Ты можаш больш, чым думаеш

Майстэрня сацыяльнага кіно пры падтрымцы праграмы малых грантаў Пасольства ЗША ў Беларусі і Міністэрства адукацыі рэалізавала крэатыўны праект па інклюзіўнай адукацыі “Новы погляд”. Гэтая ініцыятыва накіравана на фарміраванне станоўчых адносін моладзі да інклюзіі людзей з інваліднасцю, на ўключэнне іх у сумесную грамадскую дзейнасць.

Майстэрня сацыяльнага кіно — гэта некамерцыйная арганізацыя, створаная для таго, каб дапамагчы людзям сарыентавацца ў сферы кіно, рэкламы і анімацыі і з поспехам далучацца да яе. Праект “Новы погляд” стартаваў у 2015 годзе, а завяршыўся напрыканцы мінулага года. Ён уключаў правядзенне бясплатных сцэнарна-крэатыўных курсаў па рэкламнай дзейнасці (ТРВЗ), па стварэнні сцэнарыяў, курсаў Filmmaking (па рэжысуры і аператарскім майстэрстве), Post-production (па камп’ютарнай графіцы, мантажы, гукарэжысуры). Акрамя таго, удзельнікам праекта прапаноўваўся “Workshop: ствары сацыяльны ролік за 4 дні!” і курс па вывучэнні эвалюцыі кінастыляў XX стагоддзя. Прайшлі і круглыя сталы, прысвечаныя тэмам развіцця творчых здольнасцей людзей з інваліднасцю і іх працаўладкаванню ў медыясферу, абмяркоўваліся і пытанні інклюзіі ў медыяасяроддзі.

“Новы погляд” сабраў 85 зацікаўленых удзельнікаў — людзей рознага ўзросту, з інваліднасцю і без інваліднасці. Яны былі размеркаваны па інклюзіўных групах. На базе майстэрні сацыяльнага кіно з імі займаліся выкладчыкі ўстаноў вышэйшай адукацыі, тэарэтыкі і практыкі беларускага кіно і рэкламы. Сярод іх — сцэнарыст і рэжысёр Андрэй Курэйчык, рэжысёр, прадзюсар, заснавальнік Мінскай кінашколы-студыі Андрэй Палупанаў, рэкламіст і дызайнер Ян Карпаў, а таксама рэжысёр Станіслаў Турко, аператар Аляксандр Алейнікаў, гукарэжысёр Ганна Беларэцкая і інш.

Курс па тэорыі рашэння вынаходніцкіх задач, напрыклад, праводзіла Наталля Эдуардаўна Чыжэўская — выкладчык кафедры тэорыі і гісторыі дызайну акадэміі мастацтваў, педагог Цэнтра дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі “Вікторыя”, кіраўнік школы мыслення АТММ-ТРВЗ. Мэта курса — азнаёміць слухачоў з асновамі моцнага мыслення, сфарміраваць у іх уменні і навыкі па граматным аналізе праблемнай сітуацыі і пошуку выйсця з яе. Такі падыход дапамог удзельнікам праекта знайсці цікавыя, крэатыўныя ідэі пры стварэнні сацыяльных ролікаў. Веды, атрыманыя імі пры азнаямленні з курсам, яны змогуць рэалізоўваць у сваёй прафесійнай дзейнасці і ў звычайным жыцці пры вырашэнні нестандартных задач.

Удзельнікі праекта вучыліся пісаць сцэнарыі, здымаць відэаролікі, манціраваць відэа і гук, прычым рэалізоўвалі рэкамендацыі выкладчыкаў адразу, на практыцы. У выніку такой дзейнасці было створана каля 20 сцэнарыяў, знята больш за 10 сацыяльных ролікаў. У іх ліку: “Ты можаш больш, чым думаеш”, “Нічога для нас без нас”, “Былы сябар”, “Перадай дабро іншаму”, “Выратаваныя зажыва” і інш. Здымкі сацыяльных ролікаў працягваюцца і зараз.

Дырэктар Майстэрні сацыяльнага кіно кіраўнік адукацыйнай праграмы праекта Андрэй Палупанаў адзначыў: “Задача перад удзельнікамі праекта была няпростая: ім трэба было асвоіць максімальную колькасць інструментаў для трансфармацыі крэатыўных ідэй у візуальны прадукт. Але яна вырашана. Нашым дарослым навучэнцам усё ўдавалася з лёгкасцю. Прыкладам гэтага служаць знятыя імі фільмы і ролікі”.

“З самага пачатку мы імкнуліся тэму інклюзіі разглядаць маштабна, — расказаў каардынатар праекта Канстанцін Варабей. — Размова аб безбар’ерным асяроддзі, напрыклад, вялася не толькі ў дачыненні да людзей з інваліднасцю, але і да людзей пажылога ўзросту, абмяркоўваліся і пытанні гендарнай роўнасці. Праект стаў цудоўным прыкладам нефармальнай адукацыі для дарослых. Адразу мы меркавалі, што ў ходзе яго рэалізацыі ў асноўным людзі з інваліднасцю будуць здымаць відэаролікі толькі пра сябе і свае праблемы. Але, як аказалася, яны цікавіліся самым шырокім спектрам тэм, дэманстравалі свой погляд, напрыклад, на ахову птушак, на бяспечнае кіраванне транспартам і парушэнне правіл дарожнага руху”.

У якасці сцэнарыста, рэжысёра, аператара і акцёра падчас праекта паспрабавала сябе Аляксандра Гароднікава — удзельніца чэмпіянату Беларусі і Кубка свету і кантынентаў па спартыўных танцах на калясках. У 2016 годзе Аляксандра не змагла паступіць у акадэмію мастацтваў на спецыяльнасць “Рэжысура кіно і тэлебачання” па прычыне медыцынскіх супрацьпаказанняў, што дзейнічаюць яшчэ з 2004 года. Але ў Майстэрні сацыяльнага кіно “Новы погляд” яна адчула сябе сапраўдным рэжысёрам. Дзяўчына марыць аб гэтай прафесіі і ў будучыні плануе набыць адпаведную адукацыю.

Адзін з самых яркіх удзельнікаў праекта Аляксандр Ергулевіч — магістр юрыдычных навук Расійскага дзяржаўнага сацыяльнага ўніверсітэта, дзе ён сёння працягвае вучыцца з мэтай стаць магістрам сацыяльнай псіхалогіі. Выбар яго невыпадковы. Аляксандр — чалавек з інваліднасцю, і ён стапрацэнтна ўпэўнены, што кожны юрыст павінен быць яшчэ і псіхолагам, асабліва тады, калі гэта тычыцца аказання юрыдычнай дапамогі людзям з абмежаваннямі. За час уд зелу ў праекце малады чалавек зняў тры ролікі: “Востраў даступнасці”, прысвечаны належнаму абсталяванню безбар’ернага асяроддзя Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, “Рэтракамп’ютар”, у якім заклікае нас не выкідваць старыя рэчы, напрыклад, камп’ютары, якія яшчэ працуюць і могуць камусьці паслужыць, і ролік “Творчыя майстэрні ў інтэрнаце” пра тое, наколькі важна людзям з інваліднасцю, пажылым людзям, якія пражываюць у інтэрнатах, знайсці для сябе карысныя заняткі па сваіх сілах і здольнасцях.

Надзея ЦЕРАХАВА.

Убачыць у дзіцяці яго патэнцыял

Сусветная практыка паказвае, што інклюзіўнай адукацыі быць. Аднак бацькі і педагогі часта не гатовы зразумець і прыняць сутнасць інклюзіўнай адукацыі. Гэтая сітуацыя тлумачыцца адсутнасцю інфармаванасці пра перавагі, магчымасці і стратэгіі ўкаранення інклюзіўных практык у грамадства, у прыватнасці ў адукацыйны працэс.

У 2012 годзе прадстаўніцтва Міжнароднага дзіцячага фонду ў Рэспубліцы Беларусь арганізавала курс вучэбных трэнінгаў па інклюзіўнай адукацыі. Дзякуючы ўдзелу спецыяліста нашага цэнтра ў трэнінгавай рабоце, мы прынялі ідэі і ўбачылі перавагі інклюзіўнай адукацыі. Мы зразумелі, што каштоўнасць кожнага чалавека не залежыць ад яго здольнасцей і дасягненняў, што кожны чалавек мае права на зносіны, здольны адчуваць і думаць, што кожны чалавек мае патрэбу ў падтрымцы і сябрах, што сапраўдная адукацыя можа ажыццяўляцца ў кантэксце рэальных узаемаадносін.

Натхніўшыся энтузіязмам трэнераў, мы пачалі работу па вывучэнні стратэгій інклюзіўнай адукацыі, па прасоўванні яе ідэй у сваёй супольнасці, як у педагагічнай, так і ў бацькоўскай. У час семінараў, трэнінгаў, кансультацый, якія мы правялі для педагогаў і бацькоў, мы знайшлі тых з іх, хто гатовы да змен. Наступным нашым крокам стала ўкараненне інклюзіўных практык у адукацыйны працэс.

Хто дапаможа ўстанове ў стварэнні таго асяроддзя, у якім дзіцяці з асаблівасцямі ў развіцці будзе камфортна? Спецыялісты ЦКРНіР валодаюць пэўным наборам ведаў і ўменняў у галіне спецыяльнай адукацыі, маюць вопыт работы з дзецьмі і іх сем’ямі, пачынаючы з ранняга ўзросту, суправаджаюць іх на працягу ўсіх перыядаў навучання. Нашы спецыялісты, па сутнасці, з’яўляюцца супервізарамі (тымі, хто суправаджае ў складаных сітуацыях), сувязным звяном паміж дзіцем, педагогам і бацькамі. Канечне, у педагогаў часта ўзнікаюць цяжкасці, праблемы, якія здаюцца невырашальнымі.

Камандны метад работы, дзе педагог, бацькі, спецыяліст ЦКРНіР з’яўляюцца раўнапраўнымі партнёрамі, дазваляе вырашаць цяжкасці, якія ўзнікаюць, робячы працэс навучання больш дынамічным і паспяховым. Галоўнае, пазбягаць фармалізму і бачыць у дзіцяці не толькі крыніцу праблем, але і яго патэнцыял, і моцныя бакі. Многае ў жыцці вызначаюць устаноўкі і ярлыкі. На самай справе, магчымасці дзіцяці абмяжоўваюць не хваробы, не дыягназ, а ўспрыманне гэтага дзіцяці іншымі людзьмі, грамадства ў цэлым. Калі на дзіця ўскладаюцца вялікія надзеі і чаканні, тады ў яго ёсць больш магчымасцей іх апраўдаць.

Працэс укаранення інклюзіўных практык стаў у нашым выпадку паспяховым дзякуючы рабоце матываванай каманды, якая ўзгадняла свае дзеянні з прынцыпамі інклюзіўнай адукацыі.

Прынцып сямейна арыентаванага падыходу з арыентацыяй на асобу дзіцяці прадугледжвае шырокае ўключэнне сям’і ў вызначэнне мэты і задач адукацыі, адукацыйнага маршруту, неабходнага для дзіцяці, пры факусіраванні ўсіх намаганняў на яго развіцці і сацыялізацыі.

Прынцып “прэзумпцыі кампетэнтнасці” прадугледжвае наяўнасць высокіх чаканняў і выбудоўванне менш небяспечных прагнозаў адносна кожнага дзіцяці. Дзеці, у дачыненні да якіх педагогі маюць вялікія чаканні, дасягаюць лепшых вынікаў.

Прынцып падтрымкі і камунікацыі паміж усімі ўдзельнікамі інклюзіі ў адукацыі прадугледжвае актыўнае ўключэнне ўсіх удзельнікаў адукацыйнага працэсу ў сумесную дзейнасць. Важным паказчыкам гэтага прынцыпу з’яўляецца сяброўства. Калі дзіця ізалявана, то ў яго мала магчымасцей для ўзнікнення сяброўства і камфортных зносін.

Прынцып сацыяльнага супрацоўніцтва і партнёрства ўсіх удзельнікаў інклюзіўнай адукацыі прадугледжвае работу згуртаванай каманды.

Спецыялісты нашага цэнтра распрацавалі і апрабавалі мадэль паэтапнага ўкаранення інклюзіўных практык ва ўстанову адукацыі. Яна складаецца з некалькіх этапаў. Першым этапам з’яўляецца папярэдняя работа. Адзін з напрамкаў работы на гэтым этапе — работа з банкам даных па выяўленні дзяцей, якія маюць патрэбу ў спецыяльных умовах навучання. Наступны напрамак — работа з сям’ёй па вывучэнні запатрабаванняў, патрэб, матывацыі да змен, а таксама работа па выбары ўстановы адукацыі з улікам патрэб дзіцяці, запатрабаванняў яго бацькоў, магчымасцей установы задаволіць гэтыя патрэбы і запатрабаванні. Папярэдняя работа ўключае і падрыхтоўку педагогаў, навучэнцаў і іх бацькоў да прыняцця дзіцяці з асаблівасцямі (трэнінгі, семінары, кансультацыі).

Асноўны этап прадугледжвае арганізацыю работы каманды па суправаджэнні дзіцяці, рабочыя сустрэчы ў вызначаныя камандай тэрміны (не радзей аднаго разу ў два тыдні). У працэсе арганізацыі работы каманды вызначаюцца патрэбы дзіцяці, якія ўносяцца ў распрацаваную намі карту ацэнкі патрэб дзіцяці. На аснове гэтай карты распрацоўваецца індывідуальная праграма суправаджэння, якая вызначае канкрэтныя задачы, рэсурсы каманды, чаканыя вынікі. Каманда размяркоўвае абавязкі, вызначае перыядычнасць, месца, час правядзення наступных рабочых сустрэч. На рабочых сустрэчах каманды праводзіцца аналіз паспяховасці выканання плана з падрабязным абмеркаваннем эфектыўнасці выкарыстання рэсурсаў, выяўляюцца бягучыя праблемы, вызначаюцца шляхі іх пераадолення, па неабходнасці ўносяцца карэктывы ў індывідуальны план суправаджэння.

