарачаць колькасць гадзін. Вось гэтая спрасаванасць і адсутнасць часу на адпрацоўку вучэбнага матэрыялу, паўтарэнне прывяло да таго, што мы цяпер маем.
Разам з тым прынята абсалютна правільнае рашэнне аб вяртанні да профільнага навучання. Ужо два гады мы працуем з павышаным узроўнем вывучэння прадметаў, а яно можа быць рэалізавана пры наяўнасці такіх абавязковых складнікаў, як настаўнік, які можа выкладаць на павышаным узроўні, вучні, якія жадаюць вывучаць прадметы на такім узроўні, і матэрыяльна-тэхнічная база навучальнай установы. І сёння ўжо відавочна, што ўзяць тое, што некалі было напрацавана па профільным навучанні, паглыбленым і павышаным узроўнях, і перанесці ў рэаліі сённяшняга дня немагчыма. Таму інстытут цяпер працуе над карэкціроўкай вучэбных праграм як для профільнага навучання ў 10—11 класах, так і для базавага ўзроўню. Прынамсі, залішняя навуковасць з базавай адукацыі будзе знімацца.
Акрамя таго, у базавай школе павінна ажыццяўляцца дапрофільная падрыхтоўка праз факультатыўныя заняткі. Мы рыхтуем адпаведныя рэкамендацыі. Яшчэ працуем над зместам новых вучэбных планаў для ўсіх класаў. У прыватнасці, прадугледжваецца роўная колькасць гадзін на вывучэнне беларускай і рускай мовы ў пачатковай школе, карэкціроўка ў базавай школе, з’яўленне сусветнай мастацкай культуры. У гэтай рабоце мы ўлічваем і наш папярэдні вопыт, і вопыт Расіі, Украіны, Польшчы, Літвы, Фінляндыі. Калі браць пад увагу прадметны змест, то па многіх прадметах ён блізкі да расійскага.

— Раіса Станіславаўна, наш зменлівы час патрабуе мабільнасці, і ад адукацыі ў першую чаргу. Ці вымагае час выканання функцый, якія яшчэ пяць гадоў назад падаліся б неўласцівымі ці нязвыклымі для інстытута?
— Спецыфіка дзейнасці інстытута, ды і сама дынаміка развіцця адукацыйнай прасторы задае такі тэмп работы, што часу раскладваць задачы, якія ставяцца перад нашай установай, на звыклыя і нязвыклыя, проста няма. Напрыклад, з нядаўняга часу ў інстытуце ажыццяўляецца распрацоўка і апрабацыя новых механізмаў аплаты працы педагагічных работнікаў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі, распрацоўваюцца падыходы і механізмы ўкаранення так званага нарматыўна-падушавога фінансавання ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі. У сувязі з гэтым актывізуецца ўзаемадзеянне з прадстаўнікамі міжнародных арганізацый па пытаннях навукова-метадычнага і арганізацыйнага суправаджэння пілотных праектаў па новых механізмах фінансавання.
У 2014—2017 гадах інстытуту даручана рэалізацыя гранта Фонду інстытуцыянальнага развіцця Сусветнага банка, вылучанага з мэтай садзейнічання ўкараненню доказна-абгрунтаванага падыходу да паляпшэння якасці і эфектыўнасці ў сферы адукацыі. Нельга сказаць, што ў інстытуце дагэтуль зусім не распрацоўвалася праблематыка эканомікі адукацыі. Але можна ўпэўнена сцвярджаць, што сістэмная работа на аснове міжнароднага вопыту, арыентаваная на запыты нацыянальнай адукацыі і скіраваная на аператыўнае апрабаванне навуковых распрацовак, адбываецца на нашых вачах.

— А ці могуць распрацоўкі нацыянальнага інстытута (навуковыя, вучэбна-метадычныя) зацікавіць прадстаўнікоў замежнай адукацыйнай супольнасці? У якім кірунку найбольш актыўна развіваецца міжнародная дзейнасць НІА?
— Пра тое, што для міжнароднай адукацыйнай супольнасці з’яўляецца цікавай дзейнасць інстытута і яго вынікі, сведчыць развіццё супрацоўніцтва з аўтарытэтнымі міжнароднымі структурамі: Еўразійскай асацыяцыяй ацэнкі якасці адукацыі, ЮНЕСКА, ЮНІСЕФ, Сусветным банкам, шэрагам іншых арганізацый і фондаў. Канцэптуальныя ідэі, метадалагічныя падыходы да развіцця адукацыі, якія распрацоўваюцца ў інстытуце, нязменна выклікаюць зацікаўленую рэакцыю з боку міжнародных экспертаў і даследчыкаў падчас абмеркавання на прадстаўнічых навуковых форумах як у Беларусі, так і за яе межамі. Па запрашэнні расійскіх калег інстытут далучыўся да рэалізацыі міжнароднага праекта, звязанага з вывучэннем узроўню інфармацыйна-камунікацыйнай кампетэнтнасці дзевяцікласнікаў, у межах якога беларускія вучні прадэманстравалі дастаткова высокі ўзровень валодання адпаведнымі кампетэнцыямі.
Не меншую цікавасць замежныя калегі праяўляюць і да падрыхтаваных у інстытуце вучэбна-метадычных выданняў, электронных сродкаў навучання. Канкрэтызуецца гэты інтарэс у прапановах аб супрацоўніцтве. Дарэчы, нямала іх прагучала падчас ІІІ з’езда настаўнікаў і работнікаў адукацыі дзяржаў — удзельніц СНД, які не так даўно прымала Рэспубліка Беларусь. Многія замежныя ўдзельнікі з’езда звярталі ўвагу на тое, наколькі сістэмна, комплексна ў нашай краіне ажыццяўляецца дзейнасць па забеспячэнні сістэмы адукацыі сучаснымі вучэбна-метадычнымі выданнямі, сродкамі навучання, інфармацыйна-адукацыйнымі рэсурсамі.

— Раіса Станіславаўна, мы яшчэ раз віншуем вас і ўвесь калектыў Нацыянальнага інстытута адукацыі з такім важкім юбілеем і зычым толькі плённай працы на карысць нашай адукацыі.
— Дзякуй. Я таксама хачу павіншаваць усіх сваіх калег са святам і пажадаць ім руху наперад, новых адкрыццяў і аптымізму, прычым як навуковага, так і проста чалавечага, бо работа кожнага супрацоўніка і інстытута ў цэлым з’яўляецца вельмі важнай для ўсёй сістэмы адукацыі, а гэта значыць і для настаўнікаў, і для вучняў, і для бацькоў.

— Вялікі дзякуй за цікавую і змястоўную размову.

Гутарыла Вольга ДУБОЎСКАЯ.