Літаратура ў паслоўным перакладзе,

або Як сучаснаму падлетку зразумець мову класічных пісьменнікаў

Малады настаўнік рускай мовы і літаратуры прыходзіць працаваць у старшыя класы. Ён поўны натхнення, энтузіязму, трымае томік Пушкіна ці Грыбаедава ў руцэ. А ў дзяцей у галаве “УКантакце”, “Інстаграм”, першае каханне ў сэрцах і думках… Маладая настаўніца рускай мовы і літаратуры сярэдняй школы № 165 Мінска Вікторыя Аляксандраўна СІНЮК расказвае, як шукае падыход да сваіх вучняў і што робіць, каб “разумнае, добрае, вечнае” было патрэбна маладому пакаленню, дзеліцца праблемамі, з якімі сутыкнулася падчас выкладання літаратуры ў старшых класах, і пераконвае, што адна і тая ж адзнака можа “гучаць” абсалютна па-рознаму.

Колькі крокаў ад тэорыі да практыкі?

“Калі прыходзіш у якасці маладога спецыяліста ў сваю першую адукацыйную ўстанову, пачынаеш адчуваць недахоп менавіта педагагічнай падрыхтоўкі. Так было і ў мяне: БДУ скончыла з чырвоным дыпломам, заўсёды імкнулася павышаць сваю гнасеалагічную кампетэнцыю. Тэарэтычныя веды па прадмеце атрымала цудоўныя, але па большай частцы тэорыя была адарвана ад рэальнага жыцця. Гэта становіцца вельмі адчувальна, калі пачынаеш працаваць. Адразу адзначу, што асабліва не хапае ведаў па педагагічнай псіхалогіі. На лекцыях нам расказвалі аб праграмах, канцэпцыях, адукацыйных стандартах, а пра тое, як прыйсці ў клас з 25-цю дванаццацігадовымі дзецьмі і навесці там парадак, ніхто не сказаў. Асабіста мне не хапіла яшчэ і разнастайнасці практыкі. Падчас вучобы праходзіла практыку ў юрыдычным каледжы БДУ. Навучэнцы гэтай установы ўжо прайшлі пэўны адбор, яны матываваныя, прасунутыя ў гуманітарнай сферы, таму з імі лягчэй працаваць, не адцягваючы ўвагу на выхаваўчыя моманты. У школе ж дзіця спачатку трэба зматываваць, а потым пачынаць выкладанне прадмета.

На працягу года Вікторыя Аляксандраўна працавала ў гімназіі № 9, пасля зрабіла перапынак у педагагічнай дзейнасці на 2 гады — скончыла аспірантуру БДУ, а працягнула працоўную дзейнасць у сярэдняй школе № 165 Мінска. “Розніца ў адчуванні сябе як настаўніка адразу пасля ўніверсітэта і пасля аспірантуры, канечне, вялізная. Ты пакаштаваў ужо гэтага хлеба і не ідзеш на работу, поўны рамантычных ідэй, што зараз усё пойдзе як па масле, не панікуеш, калі твой падрабязны план-канспект ужо на першых хвілінах урока аказваецца зусім нежыццяздольным”.

Адзнака як стымул

“Я лічу, што тая ж “дзясятка”, “дзявятка” ці “двойка” ў розных сітуацыях можа “гучаць” абсалютна па-рознаму. Напрыклад, дзіця, якому было цяжка, у якога нешта не атрымлівалася, зрабіла пэўны рывок, але мне не шкада будзе паставіць яму “дзясятку”, нават калі гэта не тая “дзясятка”, якую атрымлівае выдатнік Пеця Іваноў. У гэтым плане я не абсалютызую дзесяцібальную шкалу ацэнкі. Я настаўніца вельмі шчодрая на адзнакі і адчуваю вялікае задавальненне, калі стаўлю добрыя адзнакі. Я ведаю, што гэта стымулюе дзіця часам значна больш, чым нездавальняючая ацэнка яго ведаў. Зразумела, калі ў чалавека 5 памылак у дыктоўцы, я стаўлю адзнаку ў адпаведнасці з нормамі Міністэрства адукацыі. Але калі гэта літаратура і ў мяне ёсць свабода выбару адзнакі, я ацэньваю так, як таго патрабуе сітуацыя. Нават калі само дзіця адчувае, што яно не дацягнула, і ты гэта ведаеш — паставіш “10”, і ў дзіцяці крылы вырастаюць”.

Вікторыя Аляксандраўна пераканана: да такога разнастайнага свету дзяцей прыкладаць нормы і спрабаваць уціснуць у іх ацэньванне немагчыма. Адно дзіця ад “чацвёркі” і “пяцёркі” засмуціцца і наступны раз будзе баяцца нават падняць руку, а другога, наадварот, такія адзнакі падштурхнуць да дзеяння. У нашай рабоце, як банальна гэта ні гучала б, трэба быць чалавечным педагогам і добрым псіхолагам. Настаўніца прыгадвае выпадак, які здарыўся на пачатку яе педагагічнай дзейнасці.

“Толькі прыйшла працаваць у школу, а ў хлопчыка з майго класа па рускай мове стаяла “чацвёрка”. Выклікала яго ўпершыню і ўбачыла неверагоднае для непаспяховага вучня: мова пастаўлена фантастычна добра, і разважае хлопец так цікава, што заслухаешся. А пісьменнасць сапраўды на “чацвёрку”. Але ж мы не толькі за памылкі адзнакі ставім, а і за ўменне гаварыць, выказваць свае думкі. Што рабіць? Паразважала і вырашыла даць яму магчымасць зразумець, што “чацвёрка” — часовая няўдача. А пасля кожны ўрок бачыла ўзнятую ўгару руку. Хаця на першых уроках сядзеў і баяўся не тое што руку падняць, а наогул на вочы трапіць. Вось вам і матывацыя: адзін раз паказаць, што вучань можа значна больш, павысіць яго планку, а пасля назіраць паступовы поспех”.

Розны ўзрост — розны падыход

Вікторыя Аляксандраўна выкладае мову і літаратуру і ў шостых, і ў дзявятых класах. Яна заўважае, што, хоць паміж гэтымі класамі няма вялікай узроставай адлегласці, розніца ўсё ж адчувальная.

“Шасцікласнікі лёгка ідуць на кантакт. Як толькі адчуваюць тваю да іх прыхільнасць, адсутнасць “казарменнай” дысцыпліны — яны адкрываюцца. Іншая справа — у іх пачынаецца пераходны ўзрост. Зразумела, што ў гэты час у чалавеку адбываюцца такія працэсы, з якімі яму і самому цяжка даць рады. Тым больш цяжка гэта зрабіць бацькам і настаўнікам. Але, нягледзячы на гэта, шасцікласнікаў лягчэй зацікавіць, павесці за сабой. З дзевяцікласнікамі цяжэй. Яны ўжо больш-менш сфарміраваныя людзі, і кола цікавасцей у іх устаялася. Не заўсёды яно вельмі шырокае, таму прыўнесці туды штосьці новае праблематычна. Усе мы ведаем: чым старэйшы чалавек, тым цяжэй да яго знайсці падыход”.

В.А.Сінюк выкарыстоўвае розныя метады, каб прыцягнуць увагу на ўроку. Нешта спрацоўвае ў сярэдніх класах, нейкія метады актуальныя ў старшакласнікаў.

“Старшакласнікі адразу пераключаюць на цябе ўвагу, калі сутыкаюцца з нетыповым прывітаннем або калі я пачынаю размову пра рэчы, якія не тычацца ўрока (выпадкі з жыцця, навіны дня). Шасцікласнікам асабліва цяжка ў плане падтрымання дысцыпліны на ўроку: у іх шмат энергіі, якую ім цяжка суняць, а тут яшчэ вучыцца прымушаюць. Калі прыходзіш і бачыш, што ў класе эмацыянальны непарадак, — уключаеш “начальніка”, каб на цябе адрэагавалі. Скажу шчыра: у працэсе ўрока мне не шкада крыху адысці ад тэмы, калі яна сухаватая, складаная і не знаходзіць паразумення сярод вучнёўскай аўдыторыі. Часта пераключаюся на наглядныя крыніцы інфармацыі: паказваю карціны, рэпрадукцыі — так і дзеці крыху адпачываюць, і мне лягчэй весці ўрок”.

Чытацкая культура пачынаецца з сям’і

“Амерыку не адкрыю, калі скажу: калі чалавек шмат чытае, то і пісьменным ён будзе. Хаця ёсць сярод маіх вучняў і выключэнні з правіл: дзіця чытае шмат, нават само нешта піша, вуснае маўленне пастаўлена бліскуча, а вось пісьменнасць кульгае. Я заўсёды прашу, каб яны, чытаючы, назіралі за словам, думалі, пра што чытаюць, заклікаю да таго, каб чыталі шмат разнастайнай літаратуры. Тады чалавеку прасцей без зазубрывання правіл быць дастаткова пісьменным. А арфаграфічную работу: дыктоўкі, замацаванне арфаграм — вядзём пастаянна”.

Ва ўсе часы былі дзеці, якія любілі чытаць, і тыя, якія зусім не чытаюць. Настаўнік павінен лічыцца з гэтым. Але насуперак меркаванню, што сучаснага падлетка з кніжкай амаль не сустрэнеш, шасцікласнікі Вікторыі Аляксандраўны вельмі любяць чытаць.

“Бацькам на заметку: дзеці, хаця б крыху аддаленыя ад сучасных тэхналогій, у якіх няма пастаяннай магчымасці пагружацца ў віртуальную рэальнасць, прагныя да чытання. Сярод маіх вучняў-шасцікласнікаў ёсць хлопчык, які жыве за горадам і дома зусім не мае інтэрнэту. Дзіця паглынае кнігі! Класіка дзіцячай і падлеткавай літаратуры, фантастыка, на пачатку навучальнага года прачытаў падручнік па літаратуры за шосты клас — ад кніг хлопчыка не адарваць. Дарэчы, і на ўроках рускай мовы ён паказвае высокую пісьменнасць. Цікавасць да кніжнай культуры і ведаў у яго наогул вялікая — шмат у чым па прычыне яго адарванасці ад віртуальнага асяроддзя. Чалавек, які не мае пастаяннага кантакту з камп’ютарным светам, павінен узбагачаць свой унутраны свет з дапамогай іншых крыніц інфармацыі — кніг.

Цяга да чытання залежыць ад таго, ці закладзена чытацкая культура ў сям’і. Прыходзяць да мяне шасцікласнікі і гавораць: “У мяне шмат чытае бацька, таму я таксама люблю чытаць. Ён параiў прачытаць “Забіць перасмешніка” Харпер Лі. І я разумею: вось яны, традыцыі сямейнага чытання. Калі дзіця рэгулярна бачыць бацькоў з кнігамі, над ім не трэба стаяць і дзяўбці: “Чытай, чытай!” Дзіця капіруе ў першую чаргу мадэль паводзін, а не словы.

Яшчэ адзін момант, які на маіх уроках спрацоўвае на ўра тады, калі навучэнцы не хочуць чытаць, — выкарыстанне нейкага кранальнага пазапраграмнага кніжнага сюжэта. Напрыклад, у гэтым годзе я самавольна ўключыла ў літаратурную праграму шасцікласнікаў апавяданне А.П.Чэхава “Ванька”. Чыталі не ўсе, але тыя, хто не прачытаў, а толькі слухаў нашу з класам размову пра гаротнага Ваньку, зацікавіліся і на наступны ўрок прыйшлі з кнігамі. Для мяне як для настаўніцы літаратуры вялікая радасць бачыць вучня з кнігай, нават калі яна не адносіцца да школьнай праграмы. Ніколі не трэцірую дзяцей, калі яны час ад часу чытаюць не праграмнае, а нешта сваё”.

Настаўніца з радасцю назірае за тым, што яе вучні, калі і чытаюць, то якасную літаратуру, а не творы-аднадзёнкі. Ад шасцікласнікаў апошнім часам яна чула пра “Запіскі Шэрлака Холмса” Артура Конан-Дойля, раманы Жуля Верна, фантастыку Рэя Брэдберы. А вось цікавасць да Гары Потэра і “Уладара пярсцёнкаў” яе выхаванцы перараслі яшчэ ў пятым класе. У дзевяцікласнікаў — пяшчотны ўзрост, вясна на душы, таму і схільнасці іншыя. Часцей за ўсё на дзявочых партах з’яўляецца Франсуаза Саган.