Наступны этап — маніторынгавы, на якім адсочваецца эфектыўнасць работы каманды, праводзіцца аналіз паспяховасці рэалізацыі індывідуальнай праграмы суправаджэння, складаецца прыкладнае планаванне на наступны перыяд.

На нашу думку, эфектыўную дапамогу педагогам, бацькам, дзецям пры ўкараненні інклюзіўных працэсаў на месцах можа аказаць рэсурсны цэнтр інклюзіўнай адукацыі, які з’яўляецца структурным падраздзяленнем ЦКРНіР.

Жыццё дзяцей з абмежаванымі магчымасцямі залежыць ад нас — дарослых. І давайце зробім усё магчымае, каб яны маглі нам сказаць: “Дзякуй, што паверылі ў нас і дапамаглі жыць поўным жыццём і быць шчаслівымі!”

Іна ЦЯЛЯК,
педагог-псіхолаг Смаргонскага цэнтра карэкцыйна-развіццёвага навучання і рэабілітацыі;
Святлана РАДЗЬКО,
метадыст Смаргонскага цэнтра карэкцыйна-развіццёвага навучання і рэабілітацыі.

Не інтэгранты, а такія, як усе…

У 2007 годзе ў нашай школе былі адкрыты класы інтэграванага навучання і выхавання. Іх адкрыццю папярэднічала карпатлівая работа па растлумачэнні станоўчай ролі інтэграцыі ў працэсе навучання. Але бацькоў і дзяцей турбавала пытанне: чаму дзеці вучацца не разам з усімі на ўсіх уроках? Чаму 5 гадоў трэба вучыцца ў пачатковых класах? Адразу ж прыжылося слова “інтэгранты”. Ва ўмовах сельскай мясцовасці, калі пра кожнага ведаюць усе і ўсё, нялёгка змяніць людскую думку. Так і сталі лічыць, што інтэгранты — гэта не такія вучні, як усе. Чаго граху таіць, некаторыя бацькі палічылі б за лепшае, каб іх дзеці не сутыкаліся з асаблівымі навучэнцамі ў працэсе навучання. Мінуў не адзін год, пакуль бацькі дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця (АПФР) у абсалютнай сваёй большасці самі пагаджаліся на навучанне дзіцяці ў класе інтэграванага навучання і выхавання з пяцігадовым тэрмінам навучання.

Нашы настаўнікі лічаць, што навучанне дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця ў класах інтэграванага навучання і выхавання поўнай напаўняльнасці дае станоўчыя вынікі. Навучэнцы маюць прыкладна аднолькавы ўзровень развіцця і ступень падрыхтоўкі. Клас невялікі. Усе дзеці на вачах. Кожнае дзіця атрымлівае максімум увагі на ўроку. Некалькі гадоў назад навучэнка класа інтэграванага навучання і выхавання поўнай напаўняльнасці (вучылася па праграме для дзяцей з ЦПМ, з другога паўгоддзя 3 класа беларускую мову і літаратуру вывучала ў класе з навучэнцамі, якія вучацца па праграме агульнаадукацыйнай школы) увайшла ў дваццатку лепшых навучэнцаў школы. Былі выпадкі, калі навучэнцы класаў інтэграванага навучання і выхавання пераводзіліся на навучанне па праграме агульнаадукацыйнай школы.
Але тое, што з класам навучэнцы з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця бываюць прыкладна 1/3 вучэбнага часу, выклікае не зусім дружалюбныя адносіны да іх некаторых аднакласнікаў. Яны як бы і аднакласнікі, але не зусім свае. Гэта не дазваляе дзецям з АПФР адчуваць сябе паўнацэннымі членамі калектыву. Не, яны не ізгоі, але ўсё ж не такія, як усе. Яны — інтэгранты.

Дзеці з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця вельмі ранімыя, іх лёгка пакрыўдзіць. Часта гэта выклікае агрэсію. Канечне, у наладжванні добрых адносін паміж навучэнцамі вялікая роля адводзіцца настаўніку пачатковых класаў. Нашы настаўнікі шмат зрабілі і робяць у гэтым напрамку. Ніводнае мерапрыемства не праводзіцца без удзелу дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. Яны наведваюць гурткі, секцыі. Іх работы прадстаўляюцца на конкурсах, выставах. Але гэта ўсё роўна свая імперыя. Дзеці з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця з розных класаў часцей маюць зносіны паміж сабой, чым з аднакласнікамі. Канечне, праблем многа. Адны вырашаюцца, узнікаюць іншыя.

…Мае школьныя гады праходзілі ў сельскай школе. Памятаю, у 3 клас да нас прыйшла навучэнка з парушэннямі функцыі апорна-рухальнага апарату, якая перанесла некалькі аперацый. Мы, аднакласнікі, усюды суправаджалі яе. Мы яе апекавалі. І гэта не было цяжарам. Дзяўчынкі дапамагалі зашнураваць гарсэт, зняць і надзець яго. Нам усім хацелася дапамагчы Лідзе. Мы разам гулялі, нешта майстравалі. Я не помню якіх-небудзь дакучлівых павучанняў настаўніка, не ўяўляю, як яна змагла прывіць усяму класу пачуццё адзінага калектыву, суперажывання, адказнасці адно за аднаго.

У нашым класе вучыліся дзеці з розніцай ва ўзросце 2—3 гады. Узровень ведаў быў, натуральна, неаднолькавы. Але мы заставаліся пасля ўрокаў і дапамагалі тым, каму навучанне давалася з цяжкасцю, у каго былі недахопы ў ведах. За слабапаспяховымі навучэнцамі былі замацаваны выдатнікі, харашысты. Практыка паказвае, што часам дзіця хутчэй і лепш зразумее тлумачэнне аднакласніка, чым дарослага, нават настаўніка. Дапамагалі не толькі ў школе. Заняткі часта працягваліся пасля ўрокаў дома. Не хачу сказаць, што ўсе ў класе сталі паспяховымі. Не. Але ўсе мы былі разам і вучыліся па адных і тых жа вучэбных праграмах і падручніках.

Гэтымі прыкладамі-ўспамінамі я выказваю свае станоўчыя адносіны да ідэі інклюзіўнай адукацыі. У аснову інклюзіўнай адукацыі пакладзена ідэалогія, якая выключае любую дыскрымінацыю дзяцей, забяспечвае роўныя адносіны да ўсіх людзей, але стварае асаблівыя ўмовы для дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. Інклюзіўная адукацыя — працэс развіцця агульнай адукацыі, які прадугледжвае даступнасць адукацыі для ўсіх у плане прыстасавання да розных патрэб усіх дзяцей, што забяспечвае доступ да адукацыі для дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця.

Неадназначнай была рэакцыя настаўнікаў школы на факт уключэння нашай школы ў эксперыментальны праект “Апрабацыя мадэлі інклюзіўнай адукацыі ва ўстановах адукацыі”. Для ажыццяўлення задач эксперыментальнай дзейнасці быў распрацаваны і зацверджаны каляндарны план эксперыментальнай дзейнасці школы. Асноўны ўпор быў зроблены на стварэнне адукацыйнага асяроддзя. Работа пачалася з правядзення семінара па азнаямленні з нарматыўнымі дакументамі аб эксперыментальнай і інавацыйнай дзейнасці ва ўстановах адукацыі Рэспублікі Беларусь. Педагогі выказаліся за неабходнасць спецыяльнай падрыхтоўкі для работы ў новых умовах. Школа была ўключана ў праект ТEMPUS INOVEST “Усходняе партнёрства ў галіне педагагічных інавацый у інклюзіўнай адукацыі”. У рамках гэтага праекта ўсе ўдзельнікі эксперыментальнай дзейнасці дыстанцыйна павысілі сваю кваліфікацыю па адукацыйнай праграме “Педагагічныя інавацыі ў інклюзіўнай адукацыі” на базе факультэта павышэння кваліфікацыі спецыялістаў адукацыі ІПКіП БДПУ імя Максіма Танка, атрымалі сертыфікаты.

Праблемам інклюзіўнай адукацыі быў прысвечаны семінар “Інклюзія: за і супраць”, на якім дырэктар ЦКРНіР Брэсцкага раёна Л.В.Церашчук расказала пра свае назіранні за арганізацыяй інклюзіўнай адукцыі ў школах ЗША. Было прынята рашэнне аб арганізацыі асветніцкай работы па пытаннях інклюзіўнай адукацыі ў педкалектыве, з бацькамі, навучэнцамі.

Адміністрацыя школы і настаўнікі-дэфектолагі правялі круглы стол “Інклюзіўная адукацыя — дзеці, сям’я, школа” з удзельнікамі эксперыментальнай дзейнасці і бацькамі дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. Грунтоўны абмен думкамі па пытаннях інклюзіўнай адукацыі адбыўся на семінары “Айчынны і замежны вопыт работы па інтэграцыі і інклюзіі”, у якім удзельнічалі педагогі, задзейнічаныя ў эксперыменце.

На нарадзе настаўнікаў-дэфектолагаў і настаўнікаў, якія працуюць у класах інтэграванага навучання і выхавання, была разгледжана тэма “Сучаснае адукацыйнае асяроддзе: прыярытэтныя напрамкі развіцця”.

Актыўна ўзаемадзейнічаюць члены групы псіхолага-педагагічнага суправаджэння дзяцей з АПФР, у якую ўвайшлі і педагогі, задзейнічаныя ў эксперыменце. У рамках арганізацыі метадычнай работы ў школе створана творчая група “Інклюзіўная адукацыя: задачы, праблемы, шляхі вырашэння”. Праводзяцца кансіліумы, пасяджэнні, кансультацыі, гутаркі, сумесныя гутаркі з бацькамі, бацькоўскія сходы. У стадыі дапрацоўкі знаходзяцца метадычныя рэкамендацыі для настаўнікаў класаў інклюзіўнай адукацыі і бацькоў дзяцей з АПФР. Праведзены педагагічныя чытанні “Інклюзіўная адукацыя: вопыт, праблемы, перспектывы”. У бягучым навучальным годзе работнікі ЦКРНіР правялі базавы трэнінг “Інклюзія: асноўныя перавагі і падыходы” з настаўнікамі школы.

Педагогі-эксперыментатары праводзяць пэўную работу з навучэнцамі і іх бацькамі, накіраваную на фарміраванне талерантных адносін да дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. У рамках эксперыментальнай дзейнасці навучэнцы школы ўдзельнічалі ў акцыі “Падары цеплыню душы сваёй”. Былі праведзены класныя гадзіны “Сардэчная размова”, “Добры чалавек”, “Няма нічога больш каштоўнага за жыццё”, “Так трэба, а так не трэба”, гутаркі “Заганы і амаральнасць”, “А ў мяне ў сям’і…”, гадзіны інфармацыі “Міжнародны дзень інвалідаў”. “Дзеці — будучыня планеты”, “Час міласэрны”, заняткі-практыкумы “Партрэт культурнага чалавека”, “Што мы можам”, адбыліся прагляды фільмаў “Цімур і яго каманда”, “Ты не адзін”.

У школе вялікая ўвага ўдзяляецца далучэнню дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця да грамадскага жыцця класа, школы. Усе яны з’яўляюцца членамі піянерскай дружыны “Маладая гвардыя”, выконваюць даручэнні, дадзеныя ім на стартавых піянерскіх зборах “Плануем, абмяркоўваем, вырашаем”. Навучэнцы з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця, якія вучацца ў 1—4 класах, прымаюць пасільны ўдзел у гульні-падарожжы “Акцябраты па прасторах Радзімы”. Гэтая катэгорыя дзяцей удзельнічае ў падрыхтоўцы і правядзенні свята “Пасвячэнне ў першакласнікі”, навагодняга ранішніка, канцэрта, прысвечанага Дню настаўніка, Міжнароднаму жаночаму дня, Дню абаронцаў Айчыны, конкурсаў вырабаў з прыроднага матэрыялу, малюнкаў, выстаў кампазіцый з кветак і іншых мерапрыемстваў нараўне са звычайнымі дзецьмі. Школьнікі з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця ўдзельнічаюць у прадметных тыднях, днях здароўя, спартыўна-масавых і фізкультурна-аздараўленчых мерапрыемствах, экскурсіях на прыроду, экскурсіях па гістарычных і памятных месцах Брэстчыны.

Навучэнцы з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця традыцыйна ў верасні ўдзельнічаюць у правядзенні дня пазашкольніка. Яны разам са звычайнымі дзецьмі знаёмяцца з работай аб’яднанняў па інтарэсах і спартыўных секцый, выбіраюць тыя, якія хочуць наведваць. Навучэнцы з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця наведваюць таксама дзіцячую школу мастацтваў, раённы Дом рамёстваў.

Разам з навучэнцамі ў шэрагу мерапрыемстваў удзельнічаюць і бацькі: у свяце першага званка, уроках ведаў, гадзінах інфармацыі, класных гадзінах, працоўных аперацыях “Макулатура”, “Металалом”, святах “Мама, тата, я — спартыўная сям’я”, “Мама, тата, я — чытаючая сям’я”, “Чалавек слаўны працай”. У школе шырока выкарыстоўваецца і такая форма работы з бацькамі, як наведванне сем’яў. У час наведвання сем’яў удзельнікі эксперымента праводзяць індывідуальныя гутаркі з бацькамі, а таксама ў асяроддзі сям’і.

На ўроках у класах інтэграванага навучання і выхавання настаўнікі старанна даследуюць узровень засваення вучэбнага матэрыялу школьнікамі з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця, шукаюць шляхі і метады, якія спрыяюць больш даступнаму разуменню і запамінанню таго, што вывучаецца, ацэньваюць і карэкціруюць паводзіны гэтай катэгорыі навучэнцаў як на ўроках, так і ў пазаўрочнай дзейнасці. Пры вывучэнні адпаведнага вучэбнага матэрыялу настаўнікі школы разглядаюць з навучэнцамі розныя сітуацыі, якія выхоўваюць добразычлівыя адносіны да людзей, здольнасць суперажываць, аказваюць дапамогу тым, хто ў ёй мае патрэбу.

