Калі душа танцуе…

На пачатку сакавіка 70-гадовы юбілей адзначыў вядомы даследчык і папулярызатар беларускай народнай танцавальнай культуры, этнахарэограф, этнапедагог, арганізатар фальклорных фестываляў, аўтар звыш 170 публікацый па праблемах аўтэнтычнага фальклору і харэаграфічнай спадчыны беларусаў Мікола Аляксеевіч КОЗЕНКА. 25 гадоў назад у адукацыйнай установе вёскі Мётча Барысаўскага раёна ён заснаваў шырокавядомы зараз фальклорны гурт “Берагіня”.

— Мікола Аляксеевіч, вы не адно дзесяцігоддзе займаецеся аднаўленнем традыцыйнай культуры, прычым далучаючы да гэтага працэсу юных беларусаў. Як гэта адбываецца?

— Гэты досвед пачаўся найбольш плённа ў час працы з калектывам мядоцкай “Берагіні”. У час фальклорна-этнаграфічных экспедыцый разам з выхаванцамі гурта мы шмат разоў хадзілі да мясцовых носьбітаў народнай культуры, збіралі і вывучалі ўнікальны фальклорны матэрыял, які пасля ўвайшоў у рэпертуар нашага калектыву.

Акрамя таго, многія экспедыцыйныя здабыткі леглі ў аснову розных маіх выданняў, напрыклад, у манаграфію “Традыцыйнае вяселле Мядоцкага краю”, падрыхтаваную разам з А.А.Абрамовіч, у якой разам з апісаннем этнаграфічнай часткі вяселля змешчаны песні, славесна і графічна запісаны танцы, адлюстраваны іх кампазіцыя, лексіка, даюцца музычныя расшыфроўкі песень і танцавальнай музыкі. І калі нас ужо не будзе, а нехта захоча аднавіць спеўны і танцавальны матэрыял — калі ласка, бяры і вучы.

Танцаў у беларусаў шмат. Частка з іх — так званыя асіміляваныя танцы — іншанацыянальнага паходжання. Але, па-першае, калі танец ці песня на пэўнай тэрыторыі праіснавалі больш за 50 гадоў, то яны да такой ступені ўваходзілі ў побыт мясцовых жыхароў, што станавіліся традыцыйнымі. А па-другое, беларусы ўсё роўна танцавалі іх па-свойму. І таму, калі мне гавораць, што, напрыклад, “Барыня” — рускі танец, то я адказваю: “Войнаў праз Беларусь прайшло многа, адбывалася міграцыя насельніцтва, і ў мастацкай творчасці ўсё перамяшалася, але ў нас танцуюць па-іншаму, чым у вас”. Альбо полька — яна чэшскага паходжання, але зараз гэта візітоўка і нашай танцавальнай культуры. У нас ёсць “Полька-трасуха”, полька “Дробненькая”, “Полька-соўгалка”, “Полька праз нагу”, “Полька ў гарох” і г.д. Асобныя назвы полькі вызначаюць не толькі дакладны ўзор, але і пэўны тып пластыкі. У кожнай мясцовасці існуе шэраг сваіх варыянтаў і версій полькі.

— Вы заўсёды падкрэсліваеце, што ў выхаванні дзяцей важнае месца павінна быць адведзена імправізацыі. Чаму?

— Бо імправізацыя мае неверагоднае значэнне: калі дзеці вучацца пластычна імправізаваць, то вучацца і моўна імправізаваць, а гэта вельмі важна. На жаль, сучасныя дзеці не заўсёды могуць пераказаць тое, што прачыталі. Трэба прывучаць дзяцей да чытання змалку, бо інакш ім будзе цяжкавата ў соцыуме. Гэтак жа і з традыцыйнай культурай, любоў да якой павінна закладацца ў дзяцінстве, бо да таго, што прапушчана ў гэтым узросце, цяжка будзе вярнуцца. Ды і вынікі будуць іншыя.

— За 25 гадоў работы ў мядоцкай “Берагіні” праз вас, напэўна, прайшло каля тысячы дзяцей?