Класіка на пальцах

“Многія моманты, на якіх я засяродзілася, адносяцца да маёй работы з вучнямі сярэдняга школьнага ўзросту — пятымі, шостымі класамі. Адзінаццаці- і дванаццацігадовыя дзеці яшчэ ўспрымальныя да ўсяго новага, давяраюць даросламу, не маюць такой яршыстасці, якая ёсць у 14—15-гадовых падлеткаў, ставяцца да літаратуры больш сур’ёзна. А вось да дзевяцікласнікаў патрэбен зусім іншы падыход. У іх ужо выпрацавана свая сістэма каштоўнасцей, але, як гэта ні крыўдна, у асноўным яны заключаны ў тэлефонах і планшэтах. У гэтых падлеткаў няма інфармацыйнага голаду, наадварот, ёсць перанасычэнне. Зноў-такі, ёсць сярод іх аматары чытання і ёсць тыя, хто лічыць, што ім усё гэта наогул не трэба, ну, хіба толькі для атэстата, каб не было з ім лішніх праблем. Бывае, што дзеці ходзяць на ўрок выключна за гэтым і нават не ўтойваюць такі факт ад настаўніка. Тут я працую ў першую чаргу над тым, каб падлеткі арыентаваліся ў школьнай праграме. Аднак апошнім часам узнікае зусім нечаканы момант: калі праходзім па праграме “Гора ад розуму” А.С.Грыбаедава, мне замест таго, каб пагружацца ў глыбокі аналіз твора, даводзіцца літаральна перакладаць твор з рускай мовы на рускую. Сучасныя пятнаццацігадовыя падлеткі вучаць на памяць знакаміты маналог Чацкага, не разумеючы слоў. Гэта глабальная праблема! Тое ж самае адбываецца і з “Недаросткам” Д.І.Фанвізіна і нават з “Яўгенам Анегіным” А.С.Пушкіна. Калі пачыналі чытаць А.С.Пушкіна, дайшло да абсурду: я практычна цэлы ўрок ледзь не на пальцах тлумачыла першую страфу з “Яўгена Анегіна”. Слоўнікавы запас сучасных дзевяцікласнікаў катастрафічна малы, інтэлектуальная планка таксама зніжаецца. Баюся, каб, калі мы дойдзем да класікі ХХ стагоддзя, мне не прыйшлося перакладаць паслоўна Талстога і Ясеніна. Дзеці паспяваюць вельмі павярхоўна схапіць толькі агульную канву класічнага твора і сфарміраваць агульныя думкі. Гэта жахлівая тэндэнцыя. І праблема не толькі маіх класаў. З ёй зараз сутыкаюцца ўсе настаўнікі-славеснікі. Як яе вырашаць? На маю думку, знаёмства з рускай класікай лепш пачынаць як мага раней — у восем-дзесяць гадоў. Тады не павінна ўзнікнуць неразумення мовы класічных пісьменнікаў. Прызнаюся шчыра, я ў замяшанні, таму свой шосты клас нагружаю класічнымі творамі ўжо зараз і бачу, што калі дзеці штосьці і не разумеюць, то хаця б здагадваюцца пра значэнне многіх слоў, і ў рэшце сэнс твора ім становіцца зразумелым. Гэта крыху абнадзейвае. Ёсць спадзяванне, што з гэтымі дзецьмі мы выйдзем на крыху іншы ўзровень”.

Алёна КРЫВЯНКОВА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

У школе на сваім месцы

Кожны чалавек імкнецца знайсці сябе ў прафесійным жыцці. Аднак далёка не ва ўсіх гэта атрымліваецца. Настаўніца рускай мовы і літаратуры гімназіі № 4 Магілёва Вольга Бегунова-Гальцова з гэтай задачай справілася: знайшла прафесійнае прызванне і сёння з упэўненасцю гаворыць, што менавіта ў школе, побач з вучнямі, яна на сваім месцы.

У свае школьныя гады Вольга Мікалаеўна была выдатніцай, удзельнічала ў алімпіядным руху. Перад здольнай выпускніцай былі адкрыты дзверы многіх ВНУ. Але яна свядома выбрала філалагічны факультэт МДУ імя А.А.Куляшова, вырашыўшы стаць настаўніцай.

— Пэўную ролю ў гэтым выбары адыграла мая асаблівая схільнасць да моў. А яшчэ — жаданне не проста самой вывучаць філалогію, але і раскрываць яе сакрэты іншым, — гаворыць Вольга Бегунова-Гальцова.

Пара студэнцтва праляцела для яе незаўважна. Вольга Мікалаеўна актыўна праяўляла сябе ў грамадскім жыцці ўніверсітэта. Захапляла яе і вучоба. Прычым настолькі, што запаветны дыплом яна атрымала з адзнакай. Таленавітай дзяўчыне прапаноўвалі застацца выкладаць на адпаведнай універсітэцкай кафедры, але яе нястрымна цягнула ў школу.

Па размеркаванні ўчарашняя студэнтка-выдатніца трапіла ў гімназію № 4 горада. У гэтай установе і стала рэалізоўваць сябе як педагог. Свой самы першы ўрок зараз яна ўспамінае з усмешкай, бо калі восем гадоў назад упершыню зайшла ў вучэбны кабінет у якасці настаўніка, то не на жарт расхвалявалася.

— Захапіць вывучэннем рускай мовы мне трэба было адзінаццацікласнікаў, таму спачатку прысутнічала пэўнае хваляванне. Перажывала, а раптам з-за невялікай розніцы ва ўзросце не змагу заваяваць у класе неабходны аўтарытэт. Але ўсе страхі аказаліся марнымі, да дзяцей удалося знайсці падыход. Не без складанасцей, але справілася і з тым, каб зацікавіць іх прадметам, — адзначае малады спецыяліст Вольга Мікалаеўна. Яна здзіўляла старэйшых калег сваім непераадольным імкненнем да павышэння прафесійнага ўзроўню. Настаўніца перыядычна наведвала ўрокі ўсіх педагогаў гімназіі, не саромелася звяртацца да дасведчаных выкладчыкаў па дапамогу і параду, старанна вывучала перадавыя адукацыйныя тэхналогіі, старалася прымяняць іх на сваіх занятках. Такое імкненне да адточвання педагагічнага майстэрства не прайшло бясследна. Сёння за плячыма Вольгі Бегуновай-Гальцовай усяго восем гадоў працоўнага стажу, але яна ўжо мае першую кваліфікацыйную катэгорыю і ў найбліжэйшы час плануе атэставацца на вышэйшую. У гімназіі яе лічаць педагогам, які цалкам прафесійна адбыўся.

Шляхам пастаянных пошукаў маладая настаўніца выпрацавала ўласныя методыкі выкладання. Галоўны прынцып, якога прытрымліваецца Вольга Мікалаеўна: не быць для вучняў толькі ўрокадаўцам. На сваіх занятках яна імкнецца рабіць працэс навучання займальным і асобасна арыентаваным. Важным фактарам лічыць наладжванне кантакту, узаемадзеяння з вучнямі. Для эфектыўнага засваення ведаў у кожным класе прымяняе розныя метады работы. Так, у сярэднім звяне робіць упор на выкарыстанне ў структуры ўрокаў гульнявых форм. Старшакласнікаў больш матывуе на самастойную дзейнасць, ставіць перад імі праблемы, вызначае тэмы для даследаванняў. Падчас урокаў Вольга Бегунова-Гальцова таксама даволі часта прымяняе інтэрактыўныя метады, прынцып актыўнай адзнакі. Цікавай асаблівасцю з’яўляюцца гутаркі, якія настаўніца вядзе з дзецьмі ў іх сшытках.

— Правяраючы сшыткі, я заўжды пакідаю ў іх кароткія паведамленні-каментарыі для вучняў, у якіх тлумачу памылкі, стымулюю да паглыблення ведаў. Як паказвае практыка, такая перапіска — дзейсны спосаб матывацыі да вучобы, — гаворыць Вольга Мікалаеўна.

Творча падыходзіць яна і да арганізацыі заняткаў па літаратуры. Рознымі спосабамі падае творы такім чынам, каб вучням хацелася іх прачытаць. На ўроках педагог падштурхоўвае дзяцей да дыялогу, дыскусіі, разважанняў, каб вучні не проста запомнілі прачытанае, а зрабілі для сябе пэўныя высновы.

Разнастайнасць педагагічных методык у сукупнасці з уменнем Вольгі Мікалаеўны знаходзіць падыход да дзяцей прыносіць адпаведны вынік. У яе класах назіраецца досыць высокая паспяховасць, яе навучэнцы дэманструюць нядрэнныя паказчыкі на цэнтралізаваным тэсціраванні. Вельмі плённа працуе Вольга Бегунова-Гальцова і з адоранымі дзецьмі. У гэтым плане яна не гоніцца за паказчыкамі, а проста прыкладае ўсе свае педагагічныя намаганні, каб дапамагчы раскрыцца здольнасцям навучэнцаў. І ў большасці выпадкаў ёй гэта ўдаецца, пра што найлепшым чынам гавораць поспехі гімназістаў на розных алімпіядах і конкурсах. Толькі за апошнія два гады вучні Вольгі Мікалаеўны заваявалі шматлікія прызавыя дыпломы на абласным конкурсе работ даследчага характару, конкурсе работ для маладых журналістаў “Залатое пяро Беларусі”, заключных этапах Рэспубліканскай алімпіяды па рускай мове і літаратуры, алімпіяды школьнікаў Саюзнай дзяржавы.

Добрасумленная праца Вольгі Бегуновай-Гальцовай неаднаразова адзначалася ганаровымі граматамі і дыпломамі. Але асабістыя дасягненні ў яе педагагічнай дзейнасці не самамэта. Яна скіравана на далейшае прафесійнае ўдасканаленне, каб даваць сваім любімым вучням яшчэ больш якасныя і трывалыя веды.

Ганна СІНЬКЕВІЧ.
Фота аўтара.

Настаўнік літаратуры павінен быць добрым псіхолагам

Настаўнік рускай мовы і літаратуры гімназіі № 10 Маладзечна Васіль Уладзіміравіч МАЛІНОЎСКІ, нягледзячы на свой невялікі па агульных мерках педагагічны ўзрост, за плячыма мае многае: за 8 гадоў прафесійнага стажу ён вырас да намесніка дырэктара па вучэбна-метадычнай рабоце, стаў лаўрэатам шматлікіх беларускіх і міжнародных прэстыжных педагагічных конкурсаў і, галоўнае, улюбіў у літаратуру не адзін дзясятак вучняў. Сёння на старонках “Настаўніцкай газеты” педагог разважае пра тое, якой якасці адукацыі патрабуюць сучасныя дзеці, чаму паспяховы настаўнік — гэта заўсёды добры псіхолаг і акцёр і адкуль бярэцца прэстыж прафесіі.

— Васіль Уладзіміравіч, раскажыце, калі ласка, як вы прыйшлі ў педагогіку. І чаму абралі менавіта філалогію?

— Звычайна ў педагогіку ідуць працягваць сямейную дынастыю. У мяне ўсё не настолькі відавочна — бацькі з педагогікай не звязаныя. Але ў нашым доме заўсёды было мноства кніг. У савецкія часы былі розныя суполкі кнігааматараў, таму вырас я сярод кніг. З 1 класа жадаў быць настаўнікам. Спачатку настаўнічаць марыў у пачатковай школе, пасля, у старшых класах, з’явіўся кумір — настаўніца рускай мовы і літаратуры Вярэйкаўскай сярэдняй школы (Ваўкавыскі раён) Таццяна Іванаўна Чэхаўская. На жаль, яе ўжо няма з намі, хаця для мяне яна і зараз прыклад педагога. У маім класе яна не выкладала, але я быў удзельнікам драматычнага гуртка, які яна ўзначальвала. Дасканала ведала французскую мову, гісторыю — для сельскай школы гэта быў бліскучы настаўнік! Тым больш у гурток яна сама мяне запрасіла, напэўна, убачыла ўва мне патэнцыял. І ад гэтага крэдыту даверу адразу крылы выраслі за спінай. Бацькі, як людзі больш прагматычныя, адгаворвалі мяне ад педагогікі. Але паколькі ўсё жыццё вучылі сына самастойна прымаць рашэнні, нарэшце пакарыліся, і я трапіў на факультэт рускай філалогіі Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка.

— Ведаю, што вы ўдзельнік і пераможца педагагічнага конкурсу “Юрмальская восень”. У якіх яшчэ конкурсных мерапрыемствах прымалі ўдзел?

— Сапраўды, акрамя 1-га месца з “Юрмальскай восені” прывёз вельмі дарагую ўзнагароду — прыз вучнёўскіх сімпатый. Некалькі гадоў назад удзельнічаў у Рэспубліканскім конкурсе педагагічнага майстэрства “Настаўнік года — 2014”, стаў лаўрэатам абласнога этапу. Акрамя гэтага, стаў лаўрэатам XV Міжнароднага Пушкінскага конкурсу, па яго выніках мяне запрасілі да ўдзелу ў Міжнародным педагагічным форуме ў Суздалі. Сёлета зноў прымаю ўдзел у конкурсе “Настаўнік года”.

— Без сучасных педагагічных тэхналогій паспяховы ўрок уявіць немагчыма. Якім ён павінен быць на вашу думку?

— Перш за ўсё адзначу, што ў наш час аўтарытарнасці на ўроку быць не можа — сучасныя вучні ўжо не савецкія, для якіх настаўнік стаяў на адной прыступцы са святымі. Зараз падлетак зусім іншы, і падыход да яго больш складана знайсці. На маіх уроках заўсёды шмат інтэрактыўных тэхналогій. Люблю размаўляць з дзецьмі, слухаць іх, дыскутаваць. Стараюся, каб падлетак адчуваў, што я на адным з ім узроўні. Конкурсныя ўрокі таксама стараюся пабудаваць на інтэрактыве.