Такі падыход да пытанняў інклюзіўнай адукацыі спрыяў таму, што ўсе бацькі дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця згодны, каб іх шасцігодкі былі залічаны ў клас інклюзіўнай адукацыі. На сёння ў школе працуюць тры класы інклюзіўнай адукацыі. У іх вучацца дзеці з цяжкімі парушэннямі маўлення. Пытанняў многа. Ёсць і праблемы, але яны вырашальныя.

Педагогамі школы зроблены папярэднія высновы пра магчымасці навучання школьнікаў з цяжкімі парушэннямі маўлення ў класах інклюзіўнай адукацыі, таму што яны могуць засвойваць праграму агульнаадукацыйнай школы. Аднак усё ж гэтыя дзеці маюць патрэбу ў карэкцыйна-педагагічнай дапамозе. Што да 1 класа, то тут удзел у вучэбным працэсе асістэнта абавязковы. Прысутнасць асістэнта дае магчымасць дапамагчы свайму дзіцяці быць паспяховым. У наступных класах удзел асістэнта ў вучэбным працэсе залежыць ад узроўню кожнага канкрэтнага дзіцяці.

Знаходзячыся з першага дня навучання ў класе, навучэнцы з АПФР практычна не адчуваюць дыскамфорту, нараўне з астатнімі ўдзельнічаюць у жыцці класа. На вучэбных занятках у класах інклюзіўнай адукацыі настаўнікі і асістэнты старанна даследуюць узровень засваення вучэбнага матэрыялу школьнікамі з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця, шукаюць шляхі і метады, якія спрыяюць больш даступнаму разуменню і запамінанню таго, што вывучаецца, ацэньваюць і карэкціруюць паводзіны гэтай катэгорыі навучэнцаў як на ўроках, так і ў пазаўрочнай дзейнасці. Пры вывучэнні адпаведнага вучэбнага матэрыялу настаўнікі школы разглядаюць з навучэнцамі розныя сітуацыі, якія выхоўваюць добразычлівыя адносіны да людзей, здольнасць суперажываць, аказваць дапамогу тым, хто мае ў ёй патрэбу.

Настаўнікі і асістэнты, якія працуюць у класах інклюзіўнай адукацыі, аддаюць перавагу педагогіцы супрацоўніцтва, гульнявым тэхналогіям, тэхналогіі ўзроўневай дыферэнцыяцыі, поўнага засваення ведаў, апераджальнага навучання, рабоце ў парах і групах. Арганізоўваючы работу ў групах, улічваюць неабходнасць змены складу групы для фарміравання ў дзяцей адэкватнай самаацэнкі, імкнуцца выключыць спаборніцтва паміж групамі дзяцей, каб пазбегнуць узаемных папрокаў, парушэння атмасферы супрацоўніцтва і супольнасці класа.

Адміністрацыяй школы, педагогамі-эксперыментатарамі вядзецца мэтанакіраваная работа з педагагічным калектывам, бацькамі і грамадскасцю па фарміраванні талерантных адносін ва ўмовах рэалізацыі інклюзіўнай адукацыі, якія дазваляюць забяспечыць навучанне, развіццё і сацыялізацыю любога дзіцяці.

Анатоль ДАНІШ,
дырэктар сярэдняй школы Астрамечава Брэсцкага раёна;
Аксана МІЛЮЦІНА,
настаўнік-дэфектолаг школы.

Школа, у якой утульна ўсім

Рэспубліканскі эксперыментальны праект “Апрабацыя мадэлі інклюзіўнай адукацыі ва ўстановах адукацыі” рэалізоўваецца ў нашай краіне на базе 8 агульнаадукацыйных школ. Практычна ўсе ўстановы, якія сталі эксперыментальнымі пляцоўкамі, ужо мелі вопыт па арганізацыі інтэграванага навучання і выхавання дзяцей з АПФР. Своеасаблівым выключэннем стала сярэдняя школа № 5 Гомеля, дзе раней не існавала інтэграваных класаў, і толькі ў мінулым навучальным годзе для дзяцей з асаблівасцямі ўпершыню быў адкрыты інклюзіўны клас. Дырэктар гэтай школы Таццяна Уладзіміраўна Даманчук падзялілася сваімі высновамі аб унікальных напрацоўках у сферы інклюзіўнай адукацыі, якія былі набыты ва ўстанове.

Выхаванне праз добрыя ўчынкі

“Пакуль чалавек не сутыкнецца з праблемамі, якія тычацца інваліднасці, ён аб іх часцей за ўсё не задумваецца, — разважае Таццяна Уладзіміраўна. — Калі мяне прызначылі дырэктарам Калінкавіцкага ЦКРНіР, я была ўражана тым, якой колькасці дзяцей патрэбна сёння сур’ёзная дапамога. Мая работа змяніла і мой светапогляд. На многае я пачала глядзець па-іншаму, па-філасофску. Не разумею, напрыклад, людзей, якіх раздражняюць дзеці, што бегаюць, скачуць, шчабечуць, радуюцца жыццю. Так і хочацца сказаць незадаволеным: гэта ж шчасце! У сваю чаргу, многія бацькі дзяцей з інваліднасцю здзіўляюць сваёй жыццёвай стойкасцю. На фоне іх праблем нашы звычайныя цяжкасці здаюцца дробязямі, не вартымі ўвагі. Людзям з інваліднасцю жывецца нашмат цяжэй, чым многім. Але ж яны часцей за ўсё больш добрыя і лепшыя па якасцях характару, чым тыя, у каго няма праблем з фізічным і псіхічным здароўем”.

Усе людзі роўныя ў сваіх правах, і кожны мае права на дастойнае жыццё ў належным асяроддзі, прыстасаваным да яго патрэб. Менавіта такім падыходам кіруецца Таццяна Уладзіміраўна ў сваёй рабоце. Яна прайшла падрыхтоўку ў прадстаўніцтве Міжнароднага дзіцячага фонду ў Рэспубліцы Беларусь у якасці трэнера каманды нашай краіны па распаўсюджванні ідэй інклюзіўнай адукацыі і атрымала сертыфікат міжнароднага ўзору.

Да прыходу дзяцей з асаблівасцямі развіцця ў школе № 5 старанна рыхтаваліся. Падчас анкетавання, праведзенага ва ўстанове, высвятляліся адносіны бацькоў звычайных дзяцей, саміх дзяцей і педагогаў да асоб з АПФР. У ім прыняло ўдзел больш як 800 чалавек. Было выказана шмат прапаноў па паляпшэнні жыцця дзяцей з АПФР, меркаванняў, як зрабіць навучанне такіх дзяцей больш цікавым. Анкеты паведамілі і аб праблемах. Больш за 20 працэнтаў бацькоў адзначылі, што адносяцца да дзяцей з асаблівасцямі развіцця добразычліва, але ўсё ж не жадаюць, каб іх дзеці вучыліся з імі. Гэтакая талерантнасць на адлегласці. 14 працэнтаў педагогаў таксама расказалі аб сваёй спагадлівасці і добрых адносінах да дзяцей з АПФР, але адзначылі, што такія дзеці павінны вучыцца ў спецшколах, дзе для іх створаны належныя ўмовы. І вельмі парадавалі Таццяну Уладзіміраўну адказы звычайных здаровых дзяцей, якія ў большасці сваёй сцвярджалі, што дзеці з асаблівасцямі развіцця могуць і павінны вучыцца разам з імі.

Для таго каб сфарміраваць у педагогаў і адміністрацыі школы талерантныя адносіны да асаблівых дзяцей, спецыялісты Гомельскага абласнога ЦКРНіР праводзілі майстар-класы, а для дзіцячай аўдыторыі дэманстраваліся фільмы па інклюзіўнай тэматыцы. Больш за тое, было наладжана цеснае супрацоўніцтва паміж 5-й школай, абласным ЦКРНіР і спецыяльнай агульнаадукацыйнай школай № 70 Гомеля для дзяцей з парушэннем слыху. Навучэнцы гэтых устаноў удзельнічалі ў сумесных спартыўных мерапрыемствах, святах, а ў якасці падарункаў атрымлівалі прысмакі, канцтавары, спартыўныя прылады.

“Нягледзячы на тое, што многія дзеці, якія займаюцца ў 70-й спецыяльнай школе, могуць размаўляць з нашымі вучнямі пераважна жэстамі, яны знаходзяць агульную мову, як быццам няма ніякіх перашкод, — гаворыць Таццяна Уладзіміраўна. — Пасля сумесных мерапрыемстваў цікаўлюся, што ім запомнілася, што спадабалася або ўразіла. І я ні разу не пачула негатыўных адказаў. Ніякіх праблем для зносін дзеці не бачаць. Наадварот, развіваецца сяброўства, і навучэнцы чакаюць, калі ж яны зноў сустрэнуцца, паедуць у госці да сваіх новых сяброў. Да нашай ініцыятывы падключыліся і бацькі. Яны ўбачылі, як за кароткі час змяніліся да лепшага іх дзеці. Бо адна справа — выхоўваць дзіця на нейкіх добрых, завоблачных прыкладах, нават калі гэта мастацкая кніга або фільм, і зусім іншая справа — дапамагчы зрабіць штосьці добрае канкрэтнаму чалавеку ў яго асабістым дзіцячым жыцці.

Дзеці з валанцёрскага атрада нашай школы, якія наведваюць выхаванцаў ЦКРНіР, дзе займаюцца дзеці з цяжкімі множнымі парушэннямі, пасля першага ж наведвання сказалі мне: “Жыццё літаральна перавярнулася! Пра многае пачалі думаць па-іншаму, інакш асэнсоўваем і адчуваем!”. Яны зразумелі, якое шчасце быць здаровым, умець бегаць, смяяцца, размаўляць. У некаторых юных валанцёраў былі слёзы на вачах, яны не маглі вымавіць ні слова, але потым падзяліліся сваімі ўражаннямі ў сумесным малюнку-калажы, пры стварэнні якога выкарыстоўвалі толькі самыя яркія фарбы. А гэта значыць, што эмоцыі ад зносін з выхаванцамі цэнтра былі самыя пазітыўныя.

За час шматгадовай працы ў сферы спецыяльнай адукацыі я бачыла шмат прыкладаў, якія пацвярджаюць, што ўсе перашкоды, стэрэатыпы і бар’еры існуюць не звонку, а ўнутры нас. Так, неаднойчы сама бачыла, як пры адсутнасці безбар’ернага асяроддзя ў школе старшакласнікі на руках пераносілі сваю аднакласніцу на калясцы ў іншае памяшканне. Яны не думалі, што робяць нешта звышнатуральнае. Гэта было іх асабістае памкненне. Калі ў школе пануе такая добразычлівая атмасфера, упэўнена, што і пытанне аб стварэнні безбар’ернага асяроддзя вырашыцца хутчэй. Сродкі, безумоўна, будуць знойдзены”.

Педагагічны стаж Таццяны Уладзіміраўны Даманчук — 25 гадоў. Яна выпускніца Мазырскага педагагічнага ўніверсітэта (на той момант педагагічнага інстытута імя Н.К.Крупскай). Шмат гадоў адпрацавала настаўніцай пачатковых класаў. Затым была намеснікам дырэктара па выхаваўчай і па вучэбнай рабоце. У снежні 2001 года Таццяну Уладзіміраўну прызначылі дырэктарам ЦКРНіР Калінкавіцкага раёна. Каб стаць больш кампетэнтнай, больш даведацца аб праблемах дзяцей з асаблівасцямі развіцця, Таццяна Уладзіміраўна ў 2002 годзе паступіла ў БДПУ імя Максіма Танка, дзе атрымала кваліфікацыю “настаўнік-лагапед, алігафрэнапедагог”. Пасля заканчэння ўніверсітэта яна ўзначаліла ў Калінкавічах сярэднюю школу № 6, дзе праявіла свае веды і талент арганізатара ў сферы не толькі агульнай, але і спецыяльнай педагогікі, бо ва ўстанове былі інтэграваныя класы. З 2012 года Таццяна Уладзіміраўна ўзначальвае сярэднюю школу № 5 Гомеля. Да прыходу новага дырэктара ва ўстанову яе калектыў увогуле не меў вопыту работы з дзецьмі з АПФР. Сёння ў школе займаюцца 47 дзяцей, якія атрымліваюць карэкцыйна-педагагічную дапамогу. Тут ёсць пункт карэкцыйна-педагагічнай дапамогі, якую настаўнікі-дэфектолагі аказваюць дзецям з маўленчымі праблемамі. З 2015 года ў школе пачаў функцыянаваць першы інклюзіўны клас у рамках эксперымента Міністэрства адукацыі.

Першы раз у інклюзіўны клас

У рамках эксперыментальнага праекта Міністэрства адукацыі ў пачатку 2015/2016 навучальнага года ў сярэдняй школе № 5 Гомеля на базе першага класа быў адкрыты інклюзіўны клас. Навучанне ў ім ажыццяўляецца па зацверджаным Міністэрствам адукацыі эксперыментальным вучэбным плане. У класе займаюцца 20 дзяцей, двое з якіх — з АПФР: дзіця, якое мае цяжкія парушэнні маўлення, а таксама навучэнец з нязначнай інтэлектуальнай недастатковасцю і з парушэннямі эмацыянальна-валявой сферы (з аўтычнымі праяўленнямі). Усе дзеці ў класе засвойваюць аднолькавы вучэбны матэрыял і праграму агульнаадукацыйнай школы. Побач з настаўнікам на ўроку знаходзіцца і працуе настаўнік-дэфектолаг: ён дапамагае навучэнцам з асаблівасцямі засвойваць праграму ў адпаведнасці са сваімі пазнавальнымі магчымасцямі. Падчас урока настаўнік-дэфектолаг свабодна рухаецца па класе і ў патрэбны момант аказвае дзецям дапамогу. Дадаткова (4 гадзіны ў тыдзень) ён праводзіць для іх карэкцыйныя заняткі па развіцці эмацыянальна-валявой сферы, маўлення, пазнавальнай дзейнасці.

