Акунуцца ў незнаёмы свет гукаў

Аперацыя па кахлеарнай імплантацыі (КІ) — адзін з самых эфектыўных спосабаў рэабілітацыі дзяцей з цяжкім парушэннем слыху. У нашай краіне колькасць дзяцей з КІ з кожным годам павялічваецца. Аперацыі ўсё часцей праводзяцца пацыентам у раннім узросце. Многія малышы пачынаюць чуць, але якасць іх слыхавога ўспрымання і тое, як яно ў далейшым будзе развівацца, а таксама маўленне дзяцей залежаць ад многіх фактараў. Аб арганізацыі і змесце карэкцыйнай работы з дзецьмі дашкольнага ўзросту, якія маюць парушэнне слыху, кампенсаванае кахлеарным імплантам, ішла размова падчас рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, які праходзіў на базе факультэта спецыяльнай адукацыі БДПУ імя Максіма Танка.

Ёсць праблема

“Яшчэ 10 гадоў назад аб карэкцыйнай рабоце з дзецьмі з парушэннем слыху, кампенсаваным КІ, гаварылі не вельмі часта, гэта было новым для нашай краіны, — адзначыла начальнік аддзела спецыяльнай адукацыі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Антаніна Міхайлаўна Змушко. — Узнікала шмат праблем, звязаных з гэтай катэгорыяй дзяцей. Адна з іх — вызначэнне іх статусу. Узнімалася пытанне аб неабходнасці стварэння для іх асобных вучэбных праграм. Думалі мы і аб тым, якія спецыялісты павінны працаваць з такімі малышамі. І сёння не на ўсе пытанні гэтага кірунку існуюць адказы, але зроблена ўжо многае.
Пэўная колькасць педагогаў школ для дзяцей з парушэннем слыху павысіла кваліфікацыю, у тым ліку і за мяжой. Шэраг адукацыйных устаноў заявілі аб сваёй гатоўнасці выступіць у якасці рэсурсных цэнтраў па арганізацыі работы з дзецьмі з КІ. Мы плануем унесці змяненні ў Кодэкс Рэспублікі Беларусь “Аб адукацыі”. У прыватнасці, у раздзел, які тычыцца спецыяльных агульнаадукацыйных школ для дзяцей з парушэннем слыху, унесці запіс аб неабходнасці аказання лагапедычнай дапамогі дзецям, кампенсаваным КІ. Вялікі ўклад у развіццё і распрацоўку гэтай праблемы зрабілі супрацоўнікі факультэта спецыяльнай адукацыі БДПУ імя Максіма Танка, у першую чаргу спецыялісты кафедры сурдапедагогікі, якія не толькі арганізоўваюць практычную работу ў такім кірунку, але і ажыццяўляюць навукова-даследчую і эксперыментальную дзейнасць па гэтай тэме”.

Да чаго рыхтавацца бацькам і спецыялістам?