Прымяняю праектныя тэхналогіі, выкарыстоўваючы інтэрнэт-рэсурсы, каб быць цікавым для вучняў і неяк кіраваць іх вандроўкамі па “сусветнай павуціне”. “УКантакце” ў нас створана група, дзе я выкладваю інфармацыю, заданні для сваіх навучэнцаў. У бліжэйшых планах зрабіць інтэрнэт-стасункі больш займальнымі і глабальнымі — стварыць сайт, дзе б дзеці пакрокава, па гіперспасылках, знаходзілі цікавыя заданні ад настаўніка. Яшчэ распрацоўваю вэб-квесты. Частка майго вопыту па тэхналогіі стварэння і прымянення ў педагагічнай працы тэхнікі вэб-квестаў прадстаўлена ў зборніку, які хутка будзе выдадзены Мінскім абласным інстытутам развіцця адукацыі.


— Шмат размоў у педагагічным асяроддзі вядзецца пра тое, што сучасны школьнік развучыўся чытаць. Як вы вырашаеце гэтую праблему на ўроках літаратуры?

— Па вялікім рахунку, згодны, нашы дзеці развучыліся чытаць. МАІРА ўжо не першы год распрацоўвае інавацыйны праект па фарміраванні чытацкай кампетэнтнасці навучэнцаў. З гэтага года наша школа таксама ўдзельнічае ў ім. Я перакананы, што прымусіць чытаць немагчыма, сучаснаму педагогу лепш рухацца ў іншым напрамку — зацікавіць, здзівіць, стаць бліжэй да вучня. Адзін з маіх любімых педагагічных прыёмаў — музей любімых персанажаў. Напрыканцы навучальнага года я праводжу некалькі ўрокаў, на якіх кожны вучань прадстаўляе перад астатнімі свайго любімага персанажа, змяшчае яго ў музей.

— Васіль Уладзіміравіч, якой літаратурай цікавяцца вашы вучні?

— Назіраю за гэтым вельмі ўважліва і ўжо зрабіў свае высновы. Традыцыйна лідзіруючыя пазіцыі займае фантастыка і фэнтэзі. Напэўна, нашым дзецям не хапае нейкай казкі. Прычым фантастыку чытаюць дзеці з аналітычным складам характару, у якіх добра развіта логіка, матэматычныя здольнасці. Дзеці-філолагі больш схільныя да фэнтэзі. Калі я аднойчы абмовіўся сваім выхаванцам, што кнігі пра Гары Потэра — адны з самых любімых мной, убачыў столькі павагі ў іх вачах! Школьнікам падабаецца, калі ты на “адной хвалі з імі”. У іх пачынаюць гарэць вочы, і тую ж класіку мы пасля чытаем з такім жа запалам, як і Гары Потэра. Настаўнік літаратуры павінен быць добрым псіхолагам. Калі назіраць за тым, што і як чытаюць дзеці, што яны разумеюць з прачытанага, можна зрабіць высновы і наконт таго, чым “дыхае” яго сям’я, якія там традыцыі.

— Вы патрабавальны педагог?

— Магчыма часам і занадта. Прытрымліваюся меркавання, што без бізуна і перніка ў сучаснай педагогіцы рабіць няма чаго. Праграмныя творы ў мяне чытаюць усе. Я заўсёды кажу сваім выхаванцам: немагчыма цікава пабудаваць нашу размову, калі твор не будзе прачытаны. Але ў той жа час што датычыцца дысцыпліны ў класе — ідэальнай на маіх уроках амаль ніколі няма. Я свядома пазбягаю гэтага. У савецкія часы прыкметай паспяховасці настаўніка была максімальная цішыня на ўроку, роўная пасадка вучняў; паварот улева, паварот управа — страшнае парушэнне. У мяне ўсё наадварот — у класе стаіць ажыўленае абмеркаванне, рабочы шум. А як іначай, калі вучні працуюць?..


— Як вы ставіцеся да таго, што сучасны вучань на ўсё мае сваё меркаванне і не баіцца яго выказваць? Ці так адбываецца ў вас на ўроку?

— Калі я прыходжу на першыя ўрокі літаратуры да пяцікласнікаў, стараюся давесці дзецям, што любое іх меркаванне першапачаткова не можа быць памылковым. З савецкай адукацыі прыйшоў любімы выраз настаўнікаў літаратуры: “Што хацеў сказаць аўтар?” А хто дакладна ведае, што, насамрэч, аўтар хацеў сказаць акрамя самога аўтара? Для мяне вельмі важным з’яўляецца асабістае ўспрыманне школьнікам аўтарскага твора. Зразумела, калі мы разбіраем жанравую стылістыку, то тут існуюць свае каноны, з якімі трэба лічыцца. Але ў праблемных пытаннях — заўсёды варыятыўнасць, плюралізм меркаванняў. Сваю ацэнку літаратурных твораў стараюся не агучваць, каб не паўплываць на меркаванні вучняў.

— Ці баіцеся вы на ўроку аказацца ў сітуацыі, калі нечага не ведаеце?

— Мой метад выкладання прадвызначае тое, што вучні задаюць шмат пытанняў, шукаюць адказ на праблему самі і разам з настаўнікам. Я не саромеюся, што не змагу нешта “гэтакае” ім патлумачыць. Мяне наадварот прыемна ўражваюць сучасныя шасцікласнікі: на ўроках рускай мовы яны звяртаюць увагу на моманты, якія замыленае вока настаўніка бачыць як традыцыйныя, што не патрабуюць адказу. І калі чуеш пытанне: “А чаму тут так?”, пачынаеш шукаць адказ на ўроку, дома, у бібліятэцы.

— Падзяліцеся меркаваннем, калі ласка, як падняць прэстыж прафесіі настаўніка?

— З лёгкасцю адкажу на ваша пытанне. Калі я чую меркаванні калег наконт непрэстыжнасці прафесіі, адразу звяртаю ўвагу на настаўніка, які гэта гаворыць. Калі ты можаш дазволіць сабе прыйсці на ўрок непадрыхтаваным, мець знешні выгляд, які не адпавядае тваёй прафесіі, быць нецікавым для дзіцяці, то пра якую павагу, прэстыж і запатрабаванас ць можна казаць?.. Настаўнік — як акцёр, які жадае не жадае, але фарміруе свядомасць падрастаючага пакалення, таму нам трэба падаваць прыклад у сваіх поглядах, добрым гусце, светаўспрыманні, паводзінах у сацыяльных сетках. Зараз усе ківаюць на Фінляндыю, дзе прафесія настаўніка самая высокааплатная. Але паглядзіце, у якім рэжыме яны там працуюць, як яны пастаянна развіваюцца… На жаль, славянскі псіхатып іншы — нас заўсёды трэба падштурхоўваць да новых вышынь.

— Адкуль вы чэрпаеце натхненне для сваёй працы, удзелу ў шматлікіх конкурсах? Што вас падштурхоўвае?

— У любога чалавека натхненне — гэта сям’я. Калі цябе дома падтрымліваюць у тваёй прафесіі, хочацца быць лепшым. Мне ў гэтым плане пашанцавала як нікому — мая жонка таксама настаўніца ў гэтай гімназіі, таму паразуменне і падтрымка не толькі сямейная, але і прафесійная. Яшчэ адзін момант — памяць аб любімай настаўніцы. Разумею, што да яе ўзроўню яшчэ не дарос, таму хочацца рухацца наперад. Да ўсяго гэтага дадаецца вучнёўская зацікаўленасць: калі ў тройцы любімых прадметаў вучань называе і твой прадмет — гэта дарагога каштуе.

— Вялікі дзякуй за прыемную гутарку. Педагагічных вам поспехаў!

Алёна КРЫВЯНКОВА.
Фота аўтара і з архіва В.У.МАЛІНОЎСКАГА.

Вэб-квест: віртуальна-рэальны шлях па старонках рамана

Часта школьны вопыт зносін дзіцяці з кнігай становіцца для яго вырашальным у пытанні чытаць ці не чытаць. Успрыманне чытачом-школьнікам літаратурнага твора — складаны творчы працэс. Відавочна, што сёння педагогу варта не проста ўлічваць у адукацыйным працэсе характар вучнёўскага ўспрымання, але і актыўна на яго ўздзейнічаць, выкарыстоўваючы аптымальныя варыянты аналізу літаратурнага твора.

“Вэб-квест “Прелестный роман” (па рамане М.Булгакава “Майстар і Маргарыта”)”, распрацаваны настаўніцай рускай мовы і літаратуры гімназіі № 1 Валожына Таццянай Іванаўнай Саевіч, разлічаны на вучняў 10—11 класаў і мае на мэце развіццё чытацкай кампетэнцыі і інфармацыйна-даследчай дзейнасці навучэнцаў. Ён быў адзначаны дыпломам ІІ ступені на рэспубліканскім конкурсе “Камп’ютар. Адукацыя. Інтэрнэт” у намінацыі “Праектна-даследчая дзейнасць з выкарыстаннем інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій”.

Таццяна Іванаўна працуе з навучэнцамі ўжо больш за 20 гадоў. Выкладае, акрамя рускай мовы і літаратуры, прадмет “Мастацтва”. Імкнецца зрабіць кожны ўрок значным для вучняў, каб яны змаглі даведацца штосьці новае не толькі ў плане набыцця практычных навыкаў, але і знайсці для сябе пэўныя пункты апоры для жыцця. Як прызнаецца педагог, для яе на ўроку важны сам вучань, яго жаданне працаваць. Менавіта таму яна выкарыстоўвае дзейнасны падыход, падчас якога вучні пазнаюць новае менавіта на практыцы, а не чыста тэарэтычна. Заданні, калі сам вучань імкнецца знайсці адказы на пастаўленыя пытанні, настаўніца часта прымяняе на сваіх уроках. Перавага педагога аддаецца тэхналогіі супрацоўніцтва, праблемнаму навучанню, інфармацыйна-камунікацыйным тэхналогіям. “Вучні зараз вельмі хутка прымаюць новае, доступ да інфармацыі ў іх ёсць, таму імкнуся крыху апераджаць іх і не адставаць ад патрабаванняў часу”, — заўважае педагог.

Па перакананні Таццяны Іванаўны, задача выкладання літаратуры — фарміраванне дасведчанага чытача, здольнага ў працэсе чытання і аналізу мастацкага твора атрымаць духоўна-маральныя каштоўнасці; развіццё творчай асобы, здольнай удасканальваць самога сябе і сваё жыццё. Задачы гэтыя вырашаюцца ў першую чаргу праз работу з тэкстам, з мастацкім словам, з кнігай. Тэхналогія вэб-квестаў — дзейсны спосаб фарміравання матывацыі навучання, творчага асэнсавання матэрыялу, трывалага замацавання ведаў. Удзел у вэб-квесце садзейнічае выкарыстанню вучнямі магчымасцей інфармацыйна-адукацыйнай прасторы; развіццю цікавасці да чытання, стымуляванню ўдзелу школьнікаў у даследчай рабоце.

— Два апошнія гады багатыя на юбілеі: 125 гадоў з дня нараджэння М.А.Булгакава, 75 гадоў раману “Майстар і Маргарыта” і 50 гадоў першай публікацыі рамана, — заўважае Т.І.Саевіч. — У межах школьнай праграмы вывучэнню рамана “Майстар і Маргарыта” адводзіцца мала вучэбнага часу (толькі 4 гадзіны). Мы прапаноўваем яго для вывучэння ў 11 класе, хаця твор дастаткова складаны для ўспрымання нават дарослага чалавека. Каб раскрыць яго таямніцы, зазірнуць у глыбіні, узнікла ідэя ў арганізацыі і правядзенні вэб-квеста “Прелестный роман”. Вэб-квест прызначаны для вучняў старэйшага школьнага ўзросту, яго можна выкарыстоўваць як на ўроках рускай літаратуры, так і на факультатывах, у пазакласнай дзейнасці.

Сярод задач праекта — пашырыць веды навучэнцаў аб рамане М.Булгакава “Майстар і Маргарыта”, фарміраваць навыкі пошуку карыснай інфармацыі на розных носьбітах, яе апрацоўкі і выкарыстання; садзейнічаць станаўленню ў падлеткаў эстэтычных і маральных каштоўнасцей, творчых здольнасцей, камунікатыўнасці, умення ўзаемадзейнічаць у камандзе.

Работа з вэб-квестам разлічана на месяц і прадугледжвае два этапы. Падчас работы над ім навучэнцы пашыраюць свае веды аб траістай структуры гэтага твора, раскрываюць таямніцы дароў Воланда, адчуваюць сябе на месцы герояў кнігі. Прадугледжваецца, што пасля завяршэння работы навучэнцы змогуць выкарыстоўваць праграмныя сродкі для прадастаўлення вынікаў пошукавай і даследчай дзейнасці; выяўляць сваё меркаванне па праблеме і аргументаваць пункт гледжання; супрацоўнічаць з іншымі навучэнцамі, прадукцыйна працаваць у камандзе для вырашэння пастаўленай праблемы; знаходзіць патрэбныя інфармацыйныя рэсурсы; прымяняць творча свае ідэі.

На віртуальным этапе настаўнік фармулюе цэнтральнае заданне, дзе вызначаны вынік самастойнай работы. Акрамя таго, прадастаўляе спіс інфармацыйных рэсурсаў і праграмных сродкаў, неабходных для выканання задання.