“Педагог інклюзіўнага класа з самага пачатку павінен расказаць усім дзецям у класе пра асаблівых аднакласнікаў, пра тое, як сябе правільна паводзіць з імі, як рэагаваць на магчымыя адхіленні ў іх паводзінах, нават на іх крык, незадаволенасць, слёзы, — адзначае Таццяна Уладзіміраўна. — Трэба растлумачыць, што прычынай такой сітуацыі можа ста ць павышаная стомленасць дзіцяці, і не трэба перабольшваць надзвычайнасць моманту і нармальна ўспрыняць яго. Чаму часта бацькі здаровых дзяцей выступаюць супра ць сумеснага навучання з асаблівымі? На мой погляд, прычына тут у няправільным стаўленні настаўнікаў да такога навучання. Яны залішне акцэнтуюць на ім увагу. А пачынаецца ўсё з таго, што бацькоў здаровых дзяцей просяць напісаць заяву аб тым, што яны згодны, каб іх дзіця вучылася ў інтэграваным класе. Гэта, лічу, абражае і дзяцей з асаблівасцямі развіцця, і іх бацькоў, якія чакаюць міласці ад усіх астатніх. Калі мы сапраўды прапагандуем ідэі інклюзіўнай адукацыі і інклюзіўнага грамадства, то такія рэчы непрымальныя”.

У інклюзіўны клас настаўніцу Таццяна Уладзіміраўна падбірала старанна. Шукала сапраўднага майстра, які адносіцца да ўсіх дзяцей аднолькава, які заўважае станоўчае, ніколі не павышае голасу — адным словам, шукала чалавека, з якім усім дзецям у класе будзе спакойна. І знайшла. Наталля Фёдараўна Чаркіна — чалавек з вялікім жыццёвым вопытам, з тонкай інтуіцыяй. У яе вышэйшая кваліфікацыйная катэгорыя, а педагагічны стаж складае 34 гады. Яна не мае спецыяльнай адукацыі, але ўмее разумець і любіць усіх дзяцей. Да яе на вучобу ў школу едуць з усяго горада. Пасля прапановы аб працы ў інклюзіўным класе яна звярнулася да Таццяны Уладзіміраўны за літаратурай па карэкцыйнай педагогіцы і ўсю яе дасканала вывучыла. У пары з ёй на ўроках працуе настаўнік-дэфектолаг малады спецыяліст Святлана Аляксандраўна Зіміна.

Эксперымент не завершаны, але аб пэўных яго паспяховых выніках ужо можна сказаць. Дзецям з асаблівасцямі развіцця па сілах справіцца з праграмай агульнаадукацыйнай школы, яны могуць навучыцца і вучацца чытаць, пісаць, лічыць, рашаць. Даследаванні, якія сістэматычна праводзіць педагог-псіхолаг Юлія Мікалаеўна Варабей, паказваюць, што паказчыкі кагнітыўнага развіцця ў гэтых дзяцей палепшыліся ў параўнанні з тым, што было ў пачатку навучальнага года.

У пачатку года ім, зразумела, было цяжка выседжваць усе 35 хвілін урока, час ад часу яны выходзілі з настаўнікам-дэфектолагам на калідор, каб прагуляцца, пераключыць увагу. Але ў канцы навучальнага года дзеці з АПФР былі здольны вытрымліваць поўную вучэбную нагрузку, у іх паводзінах заставаліся толькі адзінкавыя моманты, якія патрабуюць карэкцыі. Інклюзіўны клас у 5-й школе вылучаецца сваёй дружалюбнасцю, асаблівыя дзеці атрымліваюць усю неабходную дапамогу і падтрымку аднакласнікаў. Яны не толькі вучацца разам, але і актыўна ўзаемадзейнічаюць на перапынках, сумесна наведваюць школьныя аб’яднанні па інтарэсах. Пакуль у адрас усіх педагогаў і дзяцей ад бацькоў дзяцей з АПФР гучаць толькі словы ўдзячнасці.

“І ў будучыні мы плануем адкрываць інклюзіўныя класы, але набіраць дзяцей плануем толькі з 1 класа (для “чысціні” эксперымента), — гаворыць Таццяна Уладзіміраўна. — Зразумела, што такое магчыма пры наяўнасці спецыялістаў, якія змогуць працаваць у такіх класах. Гэта амаль што галоўны фактар. Сёння мы можам прагназаваць поспех інклюзіі для дзяцей з больш лёгкімі парушэннямі, напрыклад, з цяжкасцямі ў навучанні ці з цяжкімі парушэннямі маўлення. Мяркую, што ў далейшым дзеці і з больш складанымі парушэннямі змогуць прыйсці ў нашы інклюзіўныя класы (дзеці з кахлеарнымі імплантамі, з парушэннямі зроку). Але гэта магчыма толькі пры стварэнні для іх адпаведных спрыяльных умоў. Пры адсутнасці іх дзіця ў інклюзіўным класе атрымае не дапамогу, а толькі пакуты. У нашай краіне інклюзіўная адукацыя пакуль не заменіць спецыяльнае і інтэграванае навучанне, але інклюзіўных класаў, мяркую, будзе адкрывацца больш.
Галоўнае, каб інклюзія для нас не стала проста прыгожым словам, якім мы замянілі інтэграваную адукацыю. Для гэтага патрэбна не толькі прапаганда ідэі, а рэальныя “бонусы” для ўстаноў адукацыі, якія яе рэалізоўваюць. Аб паспяховасці той ці іншай установы адукацыі прынята меркаваць па рэйтынгу, які фарміруецца па выніках ЦТ яе выпускнікоў, па іх паступленні ва ўніверсітэты, па выніках алімпіяд, навукова-даследчай дзейнасці навучэнцаў і наяўнасці профільных класаў. (У нашай школе ўсё гэта на належным узроўні.) Установе цяжка змагацца за высокі рэйтынг, калі ў яе, напрыклад, пяць інтэграваных класаў, тым больш параўноўваць сябе са школай, у якой няма дзяцей з асаблівасцямі развіцця і шмат алімпіяднікаў. На мой погляд, галоўная перавага ўстановы ў тым, што ў ёй утульна ўсім.

Спадзяюся, што ў грамадстве будзе з’яўляцца ўсё больш прыхільнікаў інклюзіі. Гэтая ідэя, як і любая новая, павінна прайсці праз пэўныя этапы прыняцця яе людзьмі. Спачатку яны кажуць: “Гэтага не можа быць”. Затым асцярожна: “У гэтым нешта ёсць”. І, нарэшце: “Гэта ж само сабой зразумела!” Калі б гэтыя этапы не прайшлі іншыя краіны, напрыклад, Швецыя, Англія, Германія, можна было б лічыць, што гэта немагчыма. Але іх шлях у кірунку інклюзіі даказаў не толькі яе магчымасць, але і паспяховасць.

На сто працэнтаў упэўнена: калі наша грамадства жадае насіць званне сучаснага і гуманнага, то яму не пазбегнуць інклюзіі, якая, па сутнасці, з’яўляецца сінонімам разумення і прыняцця самых розных людзей”.

Надзея ЦЕРАХАВА.

Інклюзіўная адукацыя: ад ідэі да ўвасаблення

Для развіцця інклюзіўнай адукацыі ў нашай краіне ёсць пэўныя перадумовы. Пераважная большасць дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця ўжо сёння атрымлівае адукацыю ва ўстановах асноўнай адукацыі ва ўмовах інтэграванага навучання і выхавання. Практычна кожная адукацыйная ўстанова сутыкаецца з неабходнасцю арганізацыі вучэбнага працэсу для такіх дзяцей. Для іх ствараецца безбар’ернае асяроддзе, праводзіцца падрыхтоўка педагогаў, мерапрыемствы па фарміраванні талерантных адносін да іх. У некаторых установах спецыяльнай адукацыі сёння функцыянуюць рэсурсныя цэнтры. Унесены і адпаведныя змены ў праект новай рэдакцыі Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адукацыі. Зацверджана Канцэпцыя развіцця інклюзіўнай адукацыі асоб з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця ў Рэспубліцы Беларусь і План мерапрыемстваў на 2016—2020 гады па яе рэалізацыі. Мы пераходзім да ўвасаблення ідэй інклюзіі на практыцы.

З 2014/2015 навучальнага года пачалася рэалізацыя рэспубліканскага эксперыментальнага праекта “Апрабацыя мадэлі інклюзіўнай адукацыі ва ўстановах адукацыі”. Практычна ўсе школы, якія сталі рэспубліканскімі эксперыментальнымі пляцоўкамі, ужо мелі вопыт па арганізацыі інтэграванага навучання і выхавання дзяцей з асаблівасцямі. У эксперыменце прымаюць удзел сярэднія школы № 46 Віцебска, № 8 Наваполацка, № 18 Барысава, № 1 Салігорска, № 5 Гомеля, № 30 Мінска, № 3 Дзятлава, сярэдняя школа в.Астрамечава Брэсцкага раёна.

“З пункту гледжання ўдзельнікаў гэтай дзейнасці ўстанова адукацыі, у якой рэалізоўваецца інклюзіўная адукацыя, павінна прымаць на навучанне кожнае дзіця, — гаворыць Антаніна Міхайлаўна. — Усім работнікам установы трэба быць гатовымі да арганізацыі адукацыйнага працэсу са стварэннем спецыяльных умоў, неабходных для кожнага дзіцяці з АПФР, адпаведнага асяроддзя, каб усе дзеці па магчымасці маглі ўвесь час (вучэбны і пазавучэбны) праводзіць разам, вучыцца па адзіных праграмах і падручніках. Але пры гэтым павінен забяспечвацца даступны і неабходны для кожнага дзіцяці ўзровень вучэбнага матэрыялу.

Чакаецца, што ўкараненне інклюзіўнай адукацыі ва ўстановах дазволіць стварыць адзіную адукацыйную прастору, сфарміруе талерантнае стаўленне да асаблівых дзяцей, павысіць паспяховасць усіх навучэнцаў і будзе спрыяць павышэнню рэйтынга гэтых устаноў адукацыі ў раёне”.

На працягу 2014/2015 навучальнага года ажыццяўляўся падрыхтоўчы этап да эксперыментальнага праекта: праводзіліся мерапрыемствы па стварэнні адаптыўнага адукацыйнага асяроддзя ў пэўных установах адукацыі, павышалі сваю кваліфікацыю педагогі, вялася работа па фарміраванні талерантных адносін да ўсіх дзяцей з бацькамі навучэнцаў.

У 2015/2016 навучальным годзе ва ўстановах адукацыі былі створаны 14 класаў інклюзіўнай адукацыі (інклюзіўных класаў). У іх пачалі займацца дзеці з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця па адукацыйнай праграме пачатковай адукацыі па эксперыментальных вучэбных планах.

Таксама працягвалася інфармацыйна-асветніцкая работа з усімі ўдзельнікамі адукацыйнага працэсу, работа па павышэнні кваліфікацыі педагагічных кадраў. Вымяраўся ўзровень вучэбных дасягненняў навучэнцаў інклюзіўных класаў, праводзіліся соцыяметрычныя даследаванні. Працягвалася работа па фарміраванні талерантных адносін да дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця ва ўсіх удзельнікаў адукацыйнага працэсу, ажыццяўлялася псіхолага-педагагічнае суправаджэнне навучэнцаў ва ўмовах інклюзіўнай адукацыі і інш.

Разам з уключанымі ў эксперымент ЦКРНіР была праведзена работа, у ходзе якой быў дакладна прадуманы склад навучэнцаў інклюзіўных класаў. Кіраўнікамі эксперыментальных пляцовак ва ўстановах разам з навуковым кіраўніком праекта распрацаваны 14 вучэбных планаў, якія зацверджаны намеснікам міністра адукацыі.

Эксперыментальнымі вучэбнымі планамі прадугледжана сумеснае правядзенне ўрокаў настаўнікам і настаўнікам-дэфектолагам. Педагогі праводзілі заняткі ў пары (настаўнік і настаўнік-дэфектолаг) па адзінай сістэме. На думку ўдзельнікаў эксперыментальнай дзейнасці, навучэнцы з АПФР не адчуваюць дыскамфорту, яны нароўні з астатнімі ўдзельнічаюць у мерапрыемствах, якія праводзяцца ў пазаўрочны час. На занятках у класах інклюзіўнай адукацыі настаўнікі і настаўнікі-дэфектолагі старанна даследуюць узровень засваення вучэбнага матэрыялу навучэнцамі з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця, шукаюць шляхі і метады, якія спрыяюць больш даступнаму разуменню і запамінанню вывучанага, ацэньваюць і карэкціруюць паводзіны вучняў з асаблівымі адукацыйнымі патрэбамі як на ўроках, так і ў пазаўрочнай дзейнасці. Пры вывучэнні адпаведнага вучэбнага матэрыялу настаўнікі школы разглядаюць з навучэнцамі розныя сітуацыі, якія выхоўваюць добразычлівае стаўленне да людзей, здольнасць суперажываць, аказваць дапамогу тым, хто ў ёй мае патрэбу.

Педагогі інклюзіўных класаў аддаюць перавагу педагогіцы супрацоўніцтва, гульнявым тэхналогіям, тэхналогіі ўзроўневай дыферэнцыяцыі, поўнага засваення ведаў, апераджальнага навучання, рабоце ў парах і групах. Склад групы па ходзе заняткаў мяняецца з мэтай фарміравання ў дзяцей адэкватнай самаацэнкі. Педагогі імкнуцца выключыць спаборніцтвы паміж навучэнцамі, каб пазбегнуць дыскамфорту і негатыўных настрояў у класе, атмасферы раз’яднанасці класа і падтрымаць жаданне супрацоўнічаць і ствараць.

