Калі ёлкі былі вялікімі…

Такое бывае… Хіба толькі раз у год. Звычайна пад Новы год. Ты раптам адчуваеш яе… Пякучую, неадступную і ў той жа час салодкую смагу, памкненне да года мінулага, калі хочацца ўспомніць усё, месяц за месяцам, тыдзень за тыднем, дзень за днём, хвіліна за хвілінай, міг за мігам… Піць пражытае і перажытае нагбом, глыток за глытком, не адрываючы вуснаў ад шурпатай паверхні памяці… Што зрабіў не так? Што сказаў не так? Што адчуў не так? Здаецца, што ўсё — не так!

І… навагодняя ёлка побач. Такая маленькая, такая штучная, такая ненатуральна яркая і мігатлівая сваімі электрычнымі агеньчыкамі. Прывідная… як шчасце ў новым годзе. І калі ж яно пайшло ўсё не так?

І тады ты бярэш старыя фотаальбомы, якія напаўнялі чорна-белым кантэнтам яшчэ твае бацькі. Вось табе 10, 8, 5 гадоў… 3 гадкі… З татам, мамай, старэйшым брацікам… І зноў жа з навагодняй ёлкай. Такой вялікай у параўнанні з табой, такой вясёлай, казачнай і ў той жа час рэальнай, як схопленае аб’ектывам шчасце. Шчасце не ў старым і не ў новым годзе, а нейкае пазачасовае і вечнае шчасце. Проста шчасце. Калі ўсё — так! Бо інакш і быць не можа, калі ты маленькі, а ёлка вялікая… Калі сам ты быццам упрыгожаная ёлка. Ззяеш, серабрышся, шчаслівішся…

Усё — так! І тады ты… молішся. Вяртаешся да сябе. Фотаздымкі, на якіх ты маленькі, а ёлка вялікая, — гэта твой алтар. Навагодні алтар.

З калекцыі Дзмітрыя Сярэбранікава.

* * *

Зрэшты, гэтая, па-мойму, вельмі арыгінальная метафара — навагодні алтар — не мая. Я пачуў яе і прагна выхапіў з вуснаў вядомага фотамастака, мастацтвазнаўца, кіраўніка відэаклуба Нацыянальнага цэнтра сучасных мастацтваў, куратара, вялікага навагодняга фотапраекта, які сёння разгарнуўся ў гэтай установе, Уладзіміра Парфянка. “Усё пачалося два гады назад, — расказаў Уладзімір. — Мы папрасілі тады сваіх сяброў і знаёмых прынесці навагоднія фотаздымкі са сваіх сямейных альбомаў. Гэта фактычна была акцыя толькі аднаго вечара, гэтакі “хэпенінг” з умоўнай назвай “Калі ёлкі былі вялікімі”. Усе фотаздымкі мы выклалі тады на вялікі стол у нашай кіназале і такім чынам зрабілі адмысловы навагодні алтар з фотаздымкаў у рамачках, як гэта прынята ў многіх дамах. Той вечар тады ўсім запомніўся нейкім незвычайным настроем, асаблівай энергіяй, якую выпраменьваў той “алтар”. Людзі доўга не хацелі разыходзіцца, іх літаральна стрымлівала нейкая неверагодная сіла… І вось сёлета мы вырашылі паўтарыць той праект, але ўжо ў іншым фармаце — выставачным. Размясціўшы ў сацыяльных сетках адкрытую прапанову вядомым фатографам, мастакам і проста аматарам мастацтва далучыцца да нашага праекта “Калі ёлкі былі вялікімі”, вызначылі ўмовы (адной з умоў было прадстаўленне менавіта арыгіналаў фотаздымкаў), правялі папярэдні адбор. А ў падтрымку гэтага праекта вырашылі асобна зладзіць выставу “сталых” твораў прафесійных фотамастакоў на ўсё тую ж навагоднюю тэму — “PRO ЁЛКІ”. У дадатак вырашылі прадставіць яшчэ адну экспазіцыю — выставу паштовак са збору вядомага мінскага калекцыянера Дзмітрыя Сярэбранікава “Адкрыты ліст” (калядныя і навагоднія паштоўкі вытворчасці Расіі, краін Еўропы і ЗША пачатку ХХ стагоддзя). У выніку атрымаўся такі складаны трохступеньчаты фотапраект, знітаваны адзінай тэмай навагодніх традыцый. Тры ў адным: мы бачым тут, як святкаваўся Новы год унутры сям’і, як рэагуюць на гэтае свята прафесійныя фотамастакі і якая была культура паштовых навагодніх віншаванняў сто гадоў назад”.