Зайшоўшы на рэсурс па адрасе http://bulgakovmmm.jimdo.com/, можна пазнаёміцца з распрацоўкай. Настаўніца запрашае наведвальнікаў у віртуальна-рэальны шлях па старонках рамана: “Шлях у рамане — гэта сродак фарміравання героя, гэта спосаб праверкі — выпрабавання (набыцця вопыту), гэта выкананне клятвы, гэта пакаранне (пракляцце), гэта гульня, звязаная з маральным выбарам.

Шлях у Булгакава — заўсёды дакладна прачэрчаны маршрут, паказальныя знакі якога старанна зашыфраваны. Наша ж дарога абмежавана часам, прасторай і выпрабаваннямі”.

Вучні падзяляюцца на некалькі груп: гісторыкі, літаратуразнаўцы, псіхолагі, культуролагі, і кожная група атрымлівае сваё заданне. Гісторыкі павінны з дапамогай сэрвісу Dipity стварыць стужку часу, вывучыўшы гісторыю стварэння і час напісання рамана, гістарычную аснову твора; літаратуразнаўцам з дапамогай сэрвісу MindMeister неабходна стварыць ментальную карту аб жанравых асаблівасцях і аб разнастайнасці праблематыкі рамана. Псіхолагам прапаноўваецца з дапамогай сэрвісу LearningApps.org стварыць інтэрактыўны тэст, склаўшы дасье на герояў рамана (Воланда і яго світы), ці з дапамогай easel.ly — графік, псіхалагічную партытуру перажыванняў Понція Пілата, а культуролагам — з дапамогай сэрвісу Symbaloo стварыць вэбмікс, які раскрывае своеасаблівасць булгакаўскай “д’ябаліяды” ў свеце сусветнай літаратурнай традыцыі і ўтрымлівае інфармацыю аб экранізацыях і пастаноўках рамана. Прычым рэсурсы, неабходныя навучэнцам для праходжання квеста, сабраны на адпаведнай старонцы сайта.

Пры самаацэньванні і ўзаемаацэньванні Таццяна Іванаўна прапаноўвае навучэнцам выкарыстаць крытэрыі, якія ўключаюць ацэнку іх даследчай і творчай работы, якасці аргументацыі, глыбіні раскрыцця тэмы, арыгінальнасці работы і яе эстэтычнасці.

Другі этап падарожжа — рэальны — самы складаны, бо старшакласнікам неабходна абагульніць атрыманыя вынікі і ў рэжыме анлайн праверыць свае веды аб рамане. Заданні гэтага этапу немагчыма выканаць без вывучэння, сінтэзу і аналізу вынікаў віртуальнага этапу.

“Дарагія ўдзельнікі квеста, мы накіроўваемся ў рэальны шлях па старонках рамана М.Булгакава “Майстар і Маргарыта”, — звяртаецца да навучэнцаў Таццяна Іванаўна. — Яго можна назваць “самым прелестным сочинением” у рускай літаратуры XX стагоддзя. Праўда, успрымаць слова “прелесть” неабходна не толькі ў сучасным значэнні як чароўнасць, прывабнасць, прыгажосць, але і ў яго першапачатковым, старажытнарускім сэнсе: “прелесть” — гэта падман, хітрасць. А адправімся мы на булгакаўскім трамваі А (ці Аннушка). Ён, містычны, “…на Патриарших появился как “Летучий голландец”…, появился бесшумно, неожиданно…”.

Спачатку вучні прэзентуюць свае работы, выкананыя на віртуальным этапе, і знаёмяцца з вынікамі сама- і ўзаемаацэнкі. Старшакласнікі разгадваюць значэнне лагатыпу квеста (3М). Яны адзначаюць, што падчас работы над раманам М.Булгакаў вывучаў работы філасофскія, літаратурныя, гістарычныя. Сярод іх былі работы рэлігіёзнага дзеяча, філосафа і матэматыка П.А.Фларэнскага, які сцвярджаў, што лік “тры” ўяўляе сабой асноўную катэгорыю жыцця і мыслення. Слоўнік сімвалаў дае наступнае тлумачэнне лічбы: “Тры — гэта мінулае, цяперашняе і будучае, тры — сімвал трыадзінства і стварэння, востры і інтуітыўны розум, здольнасць хутка і лёгка засвойваць веды, тры — указвае на навуку, свет мастацтва, на ўсё, што служыць аддушынай чалавеку. Лічба тры — магічная лічба, яна ўвасабляе Святую Тройцу і звязана з цыклам нараджэння, жыцця і смерці. Літара М сімвалізуе “мир” (свет), а таксама ўнутранае “Я” чалавека, цэнтраімклівыя сілы, якія рухаюць свет да парадку.

Далей навучэнцы даведваюцца, што ў рамане мастацкае тлумачэнне рэчаіснасці па волі аўтара аформлена ў траістую структуру, якая стала асновай кампазіцыі рамана. Прычым настаўніца з каардынатара праекта пераўвасабляецца ў кандуктара трамвая, а веды вучняў становяцца аплатай за праезд. На кожным білеце напісана пытанне, на якое група павінна даць адказ. Вучні падарожнічаюць, прыпыняючыся на станцыях “Трыяда” (складаюць трыяду з 6 прапанаваных персанажаў, раскрываюць іх ідэйна-мастацкі змест, вызначаюць у тэксце іншыя паралелі), “Дэталь/вобраз” (даказваюць рад паралельных эпізодаў і апісанняў з дапамогай дэталі ці вобраза, такіх як лесвіца, натоўп, сонца/месяц, навальніца).

Заданне — расшыфраваць дары Воланда (сяброўка/квітнеючы вішнёвы сад/музыка Шуберта і гусінае пер’е/дом з венецыянскімі вокнамі) — удзельнікі квеста атрымліваюць на аднайменнай станцыі. Яны прыходзяць да высновы, што дары Воланда заўсёды маюць двайное дно: квітнеючы вішнёвы сад (май у рамане — агульны боль, кожны хоча штосьці забыць; вечна квітнеючы сад не пладаносіць — намёк на фізічнае бясплоддзе Маргарыты і на інтэлектуальнае бясплоддзе Майстра); музыка Шуберта і гусінае пер’е (гусінае пер’е — здзеклівасць, яно будзе драпаць пісьменніцкае сумленне, бо Майстар не зможа пісаць); дом з венецыянскімі вокнамі (у гатычных саборах вітражы становяцца крыніцай змроку, у сонечны дзень — радасці і святла. І для таго каб яны сталі другім, патрэбна святло. Пакой без святла — магіла)… Не варта зайздросціць долі Майстра. Той, хто ўсё жыццё сам сябе добраахвотна заключаў то ў музей, то ў падвал, то ў псіхушку, і пасля смерці не знойдзе свабоды. Можа быць, таму што Воландавы дары будуць не суцяшаць, а мучыць.

На станцыі “Інтэрв’ю ў літаратурнага героя” старшакласнікі адчуваюць сябе на месцы героя булгакаўскага рамана. Спачатку ім прапаноўваецца пазнаць саміх сябе (квестары атрымліваюць білеты, якія змяшчаюць слоўны партрэт свайго героя і, азнаёміўшыся з апісаннем, павінны сказаць, пра які персанаж ідзе гаворка). Надзеўшы маску таго ці іншага персанажа, вучні адказваюць на пытанні, звязаныя з жыццём гэтых персанажаў на старонках кнігі. Так, напрыклад, сярод пытанняў Майстру вучням прапаноўваецца наступнае: “Вы, безумоўна, памятаеце момант развітання з арбацкім падвальчыкам перад адпраўленнем у “вечны дом”, які вам “далі ва ўзнагароду”. “Но только роман, роман, роман возьми с собою, куда бы ты ни летел”, — пракрычала вам наўздагон Маргарыта. “Не надо”, — адказалі вы. Ваша дзецішча, галоўная праца ўсяго жыцця, была кінута вамі ў агонь, але літаральна адроджана з попелу дзякуючы Воланду, які сказаў, што рукапісы не гараць. Чаму ж вы не ўзялі раман з сабой у вечнае жыццё?” (“…Я помню его наизусть”.) Або пытанне да Маргарыты: “Самае падыходзячае для дамы пытанне — аб кветках. На стале ў вазах стая ць букеты. Выберыце там тры кветкі. Першую — тую, з пялёсткаў якой былі зроблены вашы бальныя туфлі. Далей знайдзіце тыя “отвратительные желтые цветы”, якія вы неслі ў руках, калі ўпершыню сустрэліся са сваім будучым каханым. Майстар прызнаўся вам, што ненавідзіць такія кветкі. А ці памятаеце вы, якія кветкі ён любіць больш за іншыя?” (Ружа, мімоза, ружа.)

Завяршаецца змястоўнае падарожжа падвядзеннем вынікаў, якое праходзіць у форме адкрытага мікрафона. Выкарыстоўваючы прыём “3+2+1” навучэнцам прапаноўваецца знайсці тры плюсы квеста, два мінусы і ўнесці адну прапанову па яго паляпшэнні.

Па словах Т.І.Саевіч, падарожнічаючы па старонках рамана, навучэнцы асвойваюць метады даследчай дзейнасці, развіваюць свае здольнасці і адкрываюць “прелесть” булгакаўскага сачынення. Навучэнец становіцца суб’ектам пазнавальнай дзейнасці, а не аб’ектам педагагічнага ўздзеяння. Вынікам работы становіцца актыўная творчая дзейнасць, далёкая ад простай рэпрадукцыі.

У рабоце па праекце прынялі ўд зел вучні з розных навучальных устаноў (каля 20 чалавек). Уражанні дзяцей дастаткова розныя, але ўсе навучэнцы былі здзіўлены тымі таямніцамі рамана, што раскрыліся перад імі. Раман нездарма стаў бестселерам сусветнай літаратуры. Вучні працавалі ў камандзе, мелі магчымасць пабудаваць сваю работу па прымальным для іх сцэнарыі. І хаця ўдзельнікам квеста былі рэкамендаваны для выкарыстання канкрэтныя праграмы, некаторыя з іх вырашылі прымяніць свае, якія найбольш былі па душы. Дзеці атрымалі магчымасць для натуральнага выяўлення сваіх жаданняў, пошуку. Акрамя таго, яны вельмі зацікавіліся спосабам работы. Некаторыя з іх прапанавалі распрацаваць вэб-квесты па раманах Л.Талстога “Вайна і мір”, М.Булгакава “Сабачае сэрца”.

— Вэб-квест “Прелестный роман” дазваляе аб’яднаць традыцыйныя і дыстанцыйныя формы навучання, садзейнічае павышэнню інтарэсу да чытання, інтэнсіфікацыі камунікацый і рэалізацыі крэатыўнага патэнцыялу. Гэтую форму работы неабходна працягнуць, зрабіць сістэматычнай. Ёсць задумка распрацаваць новы сеткавы праект з пяцікласнікамі, — гаворыць Таццяна Іванаўна.

Наталля КАЛЯДЗІЧ.

Перамога па-булгакаўску

Гэты навучальны год для настаўніцы рускай мовы і літаратуры сталічнай гімназіі № 18 Вольгі Іванаўны Паграбан знакавы і багаты на падзеі: яна паспела не толькі прыняць віншаванні калег з 25-годдзем прафесійнай дзейнасці, але і атрымаць перамогу ў Міжнародным конкурсе прафесійнага педагагічнага майстэрства “Крыштальная чарніліца. Булгакаўскі ўрок”, які праходзіў у Мінску з 8 па 14 кастрычніка.

Удзел у конкурсе аказаўся для настаўніцы нечаканым. Ініцыятарам быў творчы калектыў роднай гімназіі на чале з дырэктарам установы Аксанай Юр’еўнай Мігас і намеснікам дырэктара па вучэбнай рабоце Алай Аляксандраўнай Венскай, якім прыйшлося падбухторваць сціплую настаўніцу да конкурснай дзейнасці.

— Я ніколі не лічыла сябе конкурсным удзельнікам. Мне заўсёды здаецца, што я не вартая перамогі, што ўзровень іншых канкурсантаў надзвычай высокі. Але калі ўжо гонар мундзіра трэба было адстойваць, з галавой акунулася ў прапанаваныя конкурсныя ўмовы, — расказвае настаўніца.

Па ўмовах конкурсу, трэба было распрацаваць урок па творчасці Булгакава і за 20 хвілін прадэманстраваць сваё педагагічнае майстэрства. Вучнёўскую аўдыторыю і тэхнічныя сродкі канкурсантам прадаставіла сталічная сярэдняя школа № 61.

— На маю думку, менавіта па выніках урока на булгакаўскую тэму можна дакладна меркаваць пра майстэрства настаўніка. Глыбіню пісьменніка і неабмежаваныя магчымасці аўтарскіх выразных сродкаў здольны правільна і яскрава раскрыць адзінаццацікласнікам не кожны педагог. Разумна разважаць пра сэнс жыцця, пра філасофію быцця, пра дабро і зло — гэта выдатна, але “няўтульна” ў 16-гадовым узросце. Таму ўдвая цікава было падрыхтаваць для дзяцей нешта такое, каб гэта ў рамках булгакаўскай тэматыкі гучала для іх актуальна, — тлумачыць Вольга Іванаўна. — Падлетку важна, як пазіцыянаваць сябе сярод аднагодкаў, як быць у цэнтры ўвагі равеснікаў. Тут дапамагае гумар. Многія ўмеюць і любяць жартаваць, у кагосьці гэта не атрымліваецца. У любым выпадку павучыцца тэхніцы смеху ў вялікага пісьменніка цікава ўсім. На гэтым і спыніліся. Да таго ж дзякуючы абранай тэме ў вучняў з’явілася магчымасць прадметна папрацаваць з тэкстам, убачыць прыёмы майстэрства Булгакава.