— Можа, і не тысяча, але некалькі соцень дакладна. Усе, хто вучыўся ў мётчанскай навучальнай установе з 1 класа і да апошняга, праходзілі праз нашу школу мастацкага жыцця, спасцігаючы і народную харэаграфію, і пластыку, і культуру паводзін, сяброўскіх адносін кавалераў і дзяўчат пад час танцавальнай практыкі і ў вясковым побыце. Напрыклад, усе нашы юныя артысты засвоілі, як запрасіць дзяўчыну, як стаць у пару, прыгожа весці ў танцы, як развітацца пасля танца.

Дарэчы, неаднойчы прыходзіла думка развітацца з працай у школе. Да гэтага падштурхоўваюць штотыднёвыя маршруты на перакладных больш за сотню кіламетраў толькі ў адзін бок. Але пакуль трымаюся, кожны раз задаючы сабе пытанне: “Хто, калі не я?” Нават нягледзячы на тое, што кожны раз з новымі дзецьмі трэба пачынаць усё с пачатку: вучыц­ь крокі, каардынаваць рухі, адчуваць музыку, яе структуру, рытм, “размаўляць” элементамі танца па-свойму адметна і з настроем, за кожным разам разнастайна і г.д. Па-другое, хвалюе частае абнаўленне калектыву: дзеці, скончыўшы школу, раз’язджаюцца, уладкоўваюць сваё жыццё. Але ўсё роўна такая дзейнасць — крыніца натхнення і энергіі.

— Ваш калектыў мае багата ўзнагарод. А якая самая дарагая асабіста для вас?

— Напэўна, дыплом Нацыянальнай камісіі па справах ЮНЕСКА ў Беларусі “За вялікі ўклад у захаванне нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі” (2008), медаль Францыска Скарыны (2019) і, канечне, узнагарода ў складзе аўтараў фундаментальнай шматтомнай працы “Традыцыйная мастацкая культура беларусаў” (аўтар ідэі і кіраўнік праекта Т.Б.Варфаламеева).

— У вас існуе дзве “Берагіні”: малая — мядоцкая — і вялікая — Рэспубліканскі фестываль фальклорнага мастацтва з такой самай назвай. Раскажыце, калі ласка, як нарадзілася ідэя правядзення гэтага фэсту і чаму яго неафіцыйна называюць эксклюзівам у цэнтры Еўропы?

— Думка пра стварэнне фестывалю нара­дзілася яшчэ тады, калі я вучыўся на выкладчыка харэаграфічных дысцыплін у Маскоўскім дзяржаўным інстытуце культуры. У студэнцкія гады была магчымасць наведваць канцэрты як расійскіх, так і прыезджых калектываў, сярод якіх былі і аўтэнтычныя. Напрыклад, памятаю выступленне калектыву з Сінегала з яго незвычайнымі танцамі і “касцюміраванне” праграмы. У той жа час я пазнаёміўся і з дзейнасцю калектыву Дзмітрыя Пакроўскага. Усе, хто ў ім працаваў, вывучалі пэўны рэгіён Расіі разам з яго песнямі, танцамі і карагодамі і такім чынам аднаўлялі на сцэне аўтэнтыку, імкнуліся да глыбіні яе ўспрымання. Вось тады,у час вучобы, я вырашыў, што калі вярнуся на радзіму, то зраблю ўсё магчымае, каб аднавіць нашу танцавальную спадчыну і не толькі яе.

Дарэчы, у тыя часы ішла арыентацыя на народна-сцэнічную харэаграфію, надавалася ўвага танцам народаў свету. Сёння ж іншая крайнасць: аматарскую сцэну захапіла цалкам так званая сучасная харэаграфія, якая да беларускай культуры, тым больш да народнай, ніякіх адносін не мае. І тут паўстае праблема кадраў і іх прафесійнай арыентацыі. Магчыма, трэба казаць і пра ідэалогію падрыхтоўкі спецыялістаў па харэаграфіі (ды і не толькі!) на ўзроўні сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыі.

