Дваццаць секунд, каб стаць цікавым

Расказаць пра сённяшняга героя я збіралася даўно. Па-першае, гэтага неардынарнага, шматграннага чалавека ведаюць не толькі многія мінчане, але і далёка за межамі сталіцы. А па-другое, ён, як ніхто іншы, выкарыстоўвае музей у якасці адукацыйнай прасторы, дзе вучыць беларускіх школьнікаў разумець і любіць мастацтва, робячы яго цікавым і захапляючым. Думаю, што і большасць з вас чула яго імя — Мікіта МОНІЧ, мастацтвазнавец, усходазнавец, экскурсавод, радыёвядучы і выдатны прафесіянал, адданы сваёй справе.

— Мікіта, я не раз чула ад вас, што вы “служыце экскурсаводам”. Як вы пачалі такое служэнне?

— Нарадзіўся я ў 1989 годзе ў Мінску. Вучыўся ў гімназіі № 74 з паглыбленым вывучэннем французскай мовы, пасля — у філіяле Універсітэта Мантэск’ё Бардо ІV на юрыста, але кінуў, бо стала нецікава. Паступіў у БДУ на факультэт міжнародных адносін на спецыяльнасць “Лінгвакраіназнаўства”, таму фармальна з’яўляюся кітая­знаўцам, усходазнаўцам, міжнароднікам і перакладчыкам. Аднак замест дыпламатычнай кар’еры выбраў работу ў Нацыянальным мастацкім музеі, куды трапіў па размеркаванні ў 2012 годзе. Там працую і сёння. Адвучыўся ў магістратуры гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і ў аспірантуры Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў. Зараз праводжу экскурсіі дзецям у межах курса “Дзеці ў музеі”, а таксама дарослым, у тым ліку і замежным турыстам, бо валодаю іспанскай, французскай, англій­скай і кітайскай мовамі.

“Лічу сябе стэндаперам, бо ўсе сур’ёзныя мастацкія і не толькі тэмы падаю праз жарты, якія дапамагаюць выходзіць на больш значныя рэчы”.

Калі ты працуеш у музеі, чытаеш лекцыі, водзіш людзей па залах, вывучаеш стосы літаратуры, то міжволі становішся пасрэднікам паміж мастацтвам і публікай. Гэта і ёсць служэнне ідэі і свайму прызванню.

— А ў якім узросце пачалося ваша захапленне мастацтвам?

— Па-першае, у школе мне пашчасціла з настаўніцай па сусветнай мастацкай культуры — Таццянай Алегаўнай Шылавай. Варта адзначыць, што яна не мела педагагічнай адукацыі, але настолькі добра выкладала прадмет, што я і сёння памятаю некаторыя тэмы. Гэта было цікава, хоць я на той час не быў аматарам музеяў, а больш цікавіўся камп’ютарнымі гульнямі. Яшчэ Таццяна Алегаўна вяла тэатральную студыю ў нашай гімназіі. Другім крокам да мастацтва стала запрашэнне паўдзель­нічаць у тэатральным калектыве. І гэта настолькі мяне захапіла, што, нягледзячы на вялізную нагрузку ў час навучання ва ўніверсітэце, я заснаваў “Босы студэнцкі тэатр” і, шчыра кажучы, праводзіў у ім больш часу, чым за вывучэннем кітайскай мовы.

Па-трэцяе, у межах нашай тэатральнай дзейнасці мы з сябрамі пазнаёміліся з су­працоўнікамі Нацыянальнага мастацкага музея, якім патрэбна была дапамога ў правядзенні “Ночы музея”. І з 2008 года, калі я быў на другім крусе, мы штогод аказвалі такую дапамогу. У гэты ж час я сустрэўся з ужо, на жаль, былой супрацоўніцай нашага музея Аленай Уладзіміраўнай Сянкевіч — неверагодным, вельмі разумным і іранічным чалавекам з рознабаковай адукацыяй і адзіным, на мой погляд, спецыялістам у нашай краіне па мастацтве Усходу. Яна стала для мяне майстрам, гуру і настаўнікам, да якога я мэтанакіравана ішоў спачатку на практыку, а пасля і на работу. Менавіта яна адкрыла мне цудоўны свет мастацтва, пра які, як аказалася, я вельмі мала ведаў. Пры гэтым Алена Уладзіміраўна не класічны настаўнік, але неверагодны педагог у гуманітарным і светаўспрымальным сэнсе. Яна стала для мяне як Арыстоцель для Аляксандра Вялікага.