Адміністрацыямі школ, педагогамі-эксперыментатарамі вядзецца пастаянная работа з усімі настаўнікамі, бацькамі і грамадскасцю па фарміраванні талерантных адносін да дзяцей з АПФР, што садзейнічае навучанню, развіццю і сацыялізацыі кожнага дзіцяці. На эксперыментальных пляцоўках на працягу ўсяго навучальнага года вывучаўся псіхалагічны мікраклімат, узровень талерантнасці і разумення інклюзіўных працэсаў ва ўсіх яго ўдзельнікаў. Вынікі анкетавання, псіхалагічнага тэсціравання паказваюць дастаткова высокі ўзровень дасведчанасці ў пытаннях інклюзіўнай адукацыі, станоўчых адносін да ідэі інклюзіўнай адукацыі.

Педагогі ЦКРНіР, якія ўключаны ў эксперыментальную дзейнасць, наведвалі заняткі ў інклюзіўных класах, давалі рэкамендацыі, уносілі свае прапановы. Галоўнай задачай ЦКРНіР з’яўляецца абследаванне навучэнцаў, якія знаходзяцца ва ўмовах інклюзіі, і складанне высноў і заключэнняў. Рэкамендацыі спецыялістаў цэнтраў улічваюць асаблівасці кожнага дзіцяці. Яму рэкамендуюць асвойваць пэўную адукацыйную праграму, вучэбны план, а таксама прапаноўваюць тэрмін навучання. У рэкамендацыях апісваецца структура (віды) карэкцыйных заняткаў, урокі, якія праводзяцца разам з настаўнікам-дэфектолагам. Акрамя таго, указваецца, якім павінна быць адукацыйнае асяроддзе, асаблівасці арганізацыі вучэбнай дзейнасці навучэнца.

Рэкамендацыі цэнтраў становяцца асновай для распрацоўкі вучэбнага плана, вызначэння педагагічнай нагрузкі настаўніка-дэфектолага ў інклюзіўных класах. У прапановах спецыялістаў вызначана таксама неабходнасць увядзення пасады памочніка выхавальніка, выхавальніка (для дзяцей з аўтыстычнымі парушэннямі).

“Эксперыментальная работа працягнецца і ў 2016/2017 навучальным годзе, — падкрэслівае Антаніна Міхайлаўна. — Колькасць інклюзіўных класаў павялічыцца. Вынікі эксперыментальнай дзейнасці дазволяць выпрацаваць агульныя рэкамендацыі па ўкараненні інклюзіўнай адукацыі ў кожнай школе і стварыць алгарытм работы па поўным уключэнні асаблівых вучняў у жыццё школ”.

Падрыхтавала Надзея ЦЕРАХАВА.

Формула поспеху для кожнага

Днямі ў галерэі “Лабірынт” Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі ў рамках праекта “Мастацтва за інклюзію людзей з інваліднасцю”, які рэалізоўвае грамадскае аб’яднанне Беларуская асацыяцыя дапамогі дзецям-інвалідам і маладым інвалідам пры падтрымцы Агенцтва ЗША па міжнародным развіцці USAID, адбылося адкрыццё фотавыставы “Жыццё”. Галоўнымі яе героямі сталі першая ў краіне фотамадэль з ДЦП Ангеліна Уэльская і акцёр з сіндромам Даўна Андрэй Гарбаценка. Два таленты — шчырыя, адкрытыя, маладыя людзі, жыццё якіх — прыклад сапраўднай мужнасці і прыгажосці.

На выставе прадстаўлены партрэты, знятыя фатографамі Іванам Бесерам і Андрэем Казекам пры дапамозе аператара Аляксандра Пятрова і прафесійнага візажыста міжнароднага класа Марыі Дарапіевіч.
Як расказала кіраўнік праекта “Мастацтва за інклюзію людзей з інваліднасцю” Ірына Логвін (БелАДДІіМІ), арганізатары выставы звярнулі ўвагу на жыццё людзей, якія доўгі час былі выключаны з жыцця грамадства і ў адносінах да якіх склалася шмат стэрэатыпаў. Два героі, дзве гісторыі… Але паміж імі вялікая розніца. Ангеліна выхоўвалася ў сям’і, яе акружалі любоў і падтрымка блізкіх людзей. Ад Андрэя яшчэ пры нараджэнні адмовіліся бацькі, ён выхоўваўся ў інтэрнаце. Дзяўчына — навучэнка аддзялення “Тэатральнае мастацтва” магістратуры акадэміі мастацтваў. Яе розум, прыгажосць і рашучасць пацвярджаюць, што чалавек можа адчуваць сябе свабодным, нават калі ў яго ёсць інваліднасць. Усё залежыць ад таго, як ты ўспрымаеш свет. Формула поспеху Ангеліны: “ДЦП — гэта не перашкода. Перашкод увогуле не бывае. Дзеля здзяйснення сваёй мары трэба адкінуць усе стэрэатыпы і страхі”.Успамінаючы пра фотасесію, Ангеліна расчулілася ледзь не да слёз. Сам факт, што яна фотамадэль, пазіравала ў тэатры, вельмі многа значыў для яе. “Мае мары ажыццявіліся. Я адчувала сябе ў сваёй стыхіі, — гаворыць дзяўчына. — Мяне падтрымлівала мама. Дзякуючы ёй, я адчувала сілу і ўпэўненасць, верыла, што шмат змагу”. Падтрымка блізкіх робіць сапраўдныя цуды.
Нават той, хто здольны бачыць толькі яркае святло, іграе на фартэпіяна не горш за тых, хто падглядае ў ноты. Прыклад таго — дзевяцігадовы Ваня Цэдрык, які з упэўненасцю заяўляе, што ў будучыні абавязкова стане прафесійным музыкантам. Ён, дарэчы, удзельнічаў у адкрыцці фотавыставы.
Андрэй Гарбаценка, 51-гадовы акцёр аматарскага тэатра, знайшоў сваё прызванне ў свядомым узросце. У яго сіндром Даўна, але чалавек ён надзвычай адкрыты, жыве рэальнымі праблемамі. Падчас падрыхтоўкі выставы, як і ў Ангеліны, здзейснілася яго мара — ён ступіў на падмосткі тэатральнай сцэны. Андрэй спадзяецца, што сам факт з’яўлення такой выставы падштурхне развіццё так званага дэвіянтнага тэатра і дэвіянтнага мастацтва ў цэлым. Фотавыстава “Жыццё” будзе доўжыцца да канца сакавіка.

***

У рамках праекта “Мастацтва за інклюзію людзей з інваліднасцю” тэатрам “Залюстаркоўе” і ГА “БелАДДІіМІ” быў прадстаўлены спектакль “Сярэбраныя крылы”, прэм’ера якога адбылася днямі ў канцэртнай зале “Мінск”.
Ідэя гэтай тэатральнай пастаноўкі — новы погляд на чалавека з інваліднасцю. У аснове яе — балада, напісаная Валерыем Аляксеевым, які мае інваліднасць (ён страціў руку), але імкнецца максімальна рэалізаваць сябе: піша п’есы, музычныя творы. Рэжысёр спектакля “Сярэбраныя крылы” — Кацярына Гавура. У імпрэзе ўдзельнічалі дзеці з ансамбля “Каляды”, танцавальнага калектыву “ІрысШоу” Цэнтра пазашкольнай работы “Золак”, дзіцячага фальклорнага ансамбля “Святкі”, юныя артысты тэатра “Залюстаркоўе”, “Студыі Мульцікс”. На працягу спектакля гучалі музычныя творы, напісаныя Валерыем Аляксеевым, якія выконвалі ўдзельнікі рок-групы “Зямля Каралевы Мод”.
Балада “Сярэбраныя крылы” аб тым, што ўсе людзі ўспрымаюць свет са свайго пункта погляду, які ім найбольш зразумелы. Каб асэнсаваць пазіцыю іншага чалавека, неабходна — і даволі часта — зламаць стэрэатыпы свайго ўспрымання, але не кожны здольны на гэта. Важна пакласці пачатак новаму асэнсаванню. Аўтар піша ў баладзе: “Гэтая гісторыя здарылася, калі нашы прабабулі і прадзеды былі зусім юнымі. У цэнтры Зямлі, у горадзе ўсіх гарадоў, нарадзіўся аднакрылы хлопчык. Якім будзе працяг гісторыі, як вы думаеце? Горад стане горадам крылатых людзей? …Хвілінку цярпення — і вы ўсё ўбачыце самі”.
Да завяршэння праекта плануецца яшчэ адна прэм’ера тэатральнай пастаноўкі на беларускай мове — “Загадкавае начное забойства сабакі” па матывах аднайменнага рамана англійскага пісьменніка Марка Хэдана. Галоўны герой твора — 15-гадовы хлопчык з аўтызмам. Аднойчы ён знайшоў у садзе мёртвага суседскага сабаку з садовымі віламі ў баку і вырашыў расследаваць забойства.
У спектаклі будуць заняты студэнты-трэцякурснікі — акцёры драматычнага тэатра і кіно Беларускай акадэміі мастацтваў. Усе яны займаюцца ў майстэрні народнага артыста Беларусі Мікалая Кірычэнкі. Эксперыментальная пастаноўка пройдзе ў красавіку 2016 года.
Беларускае радыё “Культура” (праграма “Мэры Попінс”) і БелАДДІіМІ рэалізуюць яшчэ адзін праект — “Усе дзеці таленавітыя”, вядучай якога стала Таццяна Гулевіч. Мэта яго — паказаць і даказаць, што абмежаванняў для творчасці не існуе. Далучыцца да праекта могуць усе дзеці да 18 гадоў з асаблівасцямі развіцця (у тым ліку і з рэгіёнаў) і прадставіць свае таленты — вакальныя і па ігры на музычных інструментах, танцавальныя нумары, вырабы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, вышыўкі, фатаграфіі, малюнкі і інш. Гэта не конкурс, а ўвасабленне, прадстаўленне шырокай грамадскасці дзіцячых талентаў.
Стартаваў праект 1 сакавіка. Да канца мая таксама адбудуцца 15 інтэрв’ю на радыё з дзецьмі і іх бацькамі аб сямейных традыцыях, выхаванні, дзіцячых талентах і планах на будучыню. А 1 чэрвеня да Дня абароны дзяцей пройдзе інклюзіўны канцэрт на адкрытай пляцоўцы “Дома радыё”.

Надзея ЦЕРАХАВА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.

Палюбіць разнастайнасць

Што самае важнае для чалавека з інваліднасцю? Магчымасць зносін з людзьмі і справа, якая сапраўды падабаецца. Сёння мы гутарым з Аленай СЯРКУЛЬСКАЙ — трохразовай чэмпіёнкай свету і двухразовай чэмпіёнкай Еўропы па танцах на калясках. Усю сваю дзейнасць яна падпарадкоўвае ўвасабленню ідэй інклюзіі ў жыццё, пошуку разнастайных відаў заняткаў для тых, хто ў пэўнай ступені аказаўся ізаляваным ад грамадства. Алена — кандыдат педагагічных навук, дацэнт кафедры лячэбнай фізічнай культуры Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры, старшыня грамадскага аб’яднання інвалідаў “Асаблівы свет”. Яна знаходзілася ля вытокаў стварэння танцавальнага тэатра-студыі “Мандарын”, які вядомы сёння не толькі ў нашай краіне, але і за яе межамі.

Мая інклюзія

Алена Сяркульская ў спорце з шасці гадоў. Падчас вучобы ў спартыўнай школе-інтэрнаце — сённяшнім вучылішчы алімпійскага рэзерву — займалася скачкамі ў ваду. Стала майстрам спорту, увайшла ў зборную Беларусі па гэтым відзе спорту, атрымала бронзавы медаль на чэмпіянаце СССР. Дзяўчына займалася спортам і ва ўніверсітэце фізкультуры. Выбрала найбольш папулярны ў той час кірунак — фрыстайл. Напачатку ўсё складвалася добра, а потым… быў той ракавы скачок падчас трэніровачных збораў на Эльбрусе. У выніку Алена атрымала траўму пазваночніка, пачала перамяшчацца ў інваліднай калясцы. Было ёй тады 19 гадоў.
“Я вельмі ўдзячна ўрачам, якія аказалі мне своечасовую дапамогу і падтрымку, настроілі на выздараўленне. Яны заўсёды ўпэўнівалі, што якасць майго далейшага жыцця ў многім будзе залежаць ад маёй прагі палепшыць яго, штодзённых намаганняў на гэтым шляху, — расказала Алена. — Медыкі парэкамендавалі мне масаж, пасіўныя практыкаванні, расцяжкі, заняткі з гантэлямі для ўмацавання рук і г.д. Менавіта штодзённая фізічная нагрузка падтрымлівала ў тонусе маё цела, а новыя захапленні дапамаглі захаваць радасць жыцця”.
Дзесяць гадоў Алена знаходзілася дома, можна сказаць, “у ізаляцыі”. Яна не бачыла сэнсу ў далейшай вучобе, у пошуку работы. Сяброў таксама не шукала, асабліва сярод здаровых людзей, бо была ўпэўнена, што яны зразумець хворага чалавека не змогуць. Але дзяўчына працягвала старанна выконваць рэкамендацыі медыкаў: кожны дзень займалася фізкультурай, асвоіла ўсе віды рукадзелля — шыла, вязала, гатавала смачныя стравы.
Да актыўнага жыцця Алену вярнулі танцы на калясках. Знаёмыя ўгаварылі яе, нарэшце, пайсці ў танцавальны гурток. І ўвесь свет змяніўся. Аднойчы Алена трапіла на мерапрыемства па актыўнай рэабілітацыі з удзелам шведскіх спецыялістаў, якія расказалі аб шырокіх магчымасцях інвалідаў у сваёй краіне, пра іх захапленні. І ўбачыла сваё будучае па-новаму, ацаніла яго больш пазітыўна.
…Сёння яна рэалізоўвае сябе на ўсе сто працэнтаў, свабоднага часу амаль не мае, заўсёды ў рабоце. “Мне нецікава рабіць адно і тое ж, я люблю разнастайнасць”, — кажа Алена. — Чытаю студэнтам лекцыі ва ўніверсітэце па адаптыўнай фізкультуры, побач са мной заўсёды маладыя людзі з дыпломнымі, курсавымі і магістарскімі работамі. Працую таксама інструктарам і ў цэнтры рэабілітацыі і сацыяльнай падтрымкі інвалідаў. Шмат клопатаў у мяне як у старшыні арганізацыі “Асаблівы свет”. Не ўяўляю свайго жыцця без спорту — займаюся вялікім тэнісам. Стала чэмпіёнкай Беларусі па плаванні сярод людзей з парушэннямі апорна-рухальнага апарату, асвоіла бодзіфлекс, ёгу, стральбу з лука і г.д. Я мабілізую сябе, мне многае ўдаецца дзякуючы энергічнасці і тэмпераменту. Падтрымлівае мяне як маральна, так і фізічна сям’я — без блізкіх людзей я не змагла б рэалізоўваць усё задуманае. Ёсць у мяне і яшчэ адзін добры памочнік — аўтамабіль, якім з задавальненнем кірую”.