Адной з адметнасцей конкурснага ўрока Вольгі Іванаўны было нестандартнае знаёмства вучняў з настаўніцай. Яе прадставілі вучнёўскай аўдыторыі не афіцыйна, а праз шарж. Калі пасля знаёмства з намаляванай гумарыстычнай выявай настаўніцы яна выйшла да іх сама, пра ўсе псіхалагічныя бар’еры паміж дзецьмі і чужым настаўнікам можна было забыць.

Каб раскрыць тэму перад вучнямі, давалася ўсяго 20 хвілін, таму ўрыўкі тэксту, з якімі будуць працаваць дзеці, Вольга Іванаўна скрупулёзна выбірала “вачыма дзяцей”. Сучаснага падлетка хвалюе сацыяльны статус, грошы — вось вам Воланд са сваёй світай, якія сыплюць у натоўп жывыя слізкія грашовыя паперкі, і людзі адразу становяцца нежывой безаблічнай масай.

— Галоўная фішка майго конкурснага ўрока — безгаловы аркестр. Хацелася паспрабаваць у адной ідэі змяшаць усе булгакаўскія прыёмы стварэння камічнага. Абапіраючыся на адзін з любімых прыёмаў Булгакава — пазбаўляць сваіх герояў галавы, пайшлі на рызыку: прапанавалі свой безгаловы аркестр на суд вучняў і журы.

Насуперак хваляванням настаўніцы і яе калег, самабытная булгакаўшчына выклікала жывую цікавасць і ў дзяцей, і ў журы. Як прызнаваліся пасля вучні, гэта было і смешна, і страшна адначасова, незабыўна і вельмі па-булгакаўску.

Урок — гэта такая лабараторыя, дзе адразу відаць, што атрымалася, ці дасягнуты вынік, ці спадабалася дзецям. І калі ўсё склалася як трэба, у прафесіянала вырастаюць крылы для далейшай працы і перамог.

— У працэсе падрыхтоўкі да конкурсу і падчас яго я зразумела адно: нам, настаўнікам, вельмі важна і патрэбна, каб час ад часу нас ацэньвалі калегі. “Крыштальная чарніліца” — выдатны конкурс, створаны для настаўніцкага майстэрства і для таго, каб у педагогаў з’явілася другое дыханне, стымул і жаданне працаваць для дзяцей.

Алёна КРЫВЯНКОВА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Сезон педагагічных перамог

“Юрмальская восень” стала сезонам перамог для Васіля Уладзіміравіча Маліноўскага. Настаўнік рускай мовы і літаратуры гімназіі № 10 Маладзечна заняў 1-е месца ў III Міжнародным конкурсе педагагічнага майстэрства “Юрмальская восень — 2016”.

Міжнародны конкурс педагагічнага майстэрства праводзіцца з мэтай падтрымкі таленавітых педагогаў, прапаганды лепшых метадычных распрацовак, папулярызацыі інавацыйных тэхналогій і методык, якія спрыяюць удасканаленню сучаснай педагагічнай навукі і практыкі, павышэнню якасці навучання і выхавання дзяцей. Да ўдзелу ў конкурсе запрашаюцца рускамоўныя педагогі з Латвіі, Эстоніі, Літвы, Расіі, Украіны, Малдовы, Беларусі, Узбекістана, Грузіі, Чэхіі, Германіі, Фінляндыі і іншых краін.

Конкурс складаецца з завочнага і вочнага тураў. Спачатку ўдзельнікі “Юрмальскай восені” адправілі на суд журы эсэ на тэму “Настаўнік нашага часу”. Потым у вочным туры канкурсанты прэзентавалі сябе ў конкурсным заданні “Аўтапартрэт”, праводзілі адкрытыя ўрокі і самааналіз урока. Па выніках гэтых заданняў журы выбрала 11 фіналістаў, якія павінны былі даць урок-імправізацыю і адказаць на пытанні падчас прэс-канферэнцыі.

Васіль Уладзіміравіч Маліноўскі цудоўна справіўся з усімі заданнямі, яго выступленне спадабалася не толькі журы, але і вучням тых класаў, дзе педагог праводзіў конкурсныя ўрокі. Акрамя 1-га месца Васіль Уладзіміравіч атрымаў прыз вучнёўскіх сімпатый.

Дар’я РЭВА.
Фота з асабістага архіва канкурсанта.

“Калі вы хочаце зрушыць свет — зрушце спачатку сябе”

Гэтыя словы Сакрата сталі жыццёвым і прафесійным крэда настаўніцы рускай мовы і літаратуры сярэдняй школы № 118 Ленінскага раёна Мінска Ірыны Уладзіміраўны Канаваленка. Некалькі гадоў назад настаўніца асвоіла праграмнае забеспячэнне Easiteach Next Generation і пачала ствараць з яго дапамогай урокі. За свае распрацоўкі на гарадскім конкурсе “Інтэрактыўны свет ведаў” педагог была адзначана дыпломам ІІ ступені. А ў мінулым навучальным годзе Ірына Уладзіміраўна атрымала грант Мінгарвыканкама за распрацоўку праекта “Выкарыстанне праграмнага забеспячэння Easiteach Next Generation на ўроках рускай мовы і літаратуры для павышэння матывацыі і актывізацыі пазнавальнай дзейнасці навучэнцаў”.

— Чаму я стала настаўніцай? Шчыра кажучы, да апошняга часу пра гэта не думала, — гаворыць Ірына Уладзіміраўна. — Мае бацькі, людзі вясковыя, заўсёды гаварылі, што самыя паважаныя прафесіі — аграном і настаўнік. І мяжой іх мар было бачыць нас, дзяцей, педагогамі. Разам з сястрой мы сталі настаўніцамі. Старэйшая сястра працуе настаўніцай пачатковых класаў у Крыме. Бацькі ганарацца намі і нашай прафесіяй. Так што ўяўленне аб прафесіі настаўніка як аб самай ганаровай склалася дзякуючы сям’і. Акрамя таго, у мяне была вельмі добрая школа і цудоўныя настаўнікі. Я хацела быць падобнай на іх, брала з іх прыклад.

Настаўнікам-філолагам стала таму, што на пэўным этапе выявіла ў сабе інтуітыўную пісьменнасць і жаданне спазнаваць мову знутры. Я ведаю рускую, украінскую, беларускую і польскую мовы, мне падабаецца знаходзіць міжмоўныя сувязі. Акрамя таго, я заўсёды любіла чытаць і дзяліцца ўражаннямі аб прачытаным, так што захапленне стала прафесіяй.

Па тэмпераменце Ірына Уладзіміраўна — чалавек вельмі ўражлівы, эмацыянальны, энергічны, ёй патрэбны пастаяннае ўзаемадзеянне з навучэнцамі, абмен меркаваннямі. А ў школе сумаваць не даводзіцца, кожны наступны дзень не падобны да папярэдняга. Настаўніца імкнецца ў кожным дзіцяці бачыць асобу, паважаць яе, выслухоўваць думкі, адным словам, адносіцца да вучняў так, як хацела б, каб адносіліся да яе ўласных дзяцей. Найбольш важным для сябе настаўніца лічыць прынцып актыўнасці навучання, бо веды, здабытыя самастойна, больш трывалыя за тыя, што прапанаваны ў гатовым выглядзе. А таму на кожным уроку педагог вымушае дзяцей думаць, уцягвае ў актыўную даследчую дзейнасць.

— Як мама абітурыенткі і як настаўніца я адсочваю вынікі цэнтралізаванага тэсціравання. І хоць колькасць стабальнікаў з году ў год павялічваецца, аднак колькасць тых навучэнцаў, якія не набралі патрэбны мінімум, па-ранейшаму застаецца на высокім узроўні, — гаворыць І.У.Канаваленка. — Прычынай, як лічаць многія выкладчыкі, і большасць бацькоў з імі пагодзяцца, з’яўляецца рэзкае паніжэнне чытання літаратуры. Думаю, якім бы ні было якаснае выкладанне рускай мовы ў школе, замацоўваецца ўсё гэта толькі з дапамогай прачытання вялікай колькасці кніг. Безумоўна, на фарміраванне маўленчай культуры ўплывае інтэрнэт. Дзеці, як губка, усмоктваюць гэтую своеасаблівую слоўную культуру. Адарваць іх ад манітора і пасадзіць за “Вайну і мір” — гэта ўтопія. Таму ў курсе рускай літаратуры нам проста катастрафічна не хапае якасных сучасных твораў на актуальныя тэмы, цікавыя сённяшнім дзецям.

Як узняць чытацкую актыўнасць навучэнцаў? Для вырашэння гэтага пытання Ірына Уладзіміраўна робіць саюзнікамі бацькоў. Прычым, на думку педагога, калі мама не чытала малому казкі — прывіць любоў да чытання будзе больш складана. На першым бацькоўскім сходзе яна рэкамендуе бацькам завесці дзіця ў бібліятэку, каб на стэндзе “Падлеткавая літаратура” яно выбрала сабе кніжку сучаснага аўтара, не класіка. Няхай гэта нават будуць фантастыка, коміксы. Толькі б захапіць і прыцягнуць вучняў да чытання! Калі дзеці не могуць асіліць кнігу, то І.У.Канаваленка паказвае ім экранізацыю літаратурнага твора (напрыклад, “Повесть о настоящем человеке” Б.Палявога, “Уроки французского” В.Распуціна). Праўда, такая чарговасць — хутчэй выключэнне. А яшчэ ў класе на стэндзе настаўніца вывешвае асабіста ёю рэкамендаваны спіс літаратуры. Калі дазваляе час, педагог стварае буктрэйлеры — відэарэкламу кнігі (напрыклад, буктрэйлер да кнігі Джона Бойна “Хлопчык у паласатай піжаме”). Акрамя таго, калі часу няма чытаць, настаўніца слухае аўдыякнігі (у транспарце, у чарзе) і раіць гэта рабіць дзецям.

Сённяшнія вучні больш актыўныя, эмацыянальныя і вельмі адрозніваюцца ад дзяцей, якія былі 10—20 гадоў назад, таму настаўніца імкнецца накіраваць іх энергію ў патрэбнае рэчышча, каб вучань перастаў быць пасіўным удзельнікам адукацыйнага працэсу. “Паспяховым урок абавязкова будзе, калі вучні разумеюць яго важнасць і неабходнасць. У нас дзеці вельмі прагматычныя, а таму на пачатку ўрока, калі мы агучваем яго мэты, абавязкова паказваю, дзе гэтыя веды ім спатрэбяцца ў жыцці: ці ў будучай прафесіі, ці ў адносінах з бацькамі, ці ў будучай сям’і, — заўважае педагог. — Паспяховы ўрок — гэта ўрок, калі я змагла дастукацца да вучняў. Вельмі прыемна, калі яны выходзяць з класа і гавораць “дзякуй”.

На сваіх уроках Ірына Уладзіміраўна аддае перавагу гульнявым і інфармацыйна-камунікацыйным тэхналогіям, бо іх выкарыстанне дазваляе акунуцца ў іншы свет, стаць удзельнікам той ці іншай падзеі. Гэтыя тэхналогіі аб’ядналіся ў праграмным забеспячэнні Easiteach Next Generation, таму яна і зацікавілася гэтай праграмай.

— Часта ўрокам не хапае той яркасці аповеду, каб не астудзіць, а, наадварот, распаліць жаданне вучыцца. Урок павінен быць эфектным, эмацыянальным, а галоўнае — прадукцыйным. Толькі тады веды, перададзеныя дзецям, надоўга запомняцца, стануць трывалым фундаментам, на які будзе абапірацца ўся іх далейшая адукацыя. У педагагічных колах заўсёды не сціхалі размовы пра тое, як павысіць матывацыю да навучання, бо матывацыя з’яўляецца вядучым фактарам, які рэгулюе актыўнасць, паводзіны, дзейнасць асобы. Урокі, створаныя ў Easiteach, падтрымліваюць і ўнутраную матывацыю (вучань задавальняе свае пазнавальныя патрэбы) і знешнюю (узровень псіхалагічнага камфорту на такіх уроках павышаецца за кошт таго, што вучань не баіцца атрымаць нізкую адзнаку). Менавіта пры дапамозе сродкаў Easiteach развіццё творчых і даследчых здольнасцей вучняў, а таксама кантралюючая і ацэначная дзейнасць настаўніка праходзяць у атмасферы ўзаемнай зацікаўленасці і добразычлівасці, — заўважае настаўніца.