“Часта дзяцей, якім была зроблена аперацыя КІ, параўноўваюць з людзьмі, якія чуюць, але апынуліся ў краіне, мовы якой не ведаюць, — заўважыла загадчык кафедры сурдапедагогікі факультэта спецыяльнай адукацыі БДПУ імя Максіма Танка Святлана Мікалаеўна Фяклістава. — На думку спецыялістаў, дзеці пасля аперацыі аказваюцца нават у больш складанай сітуацыі, чым турыст, які заблукаў у незнаёмай яму мясцовасці. Яны атрымліваюць фізічную магчымасць успрымання шырокага спектра гукаў, але яшчэ не могуць адрозніць маўленчыя гукі ад немаўленчых, а чуюць суцэльнае шумавое гучанне. Слыхамаўленчае і пазнавальнае развіццё дзяцей набывае шэраг асаблівасцей. Адна з іх — скажэнне гукаў, якія перадаюцца кахлеарным імплантам у слыхавую сістэму дзяцей. Замаруджваецца ўспрыманне маўлення іншага чалавека, зніжаецца хуткасць апрацоўкі інфармацыі, якая ім даецца, яны часта забываюць матэрыял, які ім выкладалі. Дзеці хутка стамляюцца пры павышаных слыхавых нагрузках. Дзіця з КІ нагадвае немаўля, якое чуе, але па развіцці ўласнага маўлення і па ступені разумення маўлення іншых больш набліжаецца да малыша, які не чуе. Адзначым і тое, што КІ не аднаўляе слых поўнасцю, парог слыхавога ўспрымання будзе знаходзіцца на ўзроўні 26-40 дэцыбел, што адпавядае першай ступені тугавухасці”.
Чым раней пачаць карэкцыйную работу з дзіцем пасля КІ, тым лепшым будзе яе вынік. Перад спецыялістамі і бацькамі стаіць найважнейшая задача — граматна ўвесці дзіця ў незнаёмы свет гукаў. У 2010 годзе супрацоўнікі кафедры сурдапедагогікі БДПУ імя Максіма Танка прыступілі да выканання задання Міністэрства адукацыі па распрацоўцы праграмна-метадычнага забеспячэння карэкцыйна-педагагічнай дапамогі дзецям ранняга і дашкольнага ўзросту з КІ. У выніку былі створаны чатыры праграмы — “Развіццё слыхавога ўспрымання”, “Развіццё вуснага маўлення”, “Фарміраванне камунікатыўных навыкаў” і “Развіццё пазнавальнай дзейнасці”. У 2011 годзе пачалася апрабацыя распрацаванага праграмнага забеспячэння на базе чатырох устаноў адукацыі. Сёлета матэрыялы праграмы працягваюць апрабоўвацца толькі на базе Рэспубліканскага цэнтра для дзяцей з парушэннем слыху.
Па словах настаўніка-дэфектолага цэнтра Вольгі Мікалаеўны Бараўковай, эксперыментальная работа на працягу ўсяго перыяду апрабацыі праграм праводзілася пры ўдзеле 15 дзяцей з КІ, узрост якіх на момант эксперымента быў у межах ад 1 года 7 месяцаў да 6 гадоў 10 месяцаў. Выхаванцы наведвалі групы для тых, хто слаба чуе, і групы кароткачасовага знаходжання. У цэнтры былі створаны дзве групы для дзяцей ранняга ўзросту з парушэннем слыху, кампенсаваным КІ. Пакоі груп належным чынам абсталявалі для заняткаў, забяспечылі адпаведным дыдактычным і гульнявым матэрыялам, прадугледзелі магчымасць выкарыстання спецыяльнай электраакустычнай апаратуры тыпу Вібратон.
У групах кароткачасовага знаходжання працуюць настаўнік-дэфектолаг, педагог-псіхолаг і музычны кіраўнік. Усе заняткі праводзяцца разам з бацькамі, якія ў працэсе навучання атрымліваюць кансультацыі ад педагогаў. На кожнае дзіця — удзельніка эксперымента спецыялісты завялі дзённік, у якім адлюстроўваюць ход і вынікі работы з ім: комплекснае абследаванне стану яго здароўя, маніторынг развіцця па розных крытэрыях, планаванне далейшага навучання па розных праграмах, складанне індывідуальнага плана правядзення заняткаў з дзіцем і г.д.
Спецыялісты адзначаюць, што эфектыўнасць пасляаперацыйных карэкцыйных мерапрыемстваў залежыць ад узросту, у якім дзіця страціла слых, ад працягласці часу, што прайшоў паміж стратай слыху і правядзеннем аперацыі КІ. А таксама ад таго, у якім узросце была зроблена аперацыя, ад якасці настроек кахлеарнага імпланта. Важную ролю адыгрываюць дзейсная карэкцыйная работа з дзіцем да правядзенне аперацыі, яго індывідуальныя асаблівасці і тое, наколькі актыўна ўдзельнічалі ў карэкцыйнай рабоце бацькі.