— Мікіта, а калі, як і ў каго ўзнікла ідэя стварыць адукацыйны праект “Дзеці ў музеі”?

— Як заўсёды, усё атрымалася выпадкова. Вясной 2018 года я праводзіў экскурсіі ў Нацыянальным гістарычным музеі па выставе Сальвадора Далі. Там быў пастаўлены асабісты рэкорд, бо на адной экскурсіі пабывала каля 150 чалавек. Было неверагоднае адчуванне, калі я ўбачыў такую колькасць людзей, якія прыйшлі паслухаць менавіта мяне. Людзі стаялі вялізным натоўпам і многія нават не бачылі тое, пра што я расказваў, бо гэта былі маленькія графічныя творы. Я дзве гадзіны стараўся як мага цікавей расказаць пра Дантэ і Далі, бо ў экспазіцыі былі прадстаўлены ілюстрацыі Далі да “Боскай камедыі” Дантэ Аліг’еры.

Аднойчы пасля такой экскурсіі да мяне падышла жанчына і запыталася, ці право­джу я такія экскурсіі для дзяцей, і прапанавала прыдумаць курс пра мастацтва для падрастаючага пакалення. Так я пазнаёміўся з Інгай Амелавай — матуляй, якая і стала ініцыятарам нашага праекта “Дзеці ў музеі”. Гэта штомесячны курс з дзевяці лекцый, які доўжыцца з верасня па май і прадугледжвае сяміразовае наведванне Нацыянальнага мастацкага музея, а таксама Дома Ваньковічаў і “Восеньскага салона”. Пасля адбыўся цуд: мы закінулі інфармацыю ў Facebook пра камерцыйны праект і набралі 8 груп (130 хлопчыкаў і дзяўчынак ва ўзросце ад 9 да 15 гадоў). Па праўдзе кажучы, для мяне гэта стала выклікам, чэленджам, як зламаць стэрэатыпы пра музейныя экскурсіі. І, здаецца, нядрэнна атрымалася.

“Наш курс “Дзеці ў музеі” — гэта значна больш, чым проста навучанне спажываць і карыстацца мастацтвам”.

— Якія тэмы разглядаеце на працягу навучальнага года ў час гэтых дзевяці сустрэч?

— Курс складаецца з трох блокаў: “Восень”, “Зіма” і “Вясна”. Спачатку мы знаёмімся з мовамі мастацтва — якім чынам выяўленчае мастацтва звяртаецца да нас. Праўда, усё гэта ўмоўна, бо, па-першае, я адштурхоўваюся ад таго, што ёсць, а па-другое, ад таго, што я паспею ўкласці ў пэўны тэрмін. Канечне, куды больш прадукцыйна было б правесці 50 заняткаў, а не 9. Таму спачатку — мова памеру, колеру, дзеян­няў у мастацкім творы, экспрэсіі самога аўтара і яго пэўнай страсці. Пасля — камунікатыўныя механізмы сучаснага мастацтва, дзеля чаго мы ідзём на “Восеньскі салон” і размаўляем там пра тое, як, чаму, навошта і што яно можа даць.

