Казачная спадчына

Як казкі звязаны з псіхалогіяй, архетыпамі і калектыўным несвядомым? Што яднае Гары Потэра і славянскую міфалогію, сучасныя меладрамы і казачныя сюжэты? Якія перспектывы развіцця айчыннай казкі?.. Адказы на гэтыя і многія іншыя пытанні прагучалі на II Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі, які адбыўся 27—28 мая ў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Фрагмент вокладкі кнігі “Беларускія ­народныя казкі” выдавецтва “Юнацтва”, мастак — В.І.Валынец.

Слоўная адметнасць беларусаў

У Міжнародным форуме, які праходзіў як афлайн, так і анлайн, прынялі ўдзел вядучыя даследчыкі казачнага эпасу з Беларусі, Расіі, Украіны, Эстоніі, Балгарыі, Літвы, Польшчы, Францыі. На мерапрыемстве адбылася міжнародная навуковая канферэнцыя “Народная казкавая проза ў еўрапейскай прасторы: архаічная традыцыя vs сучасная інтэрпрэтацыя” і круглы стол “Сучасная літаратурная казка: паміж выдумкай і праўдай”, прэзентавалі ўнікальныя архіўныя зборнікі казак з калекцыі фальклору Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі, фонду фальклорных матэрыялаў БДУ, збору Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта, прагучалі выступленні майстроў казачнага жанру старэйшага пакалення з розных рэгіёнаў Беларусі, а таксама прайшоў майстар-клас па выцінанцы “Казкі з паперы” народнага майстра Наталлі Сухой, былі падведзены вынікі дзіцячага конкурсу апавядальнікаў беларускай казкі. Але давайце пра ўсё па парадку.

Вітаючы ўдзельнікаў і гасцей форуму ад імя Прэзідыума НАН Беларусі, галоўны вучоны сакратар намеснік старшыні Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па адукацыі, навуцы, культуры і сацыяльным развіцці Андрэй Іванец нагадаў, што ў традыцыйнай беларускай культуры казкі — гэта ўнікальны духоўны, мастацка-эстэтычны і слоўны феномен. “Казкі — адзін з найважнейшых элементаў нацыянальнай адметнасці беларусаў, своеасаблівы пазнавальны знак, наша ўнікальнасць сярод культур свету. Яны належаць да таго радавога кораня, які глыбока і трывала яднае ўсіх нас з беларускай зямлёй. Казкі з’яўляюцца багатай крыніцай вывучэння духоўнай гісторыі нацыі, а таксама кагнітыўнай структуры беларускай мовы. Яны служаць асновай папаўнення і ўдакладнення моўнага слоўнікавага складу”.

Беларускія казкі маюць моцную міфілагічную аснову, захоўваюць веды пра архаічныя ўяўленні аб навакольным свеце. Глыбокая народная мудрасць, паэтычнасць вобразаў, нязломная вера ў чалавека, маральная цнатлівасць і чысціня, гумар і вострая сатыра, прастата і даступнасць зместу, займальнасць апавядання — рысы, уласцівыя беларускай народнай казцы. Можна смела сцвярджаць, што ў нашых казках у сканцэнтраваным выглядзе знайшлі адбітак нацыянальная ментальнасць, мараль, культура і народны светапогляд.

“Беларускі казачны эпас вылучаецца сваёй сюжэтнай і ідэйна-тэматычнай разнастайнасцю, прыгожай і сакавітай мовай. Ён па праву ўваходзіць у сусветную скарбніцу казак і стаіць побач з такімі ўнікальнымі з’явамі, як арабская “Тысяча і адна ноч”, нямецкімі казкамі ў апрацоўцы братоў Грым, цыклам індыйскіх казак. Навукоўцы падлічылі, што каля 50 сюжэтных тыпаў беларускіх казак не маюць аналагаў у міжнародным паказальніку казачных сюжэтаў, — паведаміў А.Іванец. — Асобныя жанры казак нават значна багацейшыя, чым у суседзяў. Так, у беларусаў налічваецца каля 500 сюжэтаў легендарных казак, тады як ва ўкраінцаў — 196, а ў рускіх — 56. У беларускім казачным эпасе колькасна пераважаюць чара­дзейныя казкі, якія адносяцца да найбольш старажытных. У іх дзейнічаюць героі, здольныя на незвычайныя ўчынкі. Чарадзейныя казкі выявілі мары і спадзяванні людзей на лепшае жыццё, імкненне ўтаймаваць сілы прыроды і жаданне перамагчы зло. Беларускія народныя казкі захаваліся дзякуючы жывым носьбітам і вучоным, збіральнікам казак і фалькларыстам, якія запісалі іх і апрацавалі”.

Крыніца народнай педагогікі

У першы дзень форуму даследчыкамі казачнага эпасу розных краін былі ўзняты разнастайныя тэмы. Так, прафесар французскага ўніверсітэта Сарбона Галіна Кабакова звярнула ўвагу на тэму “Этыялагічныя казкі: іх публікацыі, пераклад, каталагізацыя”, прафесар польскага Універсі­тэта Мікалая Каперніка Віялета Врублеўска прэзентавала “Слоўнік польскіх казак”, а загадчык аддзела нематэрыяльнай культурнай спадчыны Дзяржаўнага Расійскага Дома народнай творчасці Варвара Дабравольская зрабіла акцэнт на тэме “Руская казачная спадчына: яе публікацыі, даследаванні і актуалізацыя”. І гэта, безумоўна, не ўвесь пералік тэм, прэзентаваных на палях форуму.

Акадэмік-сакратар аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі Аляксандр Каваленя падкрэсліў, што казка з’яўляецца падмуркам нацыянальнай культуры, зафіксавана ў фальклоры, вуснай народнай творчасці. Менавіта ў казках яскрава праяўляецца менталітэт беларус­кага народа, яго мудрасць, дабрыня, мары і спадзяванні. Казкі як важны элемент народнай педагогікі ўваходзяць у дзіцячае жыццё з самага маленства.

“Безумоўна, народная казка аказвала і аказвае істотны ўплыў на фарміраванне духоўна-