Слых як фундамент для развіцця маўлення

У першы год жыцця дзіця з нармальным слыхам у асноўным авалодвае значнай колькасцю слоў пасіўнага слоўніка, пэўным аб’ёмам актыўных слоў, і на гэтай аснове фарміруецца яго маўленне. Такі ж шлях пад кіраўніцтвам педагогаў і бацькоў павінна праходзіць і дзіця з КІ.
На пачатковым этапе карэкцыйнай работы, працягласць якога — год-паўтара, прыярытэтным названа развіццё слыхавога ўспрымання. У далейшым галоўным кірункам з’яўляецца развіццё маўлення дзіцяці. Асноўная ўмова пры такой дзейнасці — улічваць, у якім узросце дзіця страціла слых і калі была зроблена аперацыя КІ. Здараецца, што малышу, якому крыху больш як год, і 6-гадоваму дзіцяці ў адзін і той жа дзень падключаюць маўленчы працэсар КІ, і ў гэты момант дзеці нарадзіліся як людзі, якія чуюць. Для іх развіцця пачынаецца новы адлік часу, спецыялістамі вызначаецца змест заняткаў з імі.
У ідэале на пачатковым этапе з дзіцем з КІ павінен працаваць сурдапедагог — ён створыць базу для авалодання маўленнем, а праз некаторы час да яго далучыцца лагапед. Вельмі важная роля пры развіцці слыху і маўлення дзяцей з КІ належыць бацькам. У некаторых краінах нават складаюць дагавор аб маральнай адказнасці бацькоў за развіццё сваіх дзяцей пасля аперацыі. Калі бацькі, на думку настаўніка-дэфектолага, удзяляюць ім недастаткова ўвагі, спецыяліст мае права адмовіцца працаваць з дзецьмі.
Праграма развіцця слыхавога ўспрымання, з якой павінна пачынацца карэкцыйная работа з дзецьмі з КІ, рэалізуецца ў тры этапы. Першы ажыццяўляецца яшчэ да аперацыі. Яго асноўная мэта — абуджэнне ў дзіцяці цікавасці да гукаў навакольнага свету, асэнсавання таго, што пры дапамозе слыху чалавек можа атрымліваць важную і незаменную інфармацыю. Рэалізацыя наступных этапаў адбываецца пасля аперацыі. Падчас іх у дзіцяці развіваецца здольнасць інтэрпрэтацыі немаўленчых і маўленчых гукаў, фарміруюцца дакладныя слыхавыя вобразы.
У далейшым пры рабоце па развіцці маўлення дзяцей з КІ важна сфарміраваць здольнасць разумення маўлення іншага і прадуцыравання свайго, ажыццяўлення зносін на добрым слыхавым узроўні, набліжаным да звычайнага. Спецыялісты не павінны выкарыстоўваць спалучанае прагаворванне, якое прымяняецца пры навучанні дзяцей, пратэзіраваных звычайнымі слыхавымі апаратамі. Ім неабходна ўзбагачаць маўленчыя зносіны з дзецьмі з КІ, каменціраваць свае дзеянні і дзеянні дзяцей, выслухоўваць іх. Важна не проста фарміраваць у дзяцей пэўныя паняцці аб чым ці аб кім-небудзь (“сок”, “кот”, “сабака”), а прагаворваць маўленчы матэрыял такім чынам, каб вакол паняццяў выбудоўвалася пэўнае сэнсавае поле, і дзеці адчувалі яго.
Замежны вопыт у гэтым кірунку сведчыць аб мэтазгоднасці вядзення мамамі слыхавога і маўленчага дзённіка дзіцяці. У ім яны фіксуюць, колькі ў яго слоўнікавым запасе назоўнікаў, прыметнікаў, дзеясловаў, якія словы найбольш цяжкія для яго, што з’яўляецца найбліжэйшай задачай у яго далейшым развіцці. Такі дзённік — добрая дапамога сурдапедагогу пры планаванні работы з дзіцем.
Што тычыцца прагнозаў аб магчымасцях і перспектывах маўленчай рэабілітацыі пасля КІ, то заканамернасць наступная: калі дзіця прааперыравана ва ўзросце да 2 гадоў, то да 3 гадоў яно можа па ўзроўні маўленчага развіцця стаць такім жа, як дзіця, якое чуе. Калі ж малыш прааперыраваны да 3 гадоў, то ён можа ў 4 гады зраўняцца з дзіцем, у якога нармальны слых. Калі аперацыя праводзіцца ў 4 гады і больш старэйшым дзецям, то яны ніколі не змогуць дасягнуць максімальнага ўзроўню развіцця маўлення чалавека, у якога слых у норме. Таму вельмі важна своечасова інфармаваць бацькоў аб гэтым і быць вельмі далікатнымі з тымі з іх, хто выказвае жаданне зрабіць дзіцяці аперацыю КІ, напрыклад, ва ўзросце 12-16 гадоў.
І бацькам, і спецыялістам важна засвоіць адно правіла: нельга прымяняць аднолькавыя падыходы і метады пры аказанні дапамогі нават двум дзецям. Нягледзячы на тое, што прааперыраваны яны адначасова, у адным узросце і пры аднолькавай ступені страты слыху, пасляаперацыйная рэабілітацыя павінна адрознівацца, і вынікі яе будуць рознымі.