У праграмным забеспячэнні Easiteach выкарыстоўваюцца тэхналогіі мультымедыя, віртуальнай рэальнасці, інтэрактыўнага ўзнаўлення, розныя спосабы навучання і супрацоўніцтва паміж удзельнікамі вучэбнага працэсу. Прымяненне праграмнага забеспячэння пры стварэнні ўрокаў дае магчымасць задзейнічаць асноўныя сенсорныя сістэмы чалавека: візуальную, кінестэтычную і слыхавую, тым самым садзейнічае засяроджванню ўвагі на інфармацыі, якая дэманструецца. Easiteach мае мноства інструментаў, мультымедыйных віджэтаў, калекцыю тэматычных матэрыялаў для ўрокаў, шаблонаў для стварэння дыдактычных дапаможнікаў, бібліятэку вучэбных матэрыялаў; дазваляе выкарыстоўваць і ствараць на старонках урока розныя элементы — анімацыю, відэа, гук, тэкст, флэш-файлы.

Пры асваенні Easiteach І.У.Канаваленка быў вылучаны шэраг функцый і магчымасцей, якія яна выкарыстоўвае пры стварэнні ўрокаў. Так, для работы з тэкстам прымяняюцца пераўтварэнне тэксту ў маўленне, распазнаванне рукапіснага тэксту і перавод яго ў друкаваны фармат, інструмент “Чытай са мной!”, скарбонка слоў, пошук слоў, інструмент “Пісьменніцкі конкурс”. Выкарыстоўваюцца і такія прыёмы, як “Прыбраць пунктуацыю”, “Слоўнікавы запас” (часовае сховішча для слоў і пунктуацыі), “Тэст” (дазваляе стварыць тэст, у якім прапушчаны словы), “Вымаўленне тэксту” (дазваляе чытаць тэкст на старонцы адным з устаноўленых у аперацыйнай сістэме галасоў).

Easiteach дазваляе настаўніцы разнастаіць работу на ўроку, выкарыстоўваць такі немалаважны элемент навучання, як гульня, з дапамогай якой матэрыял лёгка засвойваецца. У некалькі разоў павышаецца эфектыўнасць урока, знікае манатоннасць у выкладанні. Тое, што вучань бачыць на вялікім экране з музычным суправаджэннем і візуальнымі эфектамі, надоўга застаецца ў яго ў памяці. Напрыклад, пры вывучэнні арфаграм выкарыстоўваецца гульня “Расфарбуй пейзаж”, падчас якой навучэнцы па чарзе выходзяць да экрана і знаходзяць сярод нерасфарбаваных карцінак тыя, у назвах якіх змяшчаецца арфаграма, што вывучаецца. Пры ўмове правільнага адказу карцінкі расфарбоўваюцца і пейзаж становіцца яркім. Карцінкі, якія не змяшчаюць арфаграмы, расфарбаваць немагчыма.

Ва ўрыўках з твораў М.Прышвіна педагог прапаноўвае вучням самастойна знайсці словы з арфаграмай па тэме “Літары о-е пасля шыпячых і ц у канчатках назоўнікаў і прыметніках”. Пры ўмове правільна выкананых заданняў навучэнцы атрымліваюць магчымасць паназіраць за жыццём лесу пры дапамозе відэа “Росквіт крокусаў” і “Дрозд корміць сваіх птушанят”.

Выкарыстоўваючы прыём “Інвертацыя колеру” па тэме “Паўтарэнне вывучанага ў 5 класе”, Ірына Уладзіміраўна прадстаўляе на слайдзе жывёл у ненатуральным колеры з нанесенымі на іх словамі з прапушчанымі літарамі. Пры ўмове правільнага адказу жывёла набывае звычную афарбоўку і праяўляе прапушчаныя літары.

Магчымасці праграмнага забеспячэння Easiteach дапамагаюць рабіць больш яркімі і дынамічнымі, запамінальнымі і захапляльнымі не толькі ўрокі рускай мовы. Такія прыёмы, як “Праявы і перашкоды”, “Тэатр ценяў”, “Рэнтгенаўская выява”, ляглі ў аснову распрацоўкі заданняў па рускай літаратуры. Заданне “Цытатнік” да літаратурнай гульні “Па старонках камедыі “Гора ад розуму”, ці “Ба! Знаёмыя ўсе твары!” (9 клас), у праграме Easiteach прапаноўваецца на аснове прыёму “Праявы і перашкоды”. На слайдзе прадстаўлены рэплікі розных герояў камедыі. Сярод іх патрабуецца знайсці рэплікі, якія належаць Чацкаму. З кожным правільным адказам усё больш будзе адкрывацца карцінка з выявай Чацкага, пакуль не адкрыецца цалкам.

Цікавы прыём — “Тэатр ценяў” — прымяняўся на ўроку рускай літаратуры ў 5 класе па тэме “Героі любімых казак”. На слайдах было змешчана прадстаўленне тэатра ценяў. Па сілуэце героя і цытатах навучэнцы называюць герояў казак, якія выходзяць з ценю пры ўмове правільнага адказу.

Вялікую цікавасць у адзінаццацікласнікаў выклікаў урок па тэме “Паэты Сярэбранага веку”, на якім настаўніца выкарыстала прыём “Рэнтгенаўская выява”. Педагог прадставіла прэзентацыю, якая змяшчае фрагменты экранізацый жыццёвага і творчага шляху паэтаў Сярэбранага веку. Навучэнцы павінны пазнаць іх. Пры ўмове правільных адказаў у іх ёсць магчымасць трапіць дамоў да паэтаў і паслухаць творы ў выкананні саміх аўтараў.

Выкарыстанне Easiteach дазваляе зацікаўліваць навучэнцаў новай тэмай ці праектам, калі ў працэс навучання ўключаюцца відэаматэрыялы ці анімацыя, якія дапамагаюць не толькі праілюстраваць рэальныя прыклады, але і ўдыхнуць жыццё ў прадмет; правяраць веды навучэнцаў па вывучанай загадзя тэме, прапаноўваючы ім выконваць практыкаванні на экране па сартаванні і пошуку сувязей. Акрамя таго, дэманстраваць працэс, спачатку праводзячы навучэнцаў праз яго ўсім класам, а затым падтрымліваючы іх пры праходжанні гэтага працэсу; ствараць гісторыі, выкарыстоўваючы тэкст, гук і анімацыю для ілюстрацыі працэсу засваення інфармацыі. Адкрываецца магчымасць ацэньваць усім класам вершы, вылучаючы асноўныя шаблоны і значэнні і выкарыстоўваючы іх у якасці асновы для стварэння ўласнага верша; складаць усім класам артыкулы для газеты падчас правядзення тыдня рускай мовы і літаратуры, а затым распрацоўваць шаблоны, прызначаныя для дапамогі вучням пры напісанні ўласных артыкулаў. Праграма лёгка ўзаемадзейнічае з інтэрнэт-рэсурсамі, відэа- і аўдыяматэрыяламі, якія можна альбо ствараць самім педагогам і ўстаўляць ва ўрок, ці выкарыстоўваць гатовыя кампазіцыі.

— Easiteach для сучаснага настаўніка з’яўляецца ўніверсальным сродкам, які спалучае ў сабе розныя віды педагагічных праграм: кантралюючую, настаўніцкую, дэманстрацыйную, інфармацыйна-даведачную, праграму для праблемнага навучання, праграму-трэнажор, — адзначае Ірына Уладзіміраўна. — Праграма актывізавала навучанне дзяцей. Вучні з унутранай матывацыяй імкнуцца працаваць на ўроках Easiteach для дэманстрацыі сваіх асабістых дасягненняў. Вучні са знешняй матывацыяй лёгка захапляюцца яркімі вобразамі і магчымасцю імі маніпуляваць.

У планах настаўніцы — працягнуць самаадукацыю па тэме, стварыць электронны рэсурсны цэнтр, у якім будуць сабраны матэрыялы праграмы Easiteach; правесці шэраг адкрытых урокаў і майстар-класаў для папулярызацыі вопыту работы не толькі для настаўнікаў-славеснікаў, а і для настаўнікаў іншых прадметаў, а таксама стварыць уласны сайт з відэазаняткамі па распрацоўцы ўрокаў з праграмным забеспячэннем.

— Неяк прачытала такое выказванне: калі вы хочаце, каб ваша дзіця глядзела на свет вашымі вачыма, — вучыце і выхоўвайце яго самі. Таму самае вялікае задавальненне для мяне — калі вучні пачынаюць глядзець на свет маімі вачыма: імкнуцца правільна гаварыць, чытаць кнігі і глядзець тыя фільмы, якія я ім раю, вучацца быць неабыякавымі. Гэта прыносіць задавальненне ад сваёй работы, — гаворыць Ірына Уладзіміраўна.

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Прафесія як спадчына

Прыход у педагогіку Таццяны Амбрушкевіч, настаўніцы рускай мовы і літаратуры гімназіі Асіповіч, быў абумоўлены своеасаблівай спадчыннасцю. З адукацыйнай сферай былі звязаны яе бабуля, маці, а цяпер і дачка, таму не дзіўна, што ў Таццяны Львоўны схільнасць да настаўніцкай працы праявілася яшчэ ў дзяцінстве.

— Для мяне не было лепшага занятку, чым гульня ў школу. І цяпер памятаю, як рассаджавала лялек і пачынала для іх урок. Старанна расказавала ім пра тое, што даведвалася ад сваёй першай настаўніцы — Маі Рыгораўны Дубравінскай. Напэўна, таму пытанне выбару прафесіі перада мной нават не стаяла. Я заўсёды ведала, што мой шлях — гэта шлях педагога. Толькі вось доўга не магла вызначыцца з профілем. Вагалася паміж гісторыяй і філалогіяй. Перавагу ў выніку аддала апошняй. І невыпадкова, бо любоў да кнігі, чытання старанна выхоўвалася ў нашай сям’і, — расказвае настаўніца.

Дзіцячая мара Таццяны Амбрушкевіч спраўдзілася: яна паспяхова скончыла Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф.Скарыны і стала кваліфікаваным настаўнікам-філолагам. На сёння яе педагагічны стаж складае больш за 20 гадоў. Амаль увесь гэты час прысвечаны навучанню рускай мове і літаратуры навучэнцаў гімназіі.


За доўгія гады работы ў сістэме адукацыі Таццяна Львоўна выпрацавала свае методыкі выкладання. Дапамаглі ёй у гэтым уласныя настаўнікі, калегі.

— У маёй педагагічнай дзейнасці аб’ядналіся метадычныя почыркі любімых выкладчыкаў роднай сярэдняй школы № 21 Бабруйска — настаўніцы фізікі Ніны Андрэеўны Усавай і настаўніцы рускай мовы і літаратуры Галіны Аляксееўны Пархоменка. У прафесійным станаўленні мне таксама дапамагла калега настаўніца рускай мовы і літаратуры нашай гімназіі Галіна Данілаўна Пірагіус, — адзначае Таццяна Амбрушкевіч.

Свае ўрокі педагог імкнецца праводзіць так, каб вучоба была дзецям у радасць, таму, выкарыстоўваючы адукацыйныя тэхналогіі, усяляк стараецца захапіць вучняў прадметам, бо калі на ўроках цікава, тады і навучанне новаму будзе жаданай справай.

— Свае заняткі я будую з арыентацыяй на адкрыты дыялог, партнёрства і сумеснае праектаванне. Увогуле, мару пра тое, каб навучанне і выхаванне грунтаваліся на даверлівых адносінах паміж настаўнікам і вучнямі. У сваёй рабоце імкнуся менавіта да гэтага, — кажа Таццяна Львоўна.

Такі падыход настаўніка знаходзіць водгук у дзіцячых сэрцах. Вучні не проста чытаюць класікаў, а вучацца разважаць над прачытанным, выказваць свой пункт гледжання. Прачытаўшы Дастаеўскага, навучэнцы шукаюць адрозненні паміж жалем і спачуваннем, творы Талстога наводзяць іх на патрэбныя думкі аб значэнні кахання, узаемаадносінах у сям’і. Падчас такіх абмеркаванняў дзеці вучацца думаць, параўноўваць, выбіраць, прымаць правільныя жыццёвыя рашэнні.

Адметна, што, з’яўляючыся сёння прафесійным педагогам, выдатнікам адукацыі і маючы кваліфікацыю “настаўнік-метадыст”, Таццяна Амбрушкевіч не перастае ўдасканальваць сваё педагагічнае майстэрства. Яна пастаянна вучыцца новаму, эксперыментуе, актыўна ўкараняе эфектыўныя методыкі выкладання. Характэрна, што сваім станоўчым педагагічным вопытам Таццяна Львоўна дзеліцца з іншымі педагогамі. З’яўляючыся членам рэспубліканскага клуба “Крыштальны журавель”, настаўніца перыядычна выступае з адкрытымі ўрокамі і майстар-класамі на семінарах, канферэнцыях.

Асаблівае значэнне Таццяна Амбрушкевіч надае рабоце з адоранымі вучнямі. На працягу апошніх дзесяці гадоў яна сур’ёзна займаецца падрыхтоўкай навучэнцаў да ўдзелу ў алімпіядным руху. Пры гэтым з кожным са сваіх юных талентаў настаўніца займаецца па індывідуальным плане. На факультатыўных занятках яны вучацца працаваць з літаратурнымі і навукова-папулярнымі тэкстамі, дасканала разбіраюць складаны тэарэтычны матэрыял, выконваюць творчыя работы даследчага характару.