Патрабаваць роўных умоў

“Сёння ў грамадстве ўсё актыўней абмяркоўваецца тэма інклюзіі. На мой погляд, інклюзія — гэта не толькі пасіўная канстатацыя патрабаванняў з боку людзей з інваліднасцю, маўляў, усе абавязаны помніць пра нашы правы, — лічыць Алена. — Інклюзія — гэта пазітыўная актыўнасць саміх людзей з інваліднасцю. Калі, напрыклад, дзіця з абмежаваннямі прыходзіць у звычайную школу, то ад яго самога ў многім залежыць, як прымуць яго здаровыя равеснікі. Яно можа прыняць на сябе ролю ахвяры, а можа стаць і самым паважаным вучнем у класе. Людзі часам хаваюцца за інваліднасцю, каб не выконваць нейкія абавязкі, якія ад іх патрабуюць і якія ім па сілах. Але многае залежыць ад сітуацыі. У адной чалавек з інваліднасцю скажа: “Прапусціце, калі ласка, мяне наперад!”, а ў другой будзе гаварыць аб роўных да ўсіх адносінах”.
Па меркаванні Алены Сяркульскай, сёння трэба не толькі абмяркоўваць правы людзей з абмежаваннямі, а дзейнічаць: ствараць умовы для іх паўнацэннага жыцця ў соцыуме, і менавіта — адаптыўнае асяроддзе, якое дазволіла б ім вучыцца, працаваць, адпачываць і г.д. Праблема не толькі ў зняцці знешніх бар’ераў, але і ў пераадоленні перашкод пры міжасабовых адносінах, пры выкананні здаровымі людзьмі элементарных правіл добразычлівасці і ўвагі да людзей з абмежаваннямі. Некаторыя вадзіцелі ставяць свае машыны на паркоўкі, прызначаныя для інвалідаў (каля гіпермаркетаў, напрыклад), і не разумеюць, што для кагосьці спецыяльнае парковачнае месца — вельмі важная жыццёвая неабходнасць.
Пры вырашэнні пытання інклюзіі дзяцей з абмежаваннямі ў школах асноўны акцэнт сёння робіцца, як правіла, на тым, каб дзіцяці было зручна сядзець за партай, каб яно добра чула тлумачэнні настаўніка і бачыла, што напісана на дошцы. Пры адсутнасці гэтых умоў яно, зразумела, не асвоіць праграму. Але трэба памятаць і пра наладжванне добрых узаемаадносін паміж дзецьмі ў класе. Многія здаровыя дзеці не імкнуцца сябраваць з равеснікамі з інваліднасцю, яны часам як “іншапланецяне” — выглядаюць адзінокімі, адчужанымі. Але для людзей з інваліднасцю здаровыя людзі таксама не заўсёды зразумелыя.
Калі дзіцяці з абмежаваннямі дыскамфортна сярод аднакласнікаў, у яго можа праявіцца негатыўнасць да тых, хто побач. Але апраўдаць яго можна: нялёгка знаходзіцца ў пастаянным напружанні і пераадоленні цяжкасцей, звязаных не толькі з інваліднасцю, але і з узаемаадносінамі — з равеснікамі і нават з настаўнікамі, якія, на жаль, не заўсёды вылучаюцца разуменнем і спагадай. “Раскажу пра выпадак, які адбыўся ў адной са школ, — паведаміла Алена. — Дзеці ўсім класам збіраліся на прагулку, а дзяўчынку на калясцы педагог вырашыла пакінуць у класе, маўляў, шмат складанасцей, яе трэба апранаць, вазіць за сабой на вуліцы. Дзяўчынка запэўнівала, што ўсё яна можа зрабіць сама. Тым не менш яе пакінулі адну ў класе, да таго ж загадалі сцерагчы адзенне аднакласнікаў. Калі ўсе пайшлі, дзяўчынка ад крыўды напісала запіску: “Я не сабака, каб сцерагчы!”, затым зачыніла класны пакой і адправілася дадому.
Калі паразважаць, то ў педагогаў увогуле не павінна ўзнікаць пытання аб мэтазгоднасці прагулак дзяцей з абмежаваннямі з аднакласнікамі, як і думак, ці варта іх далучаць да творчых выступленняў у школьных канцэртах і іншых мерапрыемстваў. У каго, як не ў настаўнікаў, павінна спрацоўваць пачуццё гуманізму і любові да ўсіх дзяцей. Усе яны асвойваюць і выконваюць разнастайныя сацыяльныя ролі, вучацца зносінам, сяброўству. Гэтая навука нават важнейшая, чым матэматыка і іншыя прадметы.
Калі і як вучыцца сяброўству? Падчас урокаў рабіць гэта складана. На перапынках дзеці “кучкуюцца” і амаль не заўважаюць дзяцей не са сваёй групы. Не садзейнічаюць сяброўству і такія пазакласныя мерапрыемствы, як паходы ў кіно і тэатр, куды звычайныя дзеці іду ць без бацькоў, а дзяцей з абмежаваннямі абавязкова суправаджаюць бацькі, і, значыць, шчырых непасрэдных зносін паміж аднакласнікамі не атрымаецца. Сяброўства пачынаецца пры свабодным кантактаванні. Гэта могуць быць заняткі творчасцю або спортам, цікавая гульнявая дзейнасць, а таксама ўсе віды актыўнага адпачынку”.

Даступны спорт і адпачынак

Па ініцыятыве М.П.Асіпенка, загадчыцы ясляў-сада № 65 Мінска, які наведваюць дзеці з парушэннем апорна-рухальнага апарату, Алене Сяркульскай у 2000 годзе прапанавалі пазаймацца танцамі на калясках з групай дзяцей ва ўзросце 4—5 гадоў. Ужо ў працэсе высветлілася, што інклюзіўны характар заняткаў падтрымліваць складана. Здаровых партнёраў, якія жадалі б танцаваць з дзецьмі на калясках, знайсці не ўдавалася. І рашэнне прыйшло: танцамі з дзецьмі пачалі займацца іх бацькі. Пачаў свой адлік унікальны вопыт — пры грамадскай арганізацыі “Асаблівы свет” быў створаны танцавальна-тэатральны ансамбль “Мандарын”. А методыка навучання дашкольнікаў танцам на калясках, якую Алена Сяркульская сама распрацавала, легла ў аснову яе кандыдацкай дысертацыі.
Калектыў “Мандарына” шмат гастралюе, ён стаў пераможцам і прызёрам шматлікіх турніраў, фестываляў, конкурсаў. Адна з апошніх перамог была ў пачатку красавіка 2015 года. У галандскім горадзе К’юік у рамках Кубка свету праходзіў Адкрыты чэмпіянат Галандыі па танцах на калясках. Наша пара, Соф’я Празднова і Соф’я Бранько, прывезла з гэтых спаборніцтваў два залатыя медалі. Упершыню ад Беларусі была прадстаўлена дзіцячая пара — дзяўчынкам адпаведна было 10 і 12 гадоў. Упершыню яны выступалі на спартыўных спаборніцтвах такога ўзроўню. Дарэчы, спаборніцтвы гэтыя праводзяцца ўжо 27 гадоў, менавіта з іх пачалася кар’ера нашых спартсменаў-чэмпіёнаў у танцах на калясках — Барыса Бачкоўскага, Ганны Гарчаковай, Веранікі Махортавай, Ганны Сірацюк і маёй суразмоўцы Алены Сяркульскай.
У рамках супрацоўніцтва з Міжнародным дзіцячым фондам у Беларусі грамадскае аб’яднанне “Асаблівы свет” на працягу некалькіх гадоў арганізоўвае інтэграцыйны форум дзіцячых ініцыятыў. Яго мэта — прадэманстраваць шматбаковыя здольнасці і таленты дзяцей з інваліднасцю. Форум праходзіць у школах, дзе арганізавана інтэграванае навучанне. У мінулым годзе 12 школ Мінска прымалі ўдзельнікаў гэтага мерапрыемства. І ва ўсіх установах атрымалася сапраўднае свята — дзеці ўдзельнічалі ў конкурсах на лепшы малюнак і лепшае фота, для іх ладзіліся спартыўныя гульні, эстафеты, майстар-класы па вялікім і настольным тэнісе.
Падчас такіх мерапрыемстваў “Асаблівы свет” прэзентуе не толькі свае дасягненні, яго актывісты расказваюць аб іншых новых цікавых ідэях. Напрыклад, аб планах па развіцці — новых для Беларусі — відаў адаптыўнага спорту і адпачынку, якія даступны людзям з самымі рознымі абмежаваннямі: танцавальнага фітнесу, паратурызму (безбар’ерных турыстычных маршуртаў па краіне), адаптыўнага тэнісу на інвалідных калясках. Арганізацыя папулярызуе адаптыўныя настольныя спартыўныя гульні, якія прывёз і прэзентаваў у нашай краіне латвійскі гросмайстар па новусе (марскім більярдзе), 12-разовы чэмпіён свету, 35-разовы чэмпіён Латвіі, чэмпіён Масквы па новусе Гунтарс Браліціс. Яго гульні цікавыя як для дзяцей, так і для дарослых — як для здаровых людзей, так і для тых, у каго ёсць абмежаванні.
Возьмем, напрыклад, новус. У спаборніцтвах па ім людзі з інваліднасцю выступаюць нароўні са здаровымі і нават выйграюць у іх. Для перамогі ў марскім більярдзе ўдзельніку патрабуецца дакладнасць рухаў, уседлівасць, добры вакамер. Гульня “Тэйбл Эласцік” падыходзіць людзям з праблемамі зроку. “Шафлборд”— цудоўная спартыўная гульня для трэніроўкі лагічнага мыслення, памяці, дробнай маторыкі і зрокавага ўспрымання. Настольны боўлінг дапамагае гульцам развіваць маторыку, яго рэкамендуюць дзецям. Цікавыя гульні кульбута, джакола, матрошка, карум, тэйбл боўлінг, а таксама нок-хакей, палет пентаж, настольны кёрлінг, бокс-хакей. Паспрабаваць свае сілы ў гэтых адаптыўных настольных гульнях могуць сёння наведвальнікі тэрытарыяльнага цэнтра сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва Маскоўскага раёна Мінска.
“У найбліжэйшых планах нашай арганізацыі — рэалізацыя праекта па стварэнні інклюзіўных гульнявых пляцовак па настольных спартыўных гульнях, — расказала Алена. — Ужо рыхтуем валанцёраў, якія будуць дапамагаць людзям з інваліднасцю асвойваць усе гэтыя гульні. Плануем набыць належнае абсталяванне, якое будзе ўстаноўлена ў пілотных установах адукацыі (у Баранавічах і ў Мінску). Мяркую, што ў будучым такія інклюзіўныя гульні з’явяцца ў кожным рэабілітацыйным цэнтры і нават у кожнай школе. Настаўнікі фізкультуры, напрыклад, змогуць уключаць іх і ў свае заняткі, і ў спартыўныя святы, а таксама выкарыстоўваць падчас адпачынку дзяцей”.

Надзея ЦЕРАХАВА.

Права і магчымасць жыць як усе

Сёння ўжо нельга сказаць, што інваліднасць — праблема толькі саміх людзей з інваліднасцю. Гэта праблема ўсяго грамадства, якая патрабуе пастаяннага абмеркавання. Інклюзіўнасць варта пачынаць яшчэ на этапе прыняцця рашэнняў, надзяляючы пры гэтым людзей з абмежаваннямі рэальнымі правамі. Аб гэтым ішла гаворка падчас круглага стала “Інклюзія людзей з інваліднасцю як перадумова ўстойлівага развіцця”, які быў арганізаваны Прадстаўніцтвам ААН у Беларусі, у Прэзідэнт-атэлі ў Мінску.