Згуртаваць усю сям’ю

Дырэктар дабрачыннага гуманітарнага мясцовага фонду “Гармонія гукаў” Марына Уладзіміраўна Казлова расказала аб сучасных формах узаемадзеяння настаўнікаў-дэфектолагаў і бацькоў дзяцей з парушэннем слыху, кампенсаваным КІ. Яна лічыць, што ўсе члены сям’і павінны далучацца да рэабілітацыі дзіцяці. І спецыялістам проста неабходна кантактаваць з сем’ямі, даведвацца аб станоўчых асаблівасцях дзяцей, аб моцных рысах іх характару, дзякуючы якім можа быць дасягнута больш паспяховая рэабілітацыя дзяцей. Найбольш распаўсюджанай формай узаемадзеяння настаўніка-дэфектолага і бацькоў дзяцей пасля КІ з’яўляецца індывідуальнае кансультаванне. Ажыццяўляецца і анлайн-кансультаванне на базе фонду для тых бацькоў, хто не мае магчымасці прыехаць.
Яшчэ адна форма работы з бацькамі — “аналіз відэазапісу”. Бацькі фіксуюць на відэа, як па ўласнай ініцыятыве, так і па просьбе сурдапедагога, самыя важныя моманты свайго штодзённага ўзаемадзеяння з дзіцем, а пасля аналізуюць са спецыялістам свае поспехі або памылкі на шляху дасягнення пэўных мэт. Такія відэазапісы рэкамендуецца весці рэгулярна, каб можна было паназіраць за асаблівасцямі рэабілітацыі дзіцяці.
Бацькам, якія рыхтуюць сваіх дзяцей да КІ, вельмі карысна сустрэцца з бацькамі, дзецям якіх ужо зрабілі такую аперацыю. На базе фонду арганізоўваюцца такія сустрэчы — на іх прысутнічаюць і спецыялісты. Гэта псіхалагічна апраўдана, паколькі адбываецца абмен вопытам і карыснымі матэрыяламі. Часам бацькі сустракаюцца па-за межамі фонду, паміж імі наладжваюцца сяброўскія адносіны. Яны абмяркоўваюць свае праблемы і на спецыяльным бацькоўскім “форуме” ў інтэрнэце, абменьваюцца парадамі і метадычнай інфармацыяй. Ва ўмовах “ананімнасці” інтэрнэт-прасторы дарослыя больш адкрыта гавораць аб праблемах сваіх дзяцей і аб асабістых трывогах.
Фонд арганізоўвае сямейныя паходы і экскурсіі, а гэта яшчэ адна магчымасць аб’яднаць бацькоў, якія могуць спакойна пагутарыць, напрыклад, на ўлонні прыроды. Спецыялісты таксама ўдзельнічаюць у такіх мерапрыемствах, спадарожна даюць слушныя рэкамендацыі. Бацькі з дзецьмі, іншы раз і са спецыялістам, ходзяць адно да аднаго ў госці, што ідзе на карысць і падабаецца ўсім бакам. Фонд арганізоўвае розныя конкурсы і выставы, як дзіцячай, так і сумеснай творчасці бацькоў і дзяцей.
Падчас семінара прайшлі майстар-класы з удзелам сурдапедагога і бацькоў па пытаннях настройкі працэсара кахлеарнага імпланта, а таксама па развіцці вуснага маўлення і слыхавога ўспрымання дзяцей з КІ.

 

Надзея ЦЕРАХАВА.