Старанная падрыхтоўка прыносіць свой плён. Навучэнцы Таццяны Львоўны паспяхова выступаюць на малышовай алімпіядзе, штогод становяцца прызёрамі розных этапаў Рэспубліканскай алімпіяды па рускай мове і літаратуры, а яе вучаніца — Аляўціна Балвановіч — апошнія тры гады ўпэўнена перамагае на яе заключным этапе. Дарэчы, сёлета Аляўціна стала абсалютнай пераможцай на рэспубліканскім узроўні. Акрамя таго, у скарбонцы гэтай дзяўчынкі — дзве перамогі на алімпіядзе школьнікаў Саюзнай дзяржавы “Расія і Беларусь: гістарычная і духоўная еднасць”, а таксама дыплом за лепшае сачыненне на Міжнароднай алімпіядзе па рускай мове сярод навучэнцаў краін СНД, Балтыі, Грузіі, Абхазіі і Паўднёвай Асеціі. Зараз яна лаўрэат спецыяльнага фонду прэзідэнта па падтрымцы таленавітай моладзі.

Такія высокія дасягненні адораных навучэнцаў заўсёды радуюць настаўніцу. Але галоўнае для Таццяны Львоўны — прывіць імкненне да новых ведаў кожнаму вучню. Лепшая ўзнагарода для яе, калі выпускнікі, пакідаючы школу, кажуць: “Вы былі для нас не проста настаўнікам, а прыкладам”.

Ганна СІНЬКЕВІЧ.
Фота з архіва
Таццяны АМБРУШКЕВІЧ.

Мысліць творча і арыгінальна

Цёплая сяброўская атмасфера панавала на мінулым тыдні ў Абласным аграрна-тэхнічным прафесійным ліцэі Дзяржынска, дзе праходзіў заключны этап Рэспубліканскай алімпіяды па рускай мове і літаратуры. Гаспадары і арганізатары спаборніцтваў паклапаціліся пра камфортныя ўмовы для работы і адпачынку ўдзельнікаў алімпіяды і членаў журы.

Усяго ў Дзяржынск з’ехаліся 114 юных знаўцаў рускай філалогіі (105 дзяўчат і 9 хлопцаў), сярод іх — 37 адзінаццацікласнікаў, 42 дзесяцікласнікі і 35 дзевяцікласнікаў. На жаль, на заключны этап спаборніцтва трапілі толькі два навучэнцы з сельскай мясцовасці. 87 навучэнцаў — прадстаўнікі навучальных устаноў новага тыпу: ліцэяў і гімназій (11 і 76 адпаведна).
Сёлетняя алімпіяда захавала тыя традыцыі, якія былі намечаны раней. Распрацоўшчыкі заданняў зрабілі ўсё магчымае, каб яны былі цікавымі вучням і разлічаны на тое, каб пераможцам стаў той, хто сапраўды мысліць нестандартна, арыгінальна і творча.
Алімпіядныя заданні ўключалі пісьмовы водгук на лірычны твор, комплексную работу па рускай мове і літаратуры і вуснае выказванне. Так, сёлета дзевяцікласнікам прапаноўвалася напісаць водгук на твор С.С.Нараўчатага “Пунсовыя ветразі”, дзесяцікласнікам — на твор С.Ю.Куняева “Зямныя сны”, адзінаццацікласнікам — на ўрывак з паэмы А.Т.Твардоўскага “За даллю даль” (“Нет, жизнь меня не обделила…”). Ад удзельнікаў алімпіяды патрабавалася правесці аналіз зместу вершаў: вызначыць тэму, ідэю, аўтарскую канцэпцыю, праблематыку, паказаць асаблівасці формы, сюжэт і кампазіцыю, ахарактарызаваць вобразна-выяўленчыя сродкі. Пры гэтым улічвалася пісьменнасць, творчы характар работы, арыгінальнасць формы, агульнакультурная эрудыцыя аўтара. Лінгвістычны конкурс уключаў заданні на праверку валодання вучнямі ўсімі ўзроўнямі мовы і 4 заданні па літаратуры. Прычым прапанаваныя заданні былі разлічаны не толькі на веданне мовы і літаратуры, але і на эрудыцыю, агульны кругагляд, праяўленне творчага падыходу. Напрыклад, алімпіяднікам было прапанавана да кітайскіх прыказак падабраць рускія з тым жа значэннем: “Вялікія птушкі не кормяцца зярняткамі”, “Калі ў гарах няма тыгра, то і малпа — князь” і інш., альбо навучэнцам неабходна было знайсці ў творы аўтарскія неалагізмы. Што тычыцца заданняў па літаратуры, то школьнікам, напрыклад, прапаноўвалася ўзнавіць інфармацыю, якой не хапае, пра творы, прысвечаныя Вялікай Айчыннай вайне, альбо даць гісторыка-культурны каментарый да ўрыўка з твора вядомага аўтара.
Апошняе выпрабаванне — вуснае выказванне. Удзельнікі алімпіяды цягнулі білет, у кожным з якіх на выбар прапаноўваліся тры тэмы. Першая тэма насіла лінгвістычны характар, другая была звязана з літаратурай, а трэцяя ўяўляла сабой разважанні на свабодныя тэмы. Так, напрыклад, у адным з білетаў школьнікам прапаноўваліся такія тэмы: 1. “Мова яшчэ ў большай ступені, чым адзенне, сведчыць пра густ чалавека, пра яго адносіны да навакольнага свету, да самога сябе” (Д.С.Ліхачоў). 2. “Гутарыць з пісьменнікамі іншых стагоддзяў амаль тое ж, што падарожнічаць”. Ці згодны вы з меркаваннем Рэнэ Дэкарта? 3. Героі беларускага спорту. Дарэчы, у вусным выказванні ацэньваліся яго змест, пабудова (лагічнасць, звязнасць, кампазіцыйная дакладнасць, завершанасць), моўнае афармленне (багацце і выразнасць маўлення, правільнасць, адпаведнасць зададзенаму стылю, жанру, тыпу маўлення), а таксама творчы характар выказвання.
Па словах старшыні журы Рэспубліканскай алімпіяды па рускай мове і літаратуры, дэкана філфака БДУ, доктара філалагічных навук, прафесара Івана Сямёнавіча Роўды, у алімпіядах усіх апошніх гадоў больш агульнага, чым адрознага. І агульнае ў тым, што ўсе дзеці вельмі добра падрыхтаваныя. У гэтым годзе ўзровень падрыхтоўкі школьнікаў нават вышэйшы за мінулагодні: у выніковым пратаколе няма вялікай разбежкі паміж баламі. Вынікі ўдзельнікаў вельмі шчыльныя і адрозніваюцца сотымі балаў. Алімпіяднікі прыемна здзівілі журы і ў ведах, і ў падачы гэтых ведаў, і ў іх афармленні. Было відаць, што вучні вельмі начытаныя, эрудзіраваныя. На вусным выказванні ў асноўным выбіралі свабодную альбо літаратурную тэму, дэманстравалі свае адносіны да літаратуры, да чытання ў цэлым. Удзельнікі алімпіяды парадавалі моцнымі, сур’ёзнымі, прадуманымі выступленнямі. Яны сыпалі цытатамі. Большасць з іх не чыталі з паперкі, а свабодна выказваліся. І трэба адзначыць, што ўзровень іх маўленчай падрыхтоўкі вельмі высокі.
Пры напісанні водгуку вучні прадэманстравалі дастаткова высокую пісьменнасць. У работах школьнікаў не праглядаецца ніякай сістэмы памылак. І гэта сведчанне таго, што ў цэлым яны добра валодаюць усімі ўзроўнямі мовы, маюць дакладнае ўяўленне аб моўнай сістэме.
Што тычыцца комплекснай работы, то вучню, які добра ведае школьны курс рускай мовы, мае шырокі кругагляд, пэўнае лінгвістычнае чуццё, багаты слоўнікавы запас, прапанаваныя заданні былі пад сілу. Гэта і пацвердзілі тыя ўдзельнікі алімпіяды, якія набралі дастатковую колькасць балаў і сталі ўладальнікамі дыпломаў. Высокія балы атрымалі тыя навучэнцы, якія прадэманстравалі творчыя здольнасці, здольнасць да самастойнага мыслення.
Крыху горш вучні справіліся з літаратурнымі заданнямі. І, на думку І.С.Роўды, гэта ў многім звязана з тым, што ў сённяшняга пакалення дзяцей ёсць шмат спакус, якія адцягваюць іх увагу. Камп’ютарызацыя, інфарматызацыя робяць сваю справу. Зараз своечасова вядзецца работа па пераглядзе вучэбных праграм. І тут важна захаваць баланс паміж літаратурай, якая мае выхаваўчае значэнне, і літаратурай, цікавай сённяшнім дзецям, паміж класікай і сучаснай літаратурай.
І.С.Роўда лічыць, што сёння змяніліся адносіны пераможцаў алімпіяд да выбару спецыяльнасцей. Асаблівасць алімпіяды па рускай мове і літаратуры ў тым, што іх пераможцы маюць права паступаць на любыя спецыяльнасці любых ВНУ краіны з ужо наяўнымі ў іх максімальнымі баламі па рускай ці беларускай мове. Такой магчымасці няма ў хімікаў, фізікаў, географаў, бо выбар спецыяльнасцей у ВНУ для пераможцаў гэтых алімпіяд абмежаваны толькі дадзенымі напрамкамі. “У такой сітуацыі ёсць неабходнасць у правядзенні алімпіяд універсітэтамі для тых выпускнікоў школ, якія свядома зробяць выбар на карысць філалогіі”, — лічыць Іван Сямёнавіч.
Дыпламантамі Рэспубліканскай алімпіяды па рускай мове і літаратуры стаў 51 навучэнец. Уладальнікамі дыпломаў І ступені сталі 10 чалавек, ІІ — 16 і ІІІ — 25. Так, дыпломамі І ступені ўзнагароджаны адзінаццацікласнікі: навучэнка гімназіі Асіповіч Аляўціна Балвановіч (настаўніца Таццяна Львоўна Амбрушкевіч), навучэнка гімназіі № 2 Віцебска Галіна Рулёва (настаўніца Алена Канстанцінаўна Майсеева), навучэнка гімназіі № 2 Баранавіч Юлія Емельяновіч (настаўніца Аліна Чаславаўна Галаўко); дзесяцікласнікі: навучэнка гімназіі № 2 Баранавіч Настасся Пузікава (настаўніца Святлана Анатольеўна Пузікава), навучэнка ліцэя № 1 імя А.С.Пушкіна Брэста Кацярына Крэйдзіч (настаўніца Ганна Мікалаеўна Сверба), навучэнка гімназіі № 14 Гомеля Юлія Баранава (настаўніца Жанна Фёдараўна Жадзейка), навучэнка гімназіі № 1 Ліды Валерыя Звяркова (настаўніца Таццяна Міхайлаўна Глыздова). Дыпломы І ступені атрымалі і дзевяцікласнікі: навучэнка гімназіі № 22 Мінска Вікторыя Піліпенка (настаўніца Ніна Міхайлаўна Нядзьведзь), навучэнка Рэчыцкай раённай гімназіі Вераніка Новікава (настаўніца Алена Уладзіміраўна Вернікоўская) і навучэнка Крупскай раённай гімназіі Дар’я Вараб’ёва (настаўніца Святлана Леанідаўна Хадатовіч).
Спецыяльны прыз міністра адукацыі атрымала адзінаццацікласніца Алекшыцкай сярэдняй школы Бераставіцкага раёна Гродзенскай вобласці Настасся Болбат (настаўніца Святлана Уладзіміраўна Курыла). У неафіцыйным камандным заліку лідзіруе Мінск (9 дыпломаў), па 8 дыпломаў у Гомельскай і Магілёўскай абласцей, па 7 дыпломаў у Брэсцкай і Гродзенскай абласцей.
Віншуем навучэнцаў з перамогай!

Навучэнка 11 класа гімназіі № 2 Баранавіч Брэсцкай вобласці
Юлія ЕМЕЛЬЯНОВІЧ:
— Філалогіяй я захапілася ў 5 класе, калі настаўніца рускай мовы і літаратуры Вольга Міхайлаўна Гутоўская прапанавала мне пачытаць навукова-папулярныя кнігі па мовазнаўстве. Сярод іх была кніга М.Шанскага “У свеце слоў”. Мяне вельмі захапіла мовазнаўства, і ўжо ў 8 класе я ўпершыню паехала на рэспубліканскую алімпіяду: спаборнічала разам з дзевяцікласнікамі. Акрамя рэспубліканскай алімпіяды, я ўдзельнічала ў алімпіядзе школьнікаў Саюзнай дзяржавы “Расія і Беларусь: гістарычная і духоўная еднасць”, у Міжнароднай алімпіядзе школьнікаў краін СНД і Балтыі (была абсалютнай яе пераможцай і адзначана дыпломам ІІ ступені на конкурсе “Юны чытач”). Для мяне гэты этап алімпіяды ўжо 16-ы. З 7 класа маёй настаўніцай з’яўляецца Аліна Чаславаўна Галаўко, якая і рыхтавала мяне да спаборніцтваў і затраціла шмат энергіі і душэўных сіл, за што ёй вялікі дзякуй.
Менавіта комплексная работа — мой любімы алімпіядны тур. І хаця і былі некаторыя цяжкасці (па словаўтварэнні, сінтаксісе), але я лічу, што на алімпіядзе так і павінна быць. Я не вельмі люблю напісанне водгуку на лірычны твор. Мяне больш прыцягвае менавіта моўны бок верша, і часта мне гавораць, што водгук атрымліваецца сухім, вельмі мала эмоцый і ўражанняў. Мне падабаецца вуснае выказванне. Часта я бяру моўныя альбо сацыякультурныя тэмы. На гэты раз я таксама выбрала моўную тэму: “Як вы пракаменціруеце выказванне Вальтэра: “Ведаць шмат моў — значыць мець шмат ключоў да аднаго замка”. Я выступала апошняй, мне гэта было даспадобы: пасля мноства выказванняў гэта якраз зручны момант, каб зачапіць журы сваім маўленнем.
Хачу паступаць на факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі, стаць вучоным. Матэматыка мяне прыцягвае за яе адарванасць ад канкрэтных катэгорый. Гэта ідэальная сістэма. Руская мова таксама вельмі лагічная і амаль матэматычна заканамерная сістэма. Упэўнена, яе веданне ў многім мне дапаможа.