* * *

Кожная з трох частак навагодняга фотапраекта ў НЦСМ сапраўды па-свойму вельмі адметная. Прадстаўленая Дзмітрыем Сярэбранікавым калекцыя рэтрапаштовак, якую, дарэчы, ён збіраў больш за 20 гадоў, уражвае не толькі эстэтыкай і культурай самога навагодняга віншавання як такога, але і сваім агульным культурна-гістарычным фонам і гістарычным кантэкстам асобных паштовак. Узяць, напрыклад, паштоўкі, створаныя падчас Першай сусветнай вайны, калі, здавалася б, людзям было зусім не да весялосці і віншаванняў. Але, як кажуць, вайна вайной, а святы — па раскладзе. На той жа калядны малебен не забываліся і салдаты падчас Першай сусветнай вайны нават на перадавой пазіцыі, куды спецыяльна выязджаў святар, лічы, пад кулі. А называецца экспазіцыя Д.Сярэбранікава “Адкрыты ліст” невыпадкова, бо менавіта такі тэрмін быў упершыню ўведзены ў 1869 годзе ў Аўстра-Венгрыі для абазначэння новага віду паштовага адпраўлення — паштоўкі. Нізкі кошт, адпаведна, масавасць, разняволенасць ілюстрацый і, перадусім, сама адкрытасць (хто хоча, хай чытае) такіх “адкрытых лістоў” спрыялі трансфармацыі многіх закарузлых сацыяльных стэрэатыпаў і дэмакратызацыі тагачаснага еўрапейскага грамадства. У Расіі першыя паштоўкі з’явіліся ў 1872 годзе. А з 1904 па 1906 год у Санкт-Пецярбургу штомесяц выдавалася нават спецыялізаваная ілюстраваная хроніка паштовак, якая так і называлася — “Открытое Письмо”. У якасці дадатку да часопіса падпісчыкі атрымлівалі паштоўкі, якія не паступалі ў продаж, і таму сёння яны вельмі рэдкія і дарагія.

З выставы «PRO ЁЛКІ».

Што тычыцца выставы “PRO ЁЛКІ”, то тут у адной экспазіцыйнай прасторы спалучыліся і строгая дакументальнасць, і крэатыўныя пошукі прыгажосці знікаючага моманту, і разнастайныя эмоцыі, адчуванні ды настроі ад шчымлівага жалю (напрыклад, фотаздымак Анатоля Клешчука “Навагодні карнавал. Дзеці ў анкалагічным аддзяленні”) да бязмежнай цеплыні і добрай іроніі ў дачыненні да рэчаіснасці і самога аўтара (серыя “Гісторыя сям’і ў прадметах” Вадзіма Качана, фотаработы Аляксандра Марунава, Аляксандры Салдатавай, Вольгі Дзмітрыевай, Надзеі Дзегцяровай і інш.). Ёсць тут і вытанчаныя шэдэўры ў тэхнічным і эстэтычным плане (трыпціх без назвы Марыны Бацюковай, “Раніца” Андрэя Вазнясенскага, безназоўныя фотакарціны Артура Гапановіча, Сяргея Кажамякіна, Ігара Саўчанкі).

Нарэшце, у раздзеле “Калі ёлкі былі вялікімі” (гэтая экспазіцыя падрыхтавана ў рамках даследчага праекта “Археалогія беларускай фатаграфіі”) маем справу з сямейнай, аматарскай і так званай вернакулярнай фатаграфіяй. Каб чытачу быў больш зразумелы апошні тэрмін, варта адзначыць, што ў сувязі з вернакулярным фота часта гавораць аб “прафесійным немастацтве”, аўтэнтычнасці, часовасці, выпадковай выхапленасці з прасторы, а таксама пра так званы снэпшот — імгненны здымак (напрыклад, фота на пашпарт, у крыміналістыцы, фота прадмета падчас яго куплі ў краме для перасылкі знаёмым па “Вайберы”).

Дзіўна, але фотаздымкі гэтай секцыі насамрэч нейкім магічным чынам цябе прыцягваюць і падоўгу не адпускаюць. Яны, гэтыя зусім прыватныя сцэны чужога жыцця, нейкім парадаксальным чынам робяцца фактам як бы і тваёй гісторыі, узбагачаюць тваё цяперашняе…

Дарэчы, сапраўды ўзбагачаюць. Калі на вернісажы да мікрафона раптам падышла адна жанчына і прадставілася: “Мяне завуць Вера Гаеўская, я працую настаўніцай інфарматыкі ў ліцэі № 1 Мінска”, — я міжволі страпянуўся, нешта ж дужа знаёмае. Потым падышоў да яе, мы крышку пагаварылі. Аказалася, што гэта і ёсць тая самая Вера Гаеўская, вершы якой мы ўжо не адзін год рэгулярна друкуем у рубрыцы “Творчасць настаўнікаў”. Раней я не быў з ёй знаёмы асабіста і нават па тэлефоне ніколі, здаецца, не размаўляў, а тут раптам так нечакана пазнаёміліся… дзякуючы яе вернакулярнай фатаграфіі, на якой мы бачым трох маленькіх хлопчыкаў з навагоднімі падарункамі ў дзіцячым садку (адзін з іх — сын Веры Аляксееўны, цяпер яму 40).

З выставы “Калі ёлкі былі вялікімі”.

* * *

Вядомы французскі філосаф адзін з самых яркіх прадстаўнікоў структуралізму ХХ стагоддзя Ралан Барт у свой час развіваў ідэю пра Studium і Punctum у старых, у тым ліку вернакулярных, фотаздымках. Паводле яго, угадванне месца па дэталях, вызначэнне часу, пошук алюзій — гэта ёсць Studium у тым ці іншым фотаздымку, “нешта накшталт агульнага намагання, крыху мітуслівага, але пазбаўленага асаблівай вастрыні”. Тады як выхопліванне “роднага” з фотаздымка, вестачкі з мінулага, якая ўзнікае індывідуальна з суб’ектыўнага перажывання, — гэта ёсць Punctum, “адчуванне раны, уколу, меткі, якую пакідае востры інструмент”.

Памятаеце пра алтар? Пра навагодні алтар са старых фотаздымкаў, перад якім можна ачысціцца, вярнуцца да сябе пры дапамозе малітвы перад Новым годам і Калядамі?

У кожнага свой алтар і свая малітва.

Мікола ЧЭМЕР.
Фота аўтара.