Затым мы разглядаем матэрыялы мастацтва. Натуральна, мастакі стагоддзямі і тысячагоддзямі звярталіся і будуць звяртацца да розных матэрыялаў, але мы ходзім па мастацкім музеі і не бачым скульптуру з чыпсаў або жывапісны твор з шакаладнай пасты. А ўсё таму, што гэтыя матэрыялы не адпавядаюць пэўным характарыстыкам і ідэям. Пасля ідзе іканаграфічны блок, у час якога мы размаўляем пра тое, каго малююць: чалавечыя і антрапаморфныя істоты (багі, паўбагі), гістарычныя асобы. І праз усё гэта зноў-такі падыходзім да ідэі выяўленчых моў, сімволікі, філасофскага падмурка той ці іншай эпохі. Не абыходзім увагай ікону. Я тлумачу, як яна ствараецца і чаму менавіта на дрэве, а заадно тлумачу, чым адрозніваецца функцыя іконы ў храме і ў музеі. У выніку становіцца зразумела, чаму ў храме ўсё новенькае і ёсць паняцце панаўлення, а ёсць музейная ці навуковая рэстаўрацыя. Гэта выводзіць на больш важныя ідэі навукі, яе метадалогіі і духоўныя практыкі.

Узяць, напрыклад, выдатнае велізарнае палатно вызвалення сталіцы мастака Валянціна Волкава “Мінск 3 ліпеня 1944 года”, з якім мы знаёмімся на першых занятках. Гэтая карціна дае магчымасць паразмаў­ляць пра мову памеру і пра тое, што яе могуць бачыць адначасова сотні людзей. А побач вісіць маленечкае палатно, якое і 10 чалавек не змогуць разгледзець разам. Дарэчы, на маё пытанне, дзе магла б вісець карціна Волкава памерам 5 на 3 метры, дзеці не могуць адказаць. Крок за крокам мы выхо­дзім да думкі, што карціна была створана для Дома ўрада. Адначасова прыходзіцца тлумачыць, дзе знаходзіцца гэты будынак, што такое ўрад і парламент.

Зімой мы разглядаем супергерояў і міфічных звяроў разам з сімволікай. У лютым ідзём у Дом Ваньковічаў, каб паразмаўляць пра тое, што мастацтва створана не толькі для музеяў, а для жыццёвых прастор, што ім напаўнялі інтэр’еры і дамы. А ў вясновым блоку гаворым пра жанры: эвалюцыю партрэта (класічны, рамантычны, сэлфі), пейзаж і скульптуру. Між іншым нават з дарослых амаль ніхто не ведае, што маляваць прыроду дзеля пейзажа пачалі толькі ў ХVIII стагоддзі. Я бачыў неверагодную трансфармацыю маіх юных слухачоў: дзеткі, якія прыходзілі ў верасні, праз 30—40 хвілін, нават калі ім цікава, стамляліся, і ў іх пачыналі балець спінка, ножкі, галава. А вясной тыя, хто прайшоў маю школу, пасля 7—8 заняткаў мужна вытрымлівалі паўтары гадзіны складанага матэрыялу, адказвалі на мае пытанні і задавалі свае. І гэта цудоўна!

— Што найбольш цікава сучасным дзецям?

— На мой погляд, усё, што падаецца як вартае іх увагі, пры гэтым у нефармальнай, але змястоўнай форме. Я слухаю іх, падсмейваюся з іх, але я не строю іх. Да таго ж яны бачаць, наколькі мне цікава тое, што я раблю.

“Я ўвесь час вучуся і пазнаю новае, і гэта добры варыянт не страціць матывацыю”.

— А ці складана ўтрымаць увагу хлопчыкаў і дзяўчынак?

— Дзеці — бязлітасныя істоты ў добрым сэнсе. Калі ты нецікавы — у цябе ёсць 20 секунд, каб зноў стаць цікавым. Не атрымаецца — значыць, дзеці дзе-небудзь прысядуць са смартфонам у руках. І такі факт прымушае трымаць неверагодна высокі ўзровень змястоўнасці, не дазваляе збегчы ў тэрміналагічныя лекцыі. Калі даросламу расказваеш нешта складанымі словамі, то ён робіць выгляд, што цябе разумее, а калі нецікава дзеткам, то ўсё прапала.

Прайшоў першы курс, і восенню 2019 года мы пачалі другі, на які ўжо прыйшлі 16 груп, а гэта 250 дзетак. А яшчэ зараз больш як сто чалавек у лісце чакання. Усё гэта неверагодны еxperience з пункту гледжання гуманістычных ідэалаў, бо сотні дзетак вучацца любіць музей, знаёмяцца з базавымі тэрмінамі мастацтва. Яны ўжо дакладна будуць ведаць, дзе знаходзіцца мастацкі музей, як ім карыстацца і якія яшчэ ёсць музеі.

— Мікіта, а сучасныя дзеці адрозніваюцца ад сваіх папярэднікаў?

— Мне здаецца, што так. Яны больш смелыя ў паводзінах, але моцна прывязаны да гаджэтаў, таму адбываецца разрыў у валоданні абстрактным і вобразным мысленнем. Дзеці цяпер больш адкрытыя ў зносінах, але горш фармулююць свае думкі. Гэта звязана з тым, што яны мала чытаюць, але пры гэтым больш канкрэтныя: яны дакладна ведаюць, чаго хочуць, менш сумняваюцца і больш дзейнічаюць.

— Многія экскурсаводы не вельмі любяць дзіцячыя групы, бо працаваць з імі складана і энергазатратна. Аднак сёння музей становіцца дадатковай адукацыйнай прасторай, якую пастаянна наведваюць школьнікі. Пры гэтым экскурсаводы не могуць утрымаць увагу дзяцей.

— Так, гэта вельмі складана. Аднак дзеці адназначна больш сумленныя, чым дарослыя. Як толькі ім нецікава, яны адразу даюць гэта зразумець. Далей усё зале­жыць ад экскурсавода. Нават добры вучоны не заўсёды добры педагог, а добры педагог можа нічога не ўяўляць сабой як вучоны, толькі зрэдку гэта супадае. Тое ж самае з калегамі: ёсць тыя, хто мае вопыт і псіхалагічныя схільнасці да таго, каб працаваць з дзецьмі, а ёсць тыя, хто не мае. Прынамсі, экскурсавод і не павінен умець рабіць усё. У кожнага свая спецыялізацыя.

Было б выдатна, каб нашы настаўнікі навучыліся выкарыстоўваць музей як неверагодную пляцоўку для адукацыі. На нашых экспанатах, напрыклад, можна тлума­чыць гісторыю, літаратуру, грамадазнаўства. Але трэба кожнаму: і педагогу, і экскурсаводу — пашукаць свае механізмы ўздзеяння на слухачоў і падыходзіць да работы з гумарам. Так, пры знаёмстве з экспазіцыяй варта звяртаць увагу на тое, што ўжо знаёма дзецям (на анімалістычны, казачны жанр, выявы дэталей). Расказвайце гісторыі, выкарыстоўваючы карціну як ілюстрацыю ў кнізе. Ператварайце музейную прастору ў інструмент гульні з дзецьмі. Прыдумляйце заданні накшталт “давайце адшукаем таго, хто схаваўся на гэтай карціне”. І, бадай, самае галоўнае — праяўляйце сваю зацікаўленасць музейнай экспазіцыяй.

Музей — гэта рэсурс, і пытанне толькі ў тым, ці маем мы досвед, каб карыстацца ім. Наогул, у музей трэба хадзіць не толькі дзеля часовых выстаў, але і на пастаянную экспазіцыю. А ў мастацкім музеі яна складаецца з аддзелаў рускага, беларускага мастацтва, Заходняй Еўропы, Усходу. На ёй паказаны ўсяго тры працэнты ад нашых фондаў, у якіх налічваецца 30 тысяч экспанатаў. Чым часцей вы прыходзіце ў музей, тым глыбей спазнаяце творы мастацтва і атрымліваеце ад іх задавальненне.

“Калі мне ўдаецца даказаць дзецям, што хадзіць у музей карысна і крута, то далей яны пачынаюць цікавіцца мастацтвам самастойна”.

Нацыянальны мастацкі музей прапануе розныя адукацыйныя праекты (“Маленькі эксперт”, “Любіце жывапіс, паэты…”), працуе народная мастацка-адукацыйная студыя “У госці да Цюбіка”. Кожны год да нас прыходзяць настаўнікі на курс павышэння кваліфікацыі. Але нам не хапае смеласці ўступіць у дыскусію, што можна і чаго нельга рабіць у музеі, на якой мове мы павінны мець зносіны як з дарослымі, так і з дзецьмі, якія не разумеюць мастацтвазнаўчай мовы.

З сучаснымі наведвальнікамі неабходна гаварыць на сучаснай мове.

Такой атрымалася размова, з аднаго боку, пра чалавека, а з другога — пра адметны адукацыйны рэсурс — музейную прастору, якой насамрэч варта навучыцца карыстацца. Бо мастацтва, як нішто іншае, вучыць нас адчуваць і напаўняе эмоцыямі.


Музейны чэлендж

Праз некаторы час мне пашчасціла трапіць у Нацыянальны мастацкі музей на экскурсію па экспазіцыі рускага імпрэсіянізму ХІХ — пачатку XX ст. да Мікіты Моніча. У музейных залах знаходзіцца пара соцень карцін Абрама Архіпава, Сяргея Вінаградава, Канстанціна Каровіна, Валянціна Сярова, Пятра Пятровіча, Аляксея Сцяпанава і іншых. Чым яны адметныя, у які час ствараліся, якія ёсць агульныя рысы ў імпрэ­сіяністаў і пра многае іншае Мікіта расказваў з гумарам і сур’ёзна на працягу паўтарагадзіннай экскурсіі для групы наведвальнікаў з 40 чалавек, палова з якіх — дзеці.

Варта адзначыць, што ў фондах Нацыянальнага мастацкага музея рускае мастацтва займае значнае месца. Сёння яго калекцыя налічвае больш за 3,5 тысячы адзі­нак жывапісу, скульптуры, графікі, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Цэласнасць калекцыі, высокая якасць сабраных у ёй твораў даюць магчымасць прасачыць асноўныя этапы развіцця рускага мастацтва, пазнаёміцца з творчасцю шматлікіх вядомых мастакоў Расіі, адчуць мастацкую атмасферу часу, дух эпохі.

“Усе мы павінны любіць Эдуарда Манэ, Клода Манэ, Рэнуара і ўсю кампанію. Але апошніх гадоў восем стала модным не любіць імпрэ­сіянізм. Аднак рускі імпрэ­сіянізм — гэта вельмі цікава. Спадзяюся, што кожны знойдзе штосьці для сябе”, — пачынае свой аповед Мікіта.

Падчас экскурсіі ён звяртае ўвагу на дэталі і подпісы мастакоў, тлумачыць, як карціны трапілі ў Беларусь, чаму Шышкін цудоўны, як ён надаваў сваім творам ілюзіянісцкі эфект і якую лекцыю можна паглядзець на YouTube, каб лепш разумець яго твор­часць. А далей ён расказвае, што мастакі стагоддзямі не пісалі на вуліцы, а хадзілі, глядзелі, рабілі замалёўкі і толькі пасля дома стваралі свае карціны, робячы іх такімі, як ім хочацца. Адзначае, што Каровін першым змог намаля­ваць імпрэ­сіянісцкі Парыж, бо яму не патрэбна жывое сонейка.

“Творчасць — гэта заўсёды пэўная ступень свабоды, і ў каго яна большая, той і стварае больш адметных карцін, — сцвярджае М.Моніч. — Куінджы разумеў, што неабходна працаваць не толькі над самім палатном, але і над яго экспанаваннем. Ён разумеў, што паміж вачыма і карцінай ёсць адлегласць, і прыдумаў, што з ёй рабіць. Таму першым з рускіх мастакоў пачаў выстаўляць свае работы ў прыцемненым памяшканні са стандартнай крыніцай святла для стварэння такога эфекту, каб ні адзін непатрэбны прамень не трапляў у вока, акрамя тых, што адбіваюцца ад палатна. Каб аднавіць прыём Куінджы з дапамогай нашых рук, трэба сціснуць далонь у кулак так, каб у ім была невялічкая шчыліна, і пагля­дзець скрозь яе на карціну. Гэта дазволіць убачыць дадатковую глыбіню, 3D становіцца яшчэ больш ярка выяўленым. І гэта той эфект, які і хацеў дасягнуць Куінджы”.

Вось так Мікіта Моніч нецікавыя даты чаргуе з малавядомымі фактамі. Работы мастакоў XIX стагоддзя тлумачыць з дапамогай трэндаў XXI, параўноўваючы, напрыклад, будысцкую канцэпцыю з фільтрамі ў Instagram, пры гэтым часам пераходзячы на англійскую ці французскую мову. А яшчэ ў час экскурсій расказвае не толькі пра мастакоў і карціны, але і пра тое, як мастацтва робіць нас больш эфектыўнымі ў любой сферы нашага жыцця, на што варта звяртаць больш увагі, праводзячы паралелі з камерцыйнай дзейнасцю выбітных мастакоў. “Я заўсёды дзялюся з наведвальнікамі сваімі адкрыццямі і атрымліваю ад гэтага сапраўдны драйв. А гледачы гэта адчуваюць, слухаюць уважліва, а некаторыя нават занатоўваюць, каб не за­быць”, — прызнаецца Мікіта.

А я тым часам звяртаю ўвагу на дзяцей, як яны ловяць кожнае слова экскурсавода, ходзячы за ім хвосцікам. Становіцца зразумела, што яны не першы раз на яго экскурсіях, а таму добра ведаюць яго, лю­бяць і паважаюць, прымаюць за настаўніка і ў той жа час за свайго, бо ён гаворыць мовай, зразумелай ім, валодае неверагоднай энергетыкай і, безумоўна, настолькі захоплены справай і мастацтвам, што можа заражаць гэтай захопленасцю ўсіх, хто знаходзіцца побач.

“Мікіта вельмі эмацыянальны і харызматычны, цікава яго слухаць, бо ён захапляюча расказвае, — адзначае Марат Галадушка, удзельнік праекта “Дзеці ў музеі”, 13-гадовы вучань сярэдняй школы №15 Мінска. — У музей варта прыходзіць, каб вочы прывыкалі да добрага і прыгожага, каб спасцігаць мастацтва і вучыцца разумець яго”.

А васьмікласніца Рэспубліканскай гімназіі-каледжа пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі Вера Бярозкіна падкрэсліла, што такія незвычайныя экскурсіі пашыраюць свядомасць і дапамагаюць развівацца: “Звычайна, калі наведваеш музей, думаеш: хутчэй бы ўсё скончылася. А з Мікітам усё па-іншаму, ён падае інфармацыю з пазіцыі сучаснага чалавека, выкарыстоўваючы паралелі, гумар і жарты. Ён вучыць нас бачыць глыбей”.

Мікіта Моніч — экскурсавод, здольны зацікавіць любога чалавека і зрабіць наведванне музея незабыўным. Магчыма, таму, што да кожнай экскурсіі ён рыхтуецца і прадумвае ўсё, што скажа пэўнай аўдыторыі, а часам нават піша сапраўдныя сцэнарыі — і яго экскурсіі ператвараюцца ў спектаклі, якія ён, нібы артыст, паказвае ў музейнай зале, як на сцэне.

Вольга АНТОНЕНКАВА.
Фота Алега ІГНАТОВІЧА.