Навучэнка 11 класа сярэдняй школы № 73 Мінска Паліна РОДЗІК:
— Гэтая рэспубліканская алімпіяда для мяне не першая. Летась я ўжо прымала ўдзел у гэтых спаборніцтвах. З 7 класа пачала ўдзельнічаць у інтэрнэт-алімпіядах. Была прызёрам алімпіяды школьнікаў Саюзнай дзяржавы “Расія і Беларусь: гістарычная і духоўная еднасць”. На заключным этапе рэспубліканскай алімпіяды мне вельмі спадабалася: панавала добразычлівая сяброўская атмасфера, былі вельмі цікавыя заданні ў комплекснай рабоце (па лексіцы, фразеалогіі).
Любоў да рускай мовы і літаратуры мне прывіла мая настаўніца і мама Ірына Яўгенаўна Родзік. У цэлым гэта яе заслуга, што я знаходжуся на заключным этапе алімпіяды. Мы займаемся круглы год, і я не магу сказаць, што яна адносіцца да мяне больш лаяльна, чым да іншых вучняў. У школе я найперш вучаніца, а дома — дачка. Вельмі ўзбагацілі і зборы, якія праходзілі на базе гімназіі № 24 і сярэдняй школы № 144 у Соснах, дзе з намі займаліся розныя педагогі, у тым ліку і кіраўнік нашай каманды Л.Г.Казачонак. Заслуга збораў у тым, што збліжаюцца ўдзельнікі каманды, мы шмат чаго адно пра аднаго даведваемся. Думаю, пры падрыхтоўцы трэба браць не колькасцю, а якасцю, і рабіць акцэнты на тым, што атрымліваецца горш і выклікае цяжкасці. Вельмі важна таксама атрымліваць задавальненне ад таго, што ты робіш.
Я захапляюся яшчэ нямецкай мовай, гісторыяй Беларусі, вельмі люблю выпякаць. Магчыма, я звяжу сваё жыццё з філалогіяй, бо настаўніцтва мне падабаецца, а калі не, то ўпэўнена, што веданне мовы спатрэбіцца ў любой справе, мастацтве.

Навучэнка 10 класа Ліцэя БДУ Мілана ПАСАНЕН:
— Мой старэйшы брат — алімпіяднік, кожны год ездзіў на спаборніцтвы па біялогіі, і я таксама хацела для сябе выбраць які-небудзь прадмет для паглыбленага вывучэння і ўдзельнічаць у алімпіядным руху. Летась я прымала ўдзел у гарадской алімпіядзе, аднак на рэспубліку не прайшла. У мінулым годзе паступіла ў Ліцэй БДУ, і канкурэнцыі на ліцэйскай алімпіядзе мне асабліва ніхто не склаў. У ліцэі са мной працавалі педагогі Н.Ц.Антропава, Т.У.Ігнатовіч. Са мной шмат займалася мама, біёлаг па адукацыі, падбірала дадатковую літаратуру, прапрацоўвала заданні.
Надзеі мае апраўдаліся, ніякіх нечаканасцей на алімпіядзе не было. Комплексная работа падалася мне найбольш складанай. Вялікія цяжкасці выклікалі літаратурныя заданні. Хацелася, каб яны былі больш канкрэтна сфармуляванымі. Пад азначэнне, прадстаўленае ў заданні, падыходзяць шматлікія пісьменнікі. Для вуснага выказвання я выбрала тэму “Веды — гэта сродак, а не мэта” (Л.М.Талстой). Мне пашанцавала з нумарам, я выступала другой і была падрыхтавана да выказвання, яно атрымалася правільным і лагічна выбудаваным.
Пасля заканчэння ліцэя планую паступаць на факультэт журналістыкі БДУ і атрымаць прафесію, якая звязана з філалогіяй і адкрывае дзверы на тэлебачанне, дзе мяне прыцягвае работа, якая ажыццяўляецца за кадрам.

Навучэнец 9 класа гімназіі № 8 Віцебска Якаў ЛАЗАРЭНКА:
— Вопыт удзелу ў рэспубліканскай алімпіядзе ў мяне ўжо ёсць. Летась я ўпершыню паспрабаваў свае сілы. Зацікавіла мяне рускай мовай і літаратурай настаўніца Ірына Віктараўна Красноўская. У 5 класе яна заўважыла мае схільнасці да мовы. З трэцяй чвэрці ў мяне было свабоднае наведванне ўрокаў і я рашаў заданні мінулагодніх алімпіяд. Займаўся прыкладна па 6—8 гадзін на дзень.
Сваім выступленнем на сёлетніх спаборніцтвах я не вельмі задаволены. Чатырох гадзін на водгук на лірычны твор мне аказалася недастаткова, шмат чаго давялося скарачаць. У комплекснай рабоце цяжкасці выклікала літаратурнае заданне, у прыватнасці, запаўненне табліцы на веданне твораў аб Вялікай Айчыннай вайне. А вось самым простым стала расстаноўка ў словах націскаў. На вусным выказванні я выбраў для выступлення тэму, якая мне бліжэй і да якой я быў падрыхтаваны, — выказванне Ф.Бэкана “Кніга робіць чалавека разумным, гутарка — знаходлівым, а прывычка запісваць — дакладным”.
Філолагам стаць пакуль не збіраюся. Руская мова для мяне — хутчэй, занятак для душы. Мне вельмі падабаюцца фізіка, біялогія і хімія. І ў будучыні хачу звязаць з імі сваё жыццё і стаць вучоным.

Навучэнец 11 класа сярэдняй школы № 11 Салігорска Марк КРЫВАБЛОЦКІ:
— Я не сказаў бы, што на заключным этапе алімпіяды было штосьці зусім нечаканае. Хаця заданні комплекснай работы сёлета патрабавалі логікі, эрудыцыі. Гэта мне даспадобы, аднак я не ўпэўнены, што справіўся добра з гэтымі заданнямі. Як правіла, заданні прапануюцца такога плана, што ты іх альбо ведаеш, альбо не. І звычайна за гадзіну ты іх робіш, а потым яшчэ штосьці дадумваеш. Таму лічу, што тры гадзіны на комплексную работу — гэта зашмат. Тэма майго вуснага выказвання — “Веды — сродак, а не мэта”. Я паспрабаваў даказаць, што, сцвярджаючы гэта, Л.М.Талстой узяў на сябе вельмі многа. А ў цэлым я на гэтых спаборніцтвах зрабіў тое, што павінен быў зрабіць.
У алімпіядны рух я ўключыўся яшчэ ў 3 класе. У 5 класе мяне мэтанакіравана пачала рыхтаваць настаўніца рускай мовы і літаратуры Святлана Анатольеўна Шыла — выдатны педагог, які добра ведае прадмет і ўмее яго цікава данесці да дзяцей. З 9 класа я наведваў факультатыўныя заняткі, многа працаваў індывідуальна. Шмат карыснага далі і падрыхтоўчыя зборы ў МАІРА, дзе заняткі праводзілі А.Волчак, В.Царова, Т.Ігнатовіч і інш.
Пасля школы планую паступаць у БДУ на факультэт міжнароднага права. Акрамя таго, я захапляюся музыкай, пішу песні, выступаю з канцэртамі і хачу стаць музыкантам. Думаю, адно другому не перашкодзіць. А руская мова і літаратура толькі дапаможа мне ў ажыццяўленні мар.

Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара.

Спяшацца з радасцю на ўрок

Сярод разумнікаў і разумніц, якія прадставяць Віцебшчыну ў фінале Рэспубліканскай алімпіяды па рускай мове і літаратуры, — чацвёра вучняў Ірыны Красноўскай з гімназіі № 8 Віцебска. Традыцыйна гэтая ўстанова адукацыі ўваходзіць у тройку лідараў абласнога этапу алімпіяды па вучэбных прадметах. Сёлетняе выступленне яе навучэнцаў не стала выключэннем, у чым немалая заслуга юных знаўцаў рускай мовы і літаратуры.

Дыпломам ІІІ ступені адзначана адзінаццацікласніца Таццяна Афанасава (дарэчы, у кастрычніку мінулага года дзяўчына прывезла з Гомеля дыплом ІІ ступені алімпіяды школьнікаў Саюзнай дзяржавы “Расія і Беларусь: гістарычная і духоўная еднасць”). У яе сяброўкі, таксама навучэнкі 11 класа, Настассі Дыдо, — дыплом ІІ ступені. Вельмі парадавалі дзевяцікласнікі: дыпломы І ступені ўпэўнена заваявалі Якаў Лазарэнка, Настасся Ярошка і Настасся Кляцкова, ІІ ступені — Кацярына Сапко, навучэнка Святланы Робацень. Астатніх удзельнікаў пераможнай каманды рыхтавала да алімпіяды Ірына Красноўская. Хаця сама Ірына Віктараўна пераконвае, што поспех яе вучняў — плён калектыўнай працы.— Старшакласнікі, з якімі я працую, да 10 класа займаліся ў маёй калегі Жанны Кандратовіч. Менавіта яна дала дзецям тую выдатную базу ведаў, без якой гаварыць пра перамогі ў нас хутчэй за ўсё не было б падстаў, — заўважае настаўніца. — Дзевяцікласнікі мае з моманту іх паступлення ў гімназію. Тым не менш кожная значная перамога — вынік дзейнасці не аднаго педагога, а вялікай каманды. Так, у дачыненні да алімпіяды па мове і літаратуры ад удзельніка абавязкова патрабуецца высокі ўзровень ведання гісторыі, сусветнай і айчыннай мастацкай культуры: ён ёсць, і за гэта мы шчыра ўдзячныя Але Мільман. Прыведзены прыклад не адзінкавы — хутчэй паказальны. Добра і камфортна працаваць з людзьмі, якія ў любой справе прад’яўляюць да сябе строгія патрабаванні. Дзеці гэта бачаць, разумеюць, асэнсоўваюць, бяруць у прыклад. Вучацца працаваць і працуюць на вынік з поўнай самааддачай як у гімназіі, так і самастойна. Яшчэ адзін важны момант: матывацыя. Некаторыя моцныя навучэнцы з тых, хто не ўдзельнічае ў алімпіядзе, кіруюцца іншым матывам — паспяхова паступіць ва ўніверсітэт.
Сярод выпускнікоў Ірыны Красноўскай нямала тых, хто здаў цэнтралізаванае тэсціраванне на 100 балаў. Разам з тым настаўніца заўсёды падкрэслівае: веды як вынік супрацоўніцтва педагога і навучэнца ўсё ж павінны быць на другім месцы, а на першым — выхаванне чалавека.
— Па гэтай прычыне самае галоўнае ў рабоце настаўніка — не стаміцца. Калі ты з палёгкай бяжыш са школы, то трэба мяняць прафесію. Наадварот, калі штодня ты спяшаешся на ўрокі з радасцю, новымі ідэямі, тады маеш права працаваць з дзецьмі: усяму астатняму можна навучыцца. Я глыбока пераканана ў тым, што прыярытэтная задача на ўроку незалежна ад таго, матэматык ты, географ, гісторык ці літаратар — навучыць дзяцей суперажываць. Многім з нашых навучэнцаў веданне матэматыкі нават на ўзроўні школьнай праграмы ў дарослым жыцці не спатрэбіцца. Веданне рускай мовы, безумоўна, неабходнае, але, улічваючы распаўсюджанне камп’ютарных тэхналогій, трэба браць пад увагу — пры неабходнасці камп’ютар хуценька праверыць тэкст, старанна выправіць памылкі і недакладнасці. Чалавечнасць, спачуванне ў наш час, мне здаецца, асноўнае. Калісьці ў педагогіцы існавала добрае паняцце — выхаванец. Пагадзіцеся, “выхаванец кадэцкага корпуса”, “выхаванка Смольнага інстытута” — крыху іншае, чым сучаснае “навучэнец”, не проста змена назвы. Думаю, мы ў ідэале да гэтага прыйдзем, асабліва ў такіх установах адукацыі, як гімназія, ліцэй. Роля педагога — не столькі прымусіць дзяцей думаць, колькі навучыць іх у любой сітуацыі заставацца людзьмі.

Таццяна БОНДАРАВА.
Фота аўтара.