Для фарміравання камунікатыўных кампетэнцый — займальны матэрыял

Як прывіць вучням цікавасць да роднай мовы? Як навучыць іх размаўляць па-беларуску, свабодна выказваць свае думкі? Як выхаваць у дзяцей пачуццё гордасці за родную культуру? Гэтыя пытанні сёння як ніколі хвалююць настаўнікаў-беларусазнаўцаў. Педагогам сярэдняй школы № 202 сталіцы — настаўніцы беларускай мовы і літаратуры Таццяне Філіцыянаўне Байраш і настаўніцы пачатковых класаў Але Мікалаеўне Недбас — у вырашэнні гэтых пытанняў у многім дапамагае электронны адукацыйны прадукт “Вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў літаратурнага чытання і беларускай літаратуры (4—5 класы). Займальны матэрыял для фарміравання камунікатыўных кампетэнцый”. Аб актуальнасці створанага электроннага сродку навучання і асаблівасцях яго выкарыстання наш карэспандэнт гутарыць з яго аўтарамі.

— З якой мэтай ствараўся электронны адукацыйны прадукт?
Таццяна БАЙРАШ:
— Мэта стварэння нашага электроннага прадукту — фарміраванне камунікатыўных кампетэнцый вучняў на ўроках беларускай літаратуры і ў пазакласнай рабоце. Паняцце камунікатыўных кампетэнцый не новае. Чаму мы звярнулі ўвагу менавіта на іх? Камунікатыўная кампетэнтнасць не ўзнікае на пустым месцы, яна фарміруецца. Аснову гэтага працэсу складае вопыт чалавечых зносін. Асноўнай крыніцай набыцця камунікатыўнай кампетэнтнасці з’яўляецца вопыт народнай культуры, веданне мовы, вопыт міжасабовых зносін, вопыт успрымання мастацтва. І ажыццяўляецца гэта ў асноўным на занятках па літаратуры. Задачамі літаратуры як прадмета з’яўляюцца фарміраванне ў навучэнцаў умення гаварыць, дакладна адказваць на пытанні, граматна выказваць свае думкі, мець свой пункт гледжання на пэўную з’яву, уменне адстойваць сваё меркаванне.
На жаль, на працягу шэрага гадоў адзначаецца зніжэнне цікавасці навучэнцаў да беларускай мовы. Дзецям цяжка разумець родную мову, а тым больш выказвацца на ёй: вельмі вузкае асяроддзе яе выкарыстання, мова мала распаўсюджана ў штодзённым ужытку, на вывучэнне роднай мовы адведзена малая колькасць гадзін у адукацыйным працэсе. Літаратура і кінапрадукцыя на беларускай мове рэдка набываюцца бацькамі, бо не распаўсюджаны ў штодзённым выкарыстанні. Наш вучэбны дапаможнік накіраваны на пашырэнне слоўнікавага запасу дзяцей, на ўменне фарміраваць свае адносіны да пэўнай з’явы, граматна выказваць свае думкі, адказваць на пытанні. Думаю, каб зацікавіць дзіця мовай, проста купіць кнігу на ёй і прымусіць прачытаць не дасць ніякага выніку. Варта знайсці нейкую нетрадыцыйную форму, тое, што закране струны дзіцячай душы. І думаю, што наш вучэбны дапаможнік — яркі, каляровы — можа выклікаць у дзіцяці цікавасць.