“Абмежаванне — гэта праблема асяроддзя…”

У пачатку сустрэчы намеснік пастаяннага прадстаўніка ПРААН у Рэспубліцы Беларусь Кацярына Паніклава прэзентавала сацыяльны відэаролік з удзелам Пасла добрай волі ПРААН Дар’і Домрачавай, мэта якога — падтрымаць людзей з інваліднасцю, сказаць аб неабходнасці прадастаўлення ім роўных магчымасцей. “Абмежаванне — гэта праблема асяроддзя, а не чалавека” — такі асноўны пасыл ад спартсменкі ўсім людзям.
— Мы ўпэўнены, што людзі з інваліднасцю маюць вялікі патэнцыял, — падкрэсліла К.Паніклава і нагадала, што асноўным дакументам, які гарантуе правы такім людзям, з’яўляецца Канвенцыя ААН аб правах людзей з інваліднасцю. Яе падпісалі 159 краін і ратыфікавалі 152 краіны, а Беларусь пакуль на шляху да гэтага.
Прадстаўнікі грамадскіх арганізацый падзяліліся падчас круглага стала станоўчым вопытам па рэалізацыі інклюзіўных праектаў, акрэслілі шэраг праблем. Старшыня ГА “Свет без межаў” Таццяна Паеўская і спявачка Настасся Ціхановіч прадставілі сумесны творчы праект:
— Калі раней удзел людзей з інваліднасцю ў творчым працэсе ўспрымаўся на ўзроўні арт-тэрапіі, то пасля праекта “Песні без межаў”, які мы рэалізавалі, зразумелі, што для некаторых з іх магчымасць стаць на новую прыступку і разам са здаровымі людзьмі займацца любімай справай, прычым рабіць гэта прафесійна, вельмі многа значыць, — сказала спявачка. — У праекце ў асноўным удзельнічалі людзі з АПФР, якія пражываюць у спецыяльных дамах-інтэрнатах. На працягу года мы стварылі музычны альбом, 11 удзельнікаў праекта запісалі дуэты з зоркамі беларускай эстрады, выступілі з сумесным вялікім канцэртам. У працэсе работы мы бачылі, як мяняюцца гэтыя людзі, наколькі яны здольныя пераадольваць усе цяжкасці, каб дасягнуць жаданай мэты. Калі ж яны адчуюць, што ты паверыў у іх сілы, то здзяйсняюць такія рэчы, якіх ад іх нават не чакаеш.
Сёння ва ўсім свеце праблемы аўтызму знаходзяцца на стадыі глыбокіх даследаванняў. Але ж эфектыўныя методыкі і тэхналогіі работы з аўтычнымі дзецьмі і дарослымі ўжо існуюць. Яны апрабаваны, добра сябе зарэкамендавалі і дапамагаюць вырашаць пытанні сацыяльнай інклюзіі людзей з аўтызмам — уключэння іх у звычайнае жыццё, працаўладкавання. Аб гэтым расказала кіраўнік ГА “Дзеці. Аўтызм. Бацькі” Таццяна Якаўлева. Яна паведаміла пра тэхналогіі псіхолага-педагагічнай карэкцыі, паводзінскія падыходы, пра карэкцыйную работу па фізічнай рэабілітацыі (сенсорная інтэграцыя). Сёння такіх дзяцей вучаць па тэхналогіях альтэрнатыўнай камунікацыі, якія дапамагаюць ім наладжваць узаемаадносіны.
— Па ініцыятыве нашай арганізацыі і пры падтрымцы Камітэта па адукацыі Мінгарвыканкама ў мінулым годзе былі адкрыты першыя класы па мадэлі інклюзіўнай адукацыі для дзяцей з аўтызмам, — адзначыла Таццяна. — І ў гэтым навучальным годзе ў розных раёнах Мінска адкрыты яшчэ 5 класаў. Дзецям пашанцавала: яны не засталіся дома на надомным навучанні і не трапілі ў спецыялізаваныя навучальныя ўстановы. У гэтых класах мы выкарыстоўваем спецыяльную сістэму камунікацыі — пры дапамозе картак-карцінак, картак-слоў. Робім першыя крокі і ў асваенні больш высокіх тэхналогій. Наша арганізацыя займаецца падрыхтоўкай спецыялістаў, навучае іх сучасным падыходам да работы з аўтычнымі дзецьмі ў інклюзіўных класах.
Паступова наша грамадства і спецыялісты пачынаюць успрымаць праблемы аўтызму не як псіхіятрычныя. Мы спадзяёмся, што хутка аўтызм, інтэлектуальная недастатковасць, разумовая адсталасць перастануць існаваць для людзей з РАС як дыягназы, як нейкія ярлыкі, якія жорстка прадвызначаюць іх адукацыйны маршрут і будучае жыццё.

Даступнасць адукацыі і працаўладкаванне

Сярод праблем, якія выклікалі дыскусіі падчас круглага стала, — проціпаказанні для атрымання вышэйшай адукацыі людзьмі з інваліднасцю, праблемы, якія ўзнікаюць пры паступленні ў ВНУ і падчас навучання ў іх.
Дыплом аб вышэйшай адукацыі часта становіцца недасягальным для людзей з абмежаваннямі, што, безумоўна, з’яўляецца перашкодай на іх шляху да паўнацэннага жыцця. Але ж тых ведаў, якія дае сістэма адукацыі маладым людзям, напрыклад, з парушэннем зроку ці слыху, у спецшколах, дастаткова для таго, каб паступіць ва ўстановы вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі. Але яны паступаюць у іх рэдка.
Гэтую ж праблему акрэсліла і прадстаўнік маладзёжнага грамадскага аб’яднання “Откровение” Наталля Бякава, якая асабіста сутыкнулася з цяжкасцямі на шляху да атрымання вышэйшай адукацыі, і менавіта па прычыне таго, што яна перамяшчаецца на калясцы:
— У мяне проста не было магчымасці атрымаць адукацыю па выбранай спецыяльнасці ў Беларусі. Я марыла паступіць на рэжысёрскі факультэт. А мне на падставе заключэння МРЭК сказалі, што ў мяне няма фізічных магчымасцей для гэтага. Зараз я атрымліваю вышэйшую адукацыю ў Вільнюсе — вучуся на сцэнарыста.
Сёння наша аб’яднанне рэалізуе розныя інклюзіўныя праекты. Напрыклад, “Сярэбранае кола” — рэспубліканскі паказ мод з удзелам людзей з інваліднасцю (ДЦП) нараўне са звычайнымі мадэлямі, ці такія праекты, як усегарадскія танцавальныя флэшмобы, у якіх таксама ўдзельнічаюць людзі з інваліднасцю.
Каменціруючы сітуацыю з атрыманнем адукацыі дзецьмі і маладымі людзьмі з АПФР, начальнік аддзела спецыяльнай адукацыі Міністэрства адукацыі Антаніна Міхайлаўна Змушко паведаміла:
— У новую рэдакцыю Кодэкса аб адукацыі Рэспублікі Беларусь мы ўводзім паняцце “інклюзіўная адукацыя”. Мы распрацавалі праект канцэпцыі інклюзіўнай адукацыі ў краіне. Робім шмат крокаў па ўвядзенні інклюзіўнай адукацыі ва ўстановах. У звычайных агульнаадукацыйных школах сёння вучацца 70 працэнтаў дзяцей з АПФР. Ахоп адукацыяй дзяцей з асаблівасцямі складае на сёння 99,2 працэнта. Таксама 1600 асоб з інваліднасцю атрымліваюць у гэтым годзе вышэйшую адукацыю. Таму казаць, што яна зусім недаступная, будзе няправільна. Аднак ёсць прэтэнзіі, і менавіта на ўзроўні вышэйшай адукацыі, як пры паступленні, так і ў працэсе навучання. Часцей па гэтых пытаннях да нас звяртаюцца асобы з парушэннем зроку.
Адной з прычын недаступнасці навучання ва ўстановах адукацыі з’яўляецца адсутнасць безбар’ернага асяроддзя. Праграма па ўстанаўленні безбар’ернага асяроддзя рэалі-зуецца ў краіне з 2007 года, але аб яе паспяховым укараненні пакуль складана меркаваць. Таму што мы рэдка бачым на вуліцах ці іншых сацыяльных аб’ектах людзей на калясцы або людзей з парушэннем зроку. Асноўная ўстанова, якая зацвярджае тэхнічныя нарматыўныя і прававыя акты ў гэтай сферы, — Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь. У нас ужо 13 такіх тэхнічных нарматыўна-прававых актаў. Яны ўзгоднены з нормамі Еўрапейскага саюза. Усё, што варта зрабіць для ўстанаўлення і ўдасканалення безбар’ернага асяроддзя, у гэтых дакументах ёсць. Самае галоўнае выконваць гэтыя рэкамендацыі. На жаль, сёння заказчыкі будаўніцтва аб’ектаў, а таксама выканаўчыя органы, якія прымаюць аб’ект у эксплуатацыю, не вельмі клапоцяцца аб гэтым. Для таго, каб найбольш пільна кантраляваць гэты працэс, Міністэрства архітэктуры пазначыла ў адным з пастанаўленняў па гэтай тэме, каб пры прыёме аб’ектаў побач з афіцыйнымі асобамі прысутнічалі і людзі ў інвалідных калясках. Каб яны апрабавалі ўстаноўленыя пандусы, заехалі ў пад’езд і ў ліфт і зрабілі выснову, наколькі ўсё добра зроблена.
Выступоўцы з ГА “БелАДДІіМІ” таксама прадставілі некалькі цікавых праектаў. Адзін з іх — “Мастацтва за інклюзію людзей з інваліднасцю” — адрасаваны шырокай грамадскасці. Аб ім расказала Ірына Логвін. Праект рэалізуецца пры падтрымцы Агенцтва ЗША па міжнародным развіцці USAID у Беларусі і накіраваны на фарміраванне станоўчых адносін, прычым пераважна сярод маладых людзей ва ўзросце 16—25 гадоў, да людзей з інваліднасцю. Ажыццяўленне гэтай мэты будзе адбывацца пры правядзенні культурна-асветніцкіх і інфармацыйных кампаній.
Старшыня БелАДДІіМІ Алена Цітова паведаміла пра праект, які рэалізуецца пры падтрымцы нямецкага фонду, аб суправаджэнні маладых людзей з інваліднасцю на свабодны рынак працы:
— Мы спрабуем знайсці для іх работу, якая была б і даступнай, і адначасова цікавай. Наладжваем кантакты з наймальнікам, даведваемся аб інтарэсах і жаданнях саміх маладых людзей. Сёння мы прапаноўваем, каб пералік спецыяльнасцей, на якія рэкамендуе ўладкоўвацца людзям з абмежаваннямі МРЭК, быў пашыраны. Часцей за ўсё сёння прапаноўваюць работу прыбіральшчыка, дворніка, чарцёжніка. Лічу, медыкам трэба даваць рэкамендацыі, зыходзячы не з праблем і парушэнняў людзей з інваліднасцю, а з іх магчымасцей, жаданняў і патрэб. Сёння для ўладкавання нават на самую простую работу неабходна рэкамендацыя МРЭК. Гэтае пытанне даўно ўжо станоўчым чынам вырашана ў заходніх краінах. Рэкамендацыі чалавеку з інваліднасцю даюць не толькі медыкі, і тычацца яны перш за ўсё належнага абсталявання працоўнага месца, неабходнасці суправаджаючых
і г.д. Але рашэнне аб працаўладкаванні, на мой погляд, павінна прымацца толькі самім чалавекам сумесна з наймальнікам. У межах праекта за 2 гады намі працаўладкаваны каля 40 людзей з інваліднасцю.

Чалавек з інваліднасцю ў Казахстане

— У 2008 годзе Канвенцыю ААН аб правах людзей з інваліднасцю падпісаў Казахстан, і пачалася работа па яе рэалізацыі, — адзначыла Айгуль Табергенава, намеснік дырэктара Дэпартамента сацыяльных паслуг Міністэрства аховы здароўя і сацыяльнага развіцця Казахстана. — Сёння мы гаворым аб удасканаленні сістэмы сацыяльнай абароны ў адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі і робім для гэтага ўсё магчымае. У Казахстане больш за 3 працэнты (ад агульнай колькасці насельніцтва) асоб з інваліднасцю. І палітыка нашай краіны накіравана на тое, каб далучыць гэтых людзей да актыўнага жыцця, каб яны маглі працаваць, вучыцца, адпачываць. Плануем удасканальваць заканадаўства ў сферы сацыяльнай абароны і рэабілітацыі, рэалізацыі правоў і свабод асоб, якія маюць інваліднасць; правесці агляд і зрабіць ацэнку стану аб’ектаў, прыярытэтных для асоб з інваліднасцю, высветліць, наколькі аб’екты даступныя для іх. Зараз, напрыклад, распрацоўваем карту даступнасці аб’ектаў: ацэньваем, наколькі будынкі камфортныя і зручныя для людзей з парушэннямі слыху, зроку і апорна-рухальнага апарату. Наша мэта — павысіць узровень інфармаванасці насельніцтва аб праблемах асоб з інваліднасцю.
Адзін з праектаў, які зараз пачынаем рэалізоўваць, звязаны з рэалізацыяй мадэлі інтэграванага падыходу да людзей з абмежаваннямі ў сістэме спецыяльных сацыяльных паслуг. Мадэль накіравана на прафілактыку сацыяльнай нядобранадзейнасці. Плануем стварыць міжведамасную каманду спецыялістаў, якая будзе вызначаць ацэнку патрэб сем’яў, дзе ёсць людзі з інваліднасцю, і распрацоўваць план работы з імі. Камісія будзе каардынаваць работу ўсіх сістэм — аховы здароўя, адукацыі, сацыяльнай абароны і спецыяльных сацыяльных паслуг.
Адзін з важных кірункаў у межах ратыфікацыі Канвенцыі — удасканаленне медыка-сацыяльнай экспертызы. У нас створана цэнтралізаваная база даных, якая ўтрымлівае падрабязную інфармацыю аб усіх асобах з інваліднасцю. У ідэале плануецца так: чалавек з адным пакетам дакументаў павінен прыйсці ў адзін дзяржаўны орган — на медыка-сацыяльную экспертызу, дзе ад яго — у выпадку, калі яму ўстанаўліваецца інваліднасць, — прымаецца заява на ўсе віды дзяржаўнай падтрымкі. Гэтая інфармацыя ўносіцца ў цэнтральную базу даных, і чалавек па інтэрнэце або смс-кай атрымлівае паведамленне, які “сацыяльны пакет” яму прадастаўлены і куды яму трэба звярнуцца. Работа пачалася — наша аўтаматызаваная сістэма інтэгруецца сёння з сістэмай аховы здароўя.
Сур’ёзна працуем і ў кірунку працаўладкавання людзей з інваліднасцю. Прынята праграма “Галоўная дарожная карта занятасці”. У ёй, у прыватнасці, прапаноўваецца мікракрэдытаваць людзей, якія вырашылі адкрыць сваю справу і заняцца бізнесам. Ёсць і праграма, якая прадугледжвае пераезд работнікаў з зоны з нізкім эканамічным патэнцыялам у зону з больш высокім.
Сур’ёзным крокам стала ўвядзенне ў нас штатнай адзінкі саветніка (з ліку асоб з інваліднасцю) па пытаннях дапамогі людзям з інваліднасцю, якія працуюць пры некаторых міністэрствах і пры акімах (кіраўніках) абласцей. Такія супрацоўнікі дапамагаюць пры прыняцці адказных рашэнняў, якія тычацца людзей з інваліднасцю. Адна з іх Лязат Калтаева — старшыня Асацыяцыі жанчын з інваліднасцю “Шырак”.