Рэспубліканскі фестываль фальклорнага мастацтва “Берагіня” праводзіцца з 1998 года ў гарадскім пасёлку Акцябрскі Гомельскай вобласці. Я з’яўляюся яго аўтарам ідэі і мастацкім кіраўніком больш за 20 гадоў, а праводзім мы наш фэст раз на два гады. Дзякуючы апантаным і свядомым лю­дзям, у тым ліку супрацоўнікам Міністэрства культуры, правядзенне фестывалю было ўключана ў План мерапрыемстваў па ажыццяўленні Канцэпцыі нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь.

У аснове нашага фестывалю ляжаць прынцыпы выяўлення, вывучэння, аднаўлення, пераемнасці, трансляцыі, папулярызацыі і распаўсюджвання аўтэнтычных форм менавіта мясцовай традыцыі ў дзіцячым і маладзёжным асяроддзі. Увогуле, настолькі маштабнага фестывалю, арыентаванага на аўтэнтычную культуру малой радзімы і сістэмнае этнічнае выхаванне дзяцей і моладзі, сёння няма ў свеце. Сапраўды, “Берагіню” даўно ўжо называюць эксклюзівам у цэнтры Еўропы. Наш фэст дэ-факта можна называць міжнародным, бо ўдзельнічаюць у ім, акрамя беларускіх, калектывы шасці і больш замежных краін. Прынамсі, апошнія форумы збіралі больш за 800 удзельнiкаў дзіцячых фальклорных і аўтэнтычных гуртоў розных рэгіёнаў Беларусі і замежжа. Адзначу, што нашы мётчанскія выхаванцы заўсёды дастойна прадстаўляюць традыцыйную культуру сваёй малой радзімы.

Сёлета наш фестываль таксама запланаваны, але ці адбудзецца ён — невядома. Падрыхтоўка да яго пакуль не вя­дзецца. Хоць звычайна адзін фестываль заканчваўся, і назаўтра мы пачыналі рыхтаваць наступны. Такі форум складаны сам па сабе, бо мае падпраекты з рознымі намінацыямі. Скажам, турнір фальклорных калектываў, які ўключае харэаграфічнае мастацтва, спеўнае, інструментальнае, дэкаратыўна-побытавае і народную прозу з шэрагам намінацый.

— У фестывалі “Берагіня” ўдзельнічаюць выдатныя дзіцячыя фальклорныя калектывы, адзін з якіх — “Мілавіца” сталічнага Цэнтра дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі “Ветразь”, дзе вы таксама выхоўваеце юных беларусаў народным танцам.

— Так. Шмат гадоў Мінск не быў арыентаваны на берагінскі фестываль. Але мне захацелася далучыць да традыцыйнай культуры і юных мінчан, таму і прыйшоў працаваць у “Мілавіцу” настаўнікам танца са сваёй канцэпцыяй, па якой выхаванцы калектыву павінны спяваць абрадавыя, пазаабрадавыя песні. Гэтыя ж самыя дзеці павінны танцаваць сольныя, парныя, складаныя танцы, кадрылі і г.д. Гэтыя ж самыя дзеці павінны іграць на музычных інструментах і быць далучанымі да народнай прозы, а таксама ўмець дэманстраваць свае здольнасці на аглядах, канцэртах, сустрэчах, вечарынах. Я змог рэалізаваць сваю канцэпцыю, і сёння “Мілавіца” — унікальны дзіцячы фальклорны калектыў, якому нядаўна споўнілася 30 гадоў.

У ЦДАДіМ “Ветразь” на базе маіх напрацовак стварылі адукацыйна-культурную праграму “Традыцыйная культура і моладзь”, і цяпер у цэнтры праводзяць адкрыты конкурс танцавальных пар “Ветразь”, конкурс апавядальнікаў народнай прозы “Кацігарошак”, адкрыты конкурс беларускага народнага спеўнага і музычна-інструментальнага выканальніцтва “Згукі мінуўшчыны”.