— Электронны дапаможнік распрацаваны для выкарыстання ў 4—5 класах. Чаму менавіта гэты пераходны перыяд — з пачатковай школы ў сярэдняе звяно — быў узяты пад увагу?
Таццяна БАЙРАШ:
— Апошнія 8 гадоў я выкладаю беларускую мову і літаратуру не толькі ў старшых класах, але і ў пачатковай школе. Няцяжка заўважыць, што патрабаванні па беларускай літаратуры, якія прад’яўляюцца да вучняў пачатковых класаў, значна адрозніваюцца ад патрабаванняў да вучняў у сярэднім звяне. Справа ў тым, што ў пачатковых класах асноўны від работы на ўроках — гэта чытанне. Вучні павінны ўмець чытаць, і нідзе не закладзена, што яны павінны ўмець аналізаваць. Дзеці чытаюць тэкст, адказваюць на пытанні, якія датычацца яго зместу (накшталт “Назаві галоўных герояў”, “Як выглядае герой?”, “Куды ён накіраваўся?” і г.д.) А калі яны прыходзяць у 5 клас, то патрабаванні мяняюцца. Настаўнікі сярэдняга звяна задаюць дзецям пытанні аналітычнага характару. Дарэчы, у другім паўгоддзі ў 5 класе дзеці ўжо вызначаюць вобразныя сродкі: эпітэты, метафары, параўнанні. І вось з-за такога разрыву зніжаюцца адзнакі і паспяховасць.
Ала НЕДБАС:
— Увогуле, пытанне пераемнасці вельмі актуальнае. Пераход дзіцяці з пачатковай школы ў сярэдняе звяно вельмі складаны ў псіхалагічным плане. У дзіцяці мяняецца асэнсаванне сябе ў грамадстве: яно становіцца больш дарослым, літаральна па кожным прадмеце з’яўляецца новы педагог са сваёй манерай гаварыць, сваімі патрабаваннямі і тэмпам урока. Для дзіцяці гэта стрэс. І неабходна, каб гэты пераходны перыяд прайшоў небалюча, непрыметна. Створаны намі электронны сродак навучання на гэта і накіраваны. Ён носіць гульнявы характар і прызваны палегчыць работу і дзецям, і настаўнікам.

— Чым адметны ЭСН у змястоўным і тэхнічным плане? Якія аўтарскія знаходкі знайшлі ў ім сваё адлюстраванне?
Ала НЕДБАС:
— Электронны адукацыйны рэсурс змяшчае шэраг прэзентацый MS PowerPoint: гульні; загадкі, якія скампанаваны па тэмах (пра жывёл, пра расліны, пра з’явы прыроды, пра прадметы, пра герояў казак); крыжаванкі; літаратурныя размінкі, якія прадстаўлены раздзеламі “Паэтычныя забавы”, “Злучы прозвішча аўтара з назвай твора”; прыказкі і прымаўкі. Тут можна знайсці прэзентацыі аб славутых людзях Беларусі, эпіграфы-выказванні вядомых беларускіх пісьменнікаў. Спатрэбяцца педагогам і фізкультхвілінкі, падабраныя па пэўных тэмах.
У дапаможніку змешчана вялікая колькасць рэбусаў. У іх зашыфраваны так званыя словы-залацінкі, якія мы ў штодзённым жыцці не ўжываем, але яны па сваёй сутнасці з’яўляюцца вельмі цікавымі. Тут прадстаўлены беларускія песні ў фармаце МР3, мультфільмы на беларускай мове (“Як служыў жа я ў пана”, “Выцінанка-выразанка”, “Чаму чорт дзетак калыша”, “З рога ўсяго многа” і інш.). Мы часта сутыкаемся з тым, што вучні зусім не ведаюць, як знешне выглядаюць нашы пісьменнікі. Гэты сродак змяшчае іх партрэты.
Амаль увесь матэрыял, прадстаўлены ў прэзентацыях, пададзены і ў фармаце Microsoft Word , што дае магчымасць выкарыстоўваць яго як раздатачны матэрыял для самастойнай работы вучняў. Тэставыя заданні вучань можа раздрукаваць і з бацькамі альбо самастойна выканаць. Пры націсканні на прыхаваныя сімвалы з’яўляецца чырвоная фігурка насупраць адказу, які з’яўляецца правільным.
Наш адукацыйны прадукт створаны ў праграме AutoPlayMediaStudio. Ён захоўваецца як дакумент, які адкрываецца аўтаматычна. І чытацца можа на любым камп’ютары, не патрабуючы ўстаноўкі спецыяльных праграм. Для знаёмства са зместам і размяшчэннем інфармацыі на дыску маюцца два навігатары: першы прадстаўлены ў выглядзе схемы, а другі — тэкставае апісанне матэрыялаў дыска. Гэта дапаможа любому карыстальніку з лёгкасцю арыентавацца і знаходзіць патрэбную інфармацыю. Акрамя таго, значок Microsoft Word побач з клавішай блока сведчыць пра тое, што ў гэтым блоку дадзены матэрыял прызначаецца да друку.
Цікавая знаходка — курсоры навядзення, якія дазваляюць зрабіць працэс карыстання дыскам максімальна простым. Так, пры навядзенні на кнопку курсор “рука” сведчыць аб наяўнасці інфармацыі ў фармаце MS PowerPoint, курсор “акустыка” — аб інфармацыі ў фармаце МР3, курсор “медыя” — аб інфармацыі ў фармаце МР4. На кожнай старонцы дапаможніка ёсць акенца “Выхад”, і яно вяртае карыстальніка на галоўную старонку.

— Як настаўніку неабходна працаваць з дапаможнікам? Якія вынікі работы з ім вы назіраеце?
Таццяна БАЙРАШ:
— З матэрыялам, што змешчаны ў дапаможніку, можна працаваць як на ўроках, так і на факультатыўных занятках, у пазаўрочны час. Пэўныя блокі праграмнага прадукту можна выкарыстаць і настаўнікам 1—3 класаў, бо тэмы, звязаныя з народнай творчасцю, прысутнічаюць у кожным класе. Так, напрыклад, я праводзіла адкрыты ўрок у 3 класе па тэме “Беларуская народная казка”. У якасці аднаго з элементаў урока вучням было прапанавана заданне: пазнаць герояў казкі. Вучні разгадвалі загадкі, змешчаныя ў дапаможніку, была арганізавана гутарка, у якой пачаткоўцы ўзгадвалі рускія народныя і замежныя казкі. Альбо такая форма работы: вучням быў прадэманстраваны пачатак казкі “З рога ўсяго многа” і прапанавана дома зрабіць свой працяг гэтага мультфільма. На наступны ўрок дзеці падрыхтавалі малюнкі і потым перад класам расказвалі пра тое, што яны намалявалі.
Літаратурныя размінкі, размешчаныя ў ЭСН, дазваляюць пашырыць слоўнікавы запас дзяцей, даюць магчымасць паспрабаваць ім свае сілы ў вершаскладанні. Інтэлектуальная гульня “Вусная народная творчасць” (аналаг “Сваёй гульні”) прыйдзецца вельмі дарэчы для выкарыстання на Тыдні беларускай мовы, а яе элементы можна прымяніць на ўроку пры падагульненні матэрыялу. Гэта дазволіць настаўніку бачыць, што вучнямі засвоена, а на што неабходна звярнуць увагу ў далейшым.
Ала НЕДБАС:
— Практыка сведчыць, што выкарыстанне нашага электроннага адукацыйнага прадукту павышае насычанасць вучэбных заняткаў, робіць іх нестандартнымі, нагляднымі, запамінальнымі, а таксама эканоміць час настаўніка. Вучням гэты прадукт дазваляе знайсці матэрыял для выканання самастойных творчых заданняў, якасна падрыхтавацца да вучэбных заняткаў, разнастаіць свой вольны час.
Псіхолагам школы было праведзена даследаванне, у якім быў выкарыстаны крытэрый Вілкаксана, што дазваляе прасачыць развіццё камунікатыўных кампетэнцый кожнага вучня. Школьнікам, якія рэгулярна працавалі з ЭСН, быў прапанаваны тэкст і пытанні да яго аналізу. Высветлілася, што ў дзяцей назіраецца станоўчая дынаміка. Вучні сталі больш свабодна размаўляць на роднай мове, выказваць свае думкі. Пераказы і сачыненні сталі больш паслядоўнымі, лагічнымі, звязнымі, у іх назіраецца менш русізмаў. Дзеці ахвотна прымаюць удзел у алімпіядах, навукова-практычных канферэнцыях, розных творчых конкурсах. Прычым на апошніх яны сталі выбіраць менавіта беларускую мову. Таму нашу работу спыняць не будзем.

— А якія планы на бліжэйшы час?
Таццяна БАЙРАШ:
— Мяркуем распрацаваць электронны адукацыйны рэсурс на роднай мове (магчыма, сайт), на якім будуць размешчаны матэрыялы для бацькоў, вучняў і настаўнікаў. Бо калі ўсе ўдзельнікі адукацыйнага працэсу аб’яднаюць намаганні, тады будуць рэалізаваны пастаўленыя мэты. Хочацца насыціць гэты рэсурс сапраўды цікавым матэрыялам. Напрыклад, мастацкімі і мультыплікацыйнымі фільмамі на беларускай мове. Дарэчы, пачатак фільматэцы паклаў фільм “Астэрыкс і Абелікс” у перакладзе. З калегамі хочацца падзяліцца выкарыстаннем тэхнікі фарміравання актыўна-прадуктыўнага чытання. Гэтая тэхніка дазваляе плённа працаваць на ўроку, захапляць як моцных, так і слабых вучняў.

— Вялікі дзякуй за гутарку.

Гутарыла Наталля КАЛЯДЗІЧ.
Фота аўтара.