***

“Людзі з абмежаваннямі павінны мець магчымасць жыць як усе”, “трэба вучыцца і імкнуцца да таго, чаго ты хочаш дасягнуць”, — гэта словы Алены С., удзельніцы круглага стала, якая раней пражывала ў Багушэўскім дзіцячым доме-інтэрнаце для дзяцей з АПФР. Яна змагла ўзнавіць дзеяздольнасць, асвоіла прафесію швачкі і зараз працуе і жыве самастойна. Яна прызналася, што адчувае сябе шчаслівай ад таго, што ў яе ўсё атрымалася на шляху да мэты.

Надзея ЦЕРАХАВА.

Урокі інклюзіі для кожнага

Днямі ў межах праекта “Мастацтва за інклюзію людзей з інваліднасцю” ў Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце і гімназіі № 10 Мінска прайшлі заняткі для навучэнцаў 10-х класаў і студэнтаў другіх курсаў на тэму “Уключэнне людзей з інваліднасцю ў грамадства”. Заняткі былі арганізаваны па прынцыпе “роўны вучыць роўнага”. Гэты праект рэалізоўваецца ГА “БелАДДІіМІ” пры падтрымцы агенцтва ЗША па міжнародным развіцці USAID у Беларусі і накіраваны на фарміраванне станоўчых адносін да людзей з інваліднасцю. Падрабязней аб ініцыятыве, якая стартавала яшчэ ў верасні бягучага года, расказала каардынатар праекта Ірына Логвін.

Беларускай асацыяцыі дапамогі дзецям-інвалідам і маладым інвалідам споўнілася сёлета 20 гадоў. За гэты час арганізацыя рэалізавала больш за 40 праектаў, накіраваных у асноўным на прадастаўленне разнастайных сацыяльных паслуг дзецям і маладым людзям з інваліднасцю, а таксама іх сем’ям. Мэта новага праекта “Мастацтва за інклюзію людзей з інваліднасцю” — стварэнне ў грамадстве ўмоў для прыняцця такіх людзей.
— Чаму наша грамадства часта цураецца людзей з інваліднасцю, баіцца з усёй аб’ектыўнасцю ўнікнуць у іх праблемы? — разважае Ірына Логвін. — Мы не прывыклі бачыць людзей з абмежаваннямі ў магазінах і на вуліцы, у школах і ВНУ, у парках і кінатэатрах. Гэта адбываецца не таму, што такіх людзей няма, а таму, што ўмовы нашага побыту яшчэ не прыстасаваны да іх, да таго, каб яны паўнапраўна маглі прыняць уд зел у жыцці грамадства. Сказваецца і тое, што на працягу доўгага часу многія людзі з інваліднасцю былі адлучаны ад сваіх суграмадзян, у дзяцінстве яны знаходзіліся ў спецыяльных установах адукацыі, у інтэрнатах або дома, паколькі лічыліся ненавучаемымі. Як прыцягнуць увагу грамадскасці да праблем людзей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця? Як развянчаць існуючыя стэрэатыпы і забабоны? Ці можна змяніць у лепшы бок стаўленне да такіх людзей? Лепшы спосаб — прыбегнуць да мовы мастацтва. Зразумела, кожны чалавек — індывідуальнасць. Мы ўсе розныя, але ў некаторых гэтыя адрозненні праяўляюцца мацней. Сваё месца ў жыцці павінна быць у кожнага, але, каб знайсці яго, неабходна стварыць роўныя магчымасці пры пошуку. Не аднолькавыя, а менавіта роўныя. Інклюзія — гэта не модны трэнд, а лепшае выйсце пры ўключэнні ў жыццё грамадства дзяцей і дарослых людзей з асаблівымі патрэбамі.
Праект “Мастацтва за інклюзію людзей з інваліднасцю” будзе рэалізоўвацца на працягу двух гадоў. Галоўная яго мэта — фарміраванне станоўчых адносін да людзей з псіхафізічнымі асаблівасцямі (пераважна сярод моладзі 16—25 гадоў). Ажыццяўленне мэты будзе адбывацца праз правядзенне культурна-асветніцкіх і інфармацыйных кампаній. Мерапрыемствы праекта распрацаваны і падрыхтаваны такім чынам, каб стаць прывабнымі для юнай часткі грамадства. Яны ўключаюць работу ў інтэрнэце, правядзенне мабільных выстаў, трансляцыю паведамленняў сацыяльнай рэкламы на радыё і тэлебачанні, правядзенне тэатральных паказаў і фестываляў.
Ініцыятыва рэалізоўваецца ў чатырох гарадах краіны — Кобрыне, Бабруйску, Гомелі і Мінску. Трэнеры-валанцёры ўжо наведалі школу № 9 Кобрына і Кобрынскі дзяржаўны прафесійны ліцэй сферы абслугоўвання, Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт, гімназію № 10 Мінска, а таксама Гомельскі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж народных мастацкіх промыслаў, сярэднюю школу № 37 і Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту Гомеля. Каманда трэнераў-мультыплікатараў, якіх падрыхтавалі прафесіяналы, запрошаныя БелАДДіМІ, правялі ў гэтых установах адукацыйныя мерапрыемствы для маладзёжнай аўдыторыі. У каманду ўвайшлі валанцёры да 25 гадоў — юнакі і дзяўчаты як з інваліднасцю, так і без інваліднасці, што поўнасцю адпавядае дэвізу: “Нічога пра нас (для нас) без нас”. Яны праводзяць трэнінгі, чытаюць ва ўстановах адукацыі лекцыі. Трэнеры прыводзяць розныя статыстычныя даныя аб людзях з асаблівасцямі, расказваюць аб відах інваліднасці, аб адэкватным стаўленні да такіх людзей. Яны вучаць правільным фармулёўкам дыягназаў, правілам этыкету — таму, як правільна ўзаемадзейнічаць з людзьмі з абмежаваннямі, як звяртацца да іх. Напрыклад, трэба казаць “чалавек з інваліднасцю”, а не “інвалід”. Правільнымі будуць фармулёўкі: “чалавек на калясцы” або “чалавек, які перамяшчаецца з дапамогай інваліднай каляскі” (замест “інвалід-калясачнік”), “чалавек з сіндромам Даўна”, “чалавек з аўтызмам”. Пры гэтым мы аддаляемся ад медыцынскай мадэлі разумення інваліднасці і набліжаемся да сацыяльнай мадэлі, якая мае на ўвазе ўспрыманне чалавека як асобы незалежна ад дыягназу. На занятках навучэнцы даведваюцца пра розныя нестандартныя сітуацыі, у якія могуць трапляць людзі з інваліднасцю, а таксама пра тое, што многія з іх умеюць жыць паўнацэнным, цікавым і насычаным жыццём. Адно з самых памылковых меркаванняў пра людзей з інваліднасцю — што ім пастаянна патрэбна чыясьці дапамога. Насамрэч гэта не так. Удзельнікам сустрэч трэнеры прапаноўвалі праглядзець вядомыя фільмы аб людзях з абмежаваннямі: “Чалавек дажджу”, “Форэст Гамп”, “Я — Сэм?”, “Цырк Батэрфляй”, “1+1” і іншыя, якія дэманструюць новы погляд на людзей з інваліднасцю. У планах — правядзенне заняткаў па тэхналогіі форум-тэатра, падчас якога трэнеры-валанцёры будуць імітаваць паміж сабой канфліктныя, праблемныя сітуацыі і заклікаць навучэнцаў уключацца ў іх, прапаноўваць або тут жа прайграваць свой варыянт выйсця з іх.
У межах гэтага праекта прайшлі чатыры майстар-класы. Два з іх — сумесныя з Сашам Варламавым. На іх былі запрошаны як дзеці і падлеткі з інваліднасцю, так і без інваліднасці. Разам з педагогам па маляванні Аленай Гусевай і яе юнымі выхаванцамі Аляксандр паказваў майстар-клас па вырабах са стужкі ў межах свайго праекта “Тэатр моды “Шафа”. 16 дзяцей, у якіх самыя розныя асаблівасці развіцця, побач са сваімі бацькамі на роўных з выхаванцамі тэатра моды прынялі ўдзел у занятках. Дзеці стварылі з падручных матэрыялаў цудоўныя вобразы казачнай планеты, на якой ніхто нікому не зайздросціць, а ўсе яе жыхары прыгожыя і жывуць у міры і згодзе. А любімым іх хобі з’яўляецца выраб упрыгажэнняў і новага адзення.
Для дзяцей 7—10 гадоў майстар-клас праводзіў фокуснік-ілюзіяніст Сяргей Лябецкі. Дзяўчынкі і хлопчыкі не толькі ўбачылі, але і навучыліся некаторым фокусам, адчулі сябе сапраўднымі чараўнікамі.
Майстар-клас “Мы прыгожая нацыя” правяла візажыст GOSH Cosmetics Юлія Дзмітрук. Дзяўчаты даведаліся падчас заняткаў, як лепш даглядаць свой твар, падкрэсліваць сваю прыроджаную прыгажосць, навучыліся карыстацца касметыкай, даведаліся пра маленькія хітрасці макіяжу. Адна з дзяўчат — Віка — стала нават юнай мадэллю і напрыканцы мерапрыемства выглядала як сапраўдная каралева, якую запрасілі на баль.
— У межах праекта мы плануем распрацоўваць сацыяльную, відэа- і аўдыёрэкламу, білборды аб такіх людзях, — адзначае Ірына Логвін, — весці перамовы аб трансляцыі рэкламы па тэлебачанні і радыё. Зоймемся выдавецкай дзейнасцю: выпускам лістовак, буклетаў, брашур, плакатаў, якія будуць утрымліваць інфармацыю аб людзях з асаблівасцямі. Мы падтрымліваем супрацоўніцтва з тэатрамі. Так, напрыклад, запланавана зрабіць пастаноўку аб людзях з інваліднасцю, у якой яны прымуць уд зел. Плануем таксама правесці круглыя сталы з удзелам дзеячаў мастацтва, прадстаўнікоў дзяржаўных структур, якія адказваюць за сацыяльныя пытанні.
У перспектыве і мабільная фотавыстава аб людзях з інваліднасцю. Завершыць праект інклюзіўны выніковы фестываль творчасці дзяцей і маладых людзей.

Надзея ЦЕРАХАВА.

Лепшыя ў інклюзіі

На Магілёўшчыне падвялі вынікі абласнога этапу Рэспубліканскага конкурсу “Лепшая ўстанова спецыяльнай адукацыi”.

Як паведаміла начальнік аддзела сацыяльнай работы ўпраўлення адукацыі Магілёўскага аблвыканкама Алена Сімакова, конкурс праходзіў сярод адпаведных навучальных устаноў у мэтах удасканалення сістэмы спецыяльнай адукацыі, павышэння якасці і даступнасці навучання для асоб з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця, а таксама выяўлення, абагульнення і распаўсюджвання педагагічнага і кіраўніцкага вопыту работы ўстаноў спецыяльнай адукацыі.
— Конкурс праводзіўся па чатырох намінацыях: “Лепшая спецыяльная дашкольная ўстанова”, “Лепшая спецыяльная агульнаадукацыйная школа (школа-інтэрнат)”, “Лепшая дапаможная школа (школа-інтэрнат)”, “Лепшы цэнтр карэкцыйна-развіццёвага навучання і рэабілітацыі”. Усяго ў конкурсе прыняла ўдзел 31 спецыяльная навучальная ўстанова, — расказала Алена Фёдараўна.
Дзейнасць усіх прадстаўленых на конкурс навучальных устаноў была чым-небудзь адметная. Але было і тое, што аб’ядноўвала ўсіх удзельнікаў, — гэта даступнасць атрымання спецыяльнай адукацыі, стварэнне адаптыўнага адукацыйнага асяроддзя для навучэнцаў і інклюзіўны падыход да іх адукацыі, выкарыстанне сучасных тэхналогій у рабоце, а галоўнае — увага і любоў да сваіх выхаванцаў.
Менавіта таму вызначыць пераможцаў журы было няпроста. Тым не менш яны былі названы. “Лепшай спецыяльнай дашкольнай установай” быў прызнаны спецыяльны дзіцячы сад № 20 Магілёва (загадчыца Таццяна Іванаўна Мілачкіна). “Лепшай спецыяльнай агульнаадукацыйнай школай” стала Шклоўская дзяржаўная спецыяльная агульнаадукацыйная школа-інтэрнат для дзяцей з парушэннямі зроку (дырэктар Іна Віктараўна Аляксандрава). Пераможцай у намінацыі “Лепшая дапаможная школа” названа дапаможная школа Магілёва (дырэктар Мая Анатольеўна Ігнатовіч). Дыпломам у намінацыі “Лепшы цэнтр карэкцыйна-развіццёвага навучання і рэабілітацыі” быў адзначаны Магілёўскі абласны ЦКРНіР (дырэктар Алена Генрыхаўна Мазалоўская). Усе пераможцы ўзнагароджаны дыпломамі ўпраўлення адукацыі Магілёўскага аблвыканкама і каштоўнымі падарункамі.

Ганна СІНЬКЕВІЧ.
Фота аўтара.