Варта адзначыць, што сама­дзейнасць і традыцыйная аўтэнтыка — гэта прынцыпова розныя пласты. Калі ў самадзейнасці на сцэну выходзяць 2—3 дзясяткі чалавек ці на стадыёне тысяча, то ўсе яны павінны быць “аднолькавымі”. Сёння, на жаль, усе калектывы, як самадзейныя, так і прафесійныя, стаяць на адным узроўні. А ў традыцыйным танцы кожны з тысячы бу­дзе вылучацца, бо кожны — асоба са сваёй манерай паводзін і выканання, сваім стылем. Усе розныя, прыгожыя і вельмі таленавітыя, бо ў іх душа спявае, танцуе, натхняе і натхняецца.

— А які танец лічыце самым беларускім? Увогуле, ці ёсць у нас такі ўнікальны танец, якога больш нідзе няма і які мог бы стаць нашым нацыянальным брэндам?

— Ёсць такі танец — “Мікіта”, які мае багата назваў: “Таўкачыкі”, “Заяц”, “Заёнец” і інш., — гэта скокі праз палку: адну, дзве, тры, чатыры. Найбольш пашырана версія скокаў праз 2 палкі, пакладзеныя накрыж. Ён традыцыйны і мае глыбінны сэнс, бо крыж — гэта сімвал Сонца і Зямлі. А яшчэ нашы традыцыйныя танцы звязаны з жывёльным светам, скажам, “Жабка” ці “Каза”. Абрадавыя спевы і танцы не паўтараюцца на іншых тэрыторыях.

— Слухаю вас і разумею, што этнапедагогіка — ваша прызванне.

— Сапраўды, гэта так. Этнапедагог — гэта спецыяліст, які працуе з народнай культурай і займаецца выхаваннем дзяцей сродкамі традыцыйнага мастацтва. Я адчуваю абавязацельства захаваць і перадаць маладому пакаленню традыцыйную культуру, бо калі не я, то хто. Трэба вучыць, а то не толькі мову ведаць не будуць, а і танцавальную спадчыну.

— Што б параілі педагогам: як прывіць любоў сучасным дзецям да традыцыйнай культуры?

— Пакуль сам не навучышся, то на словах тлумачыць няма сэнсу. Трэба самому ўмець спяваць і танцаваць, вышываць, апавядаць і даследаваць сваю культуру. На мой погляд, калі працуеш у вясковай школе, то павінен найперш ведаць культуру свайго мястэчка, роду, быць у традыцыі, а калі ты па-за гэтай традыцыяй, то цябе не зразумеюць. Толькі праз праяўленне сваёй любові да бацькоў, традыцый, слова, танца і песні можна дастукацца да сэрца дзіцяці. А яшчэ вельмі важна быць настойлівым і бачыць перспектыву дзіцяці на выха­дзе са школы, бачыць яго таленавітым, адукаваным, выхаваным, па-мастацку развітым чалавекам. А як быць у гора­дзе? Не абавязкова вывучаць толькі вузкалакальную культуру, а разглядаць яе і далучацца да яе пажадана больш шырока. І тут шмат залежыць ад кіраўніка калектыву.

— У вас столькі энергіі і натхнення, дзе бераце іх?

— У сваёй рабоце, у саміх дзецях і народнай творчасці. А яшчэ вельмі хочацца выдаць некалькі кніг: адну — прысвечаную дзейнасці і творчасці Аляксандра Уладзіміравіча Рашчынскага, вядомага беларускага кампазітара, дырыжора, педагога і збіральніка беларускага фальклору, другую — пра творчую дзейнасць дырэктара фестывалю “Берагіня” Святланы Анатольеўны Беразоўскай, дзякуючы якой наш фэст існаваў 20 гадоў. Яшчэ многа чаго хочацца зрабіць і трэба ўсё паспець!

— Мікола Аляксеевіч, вялікі дзякуй за цудоўную размову! Яшчэ раз віншую вас з юбілеем! Няхай усе вашы задумы і мары абавязкова ажыццявяцца, як мага больш вам таленавітых выхаванцаў, улюбёных у традыцыйную культуру, і, канечне, моцнага здароўя!

Вольга АНТОНЕНКАВА.
Фота з архіва М.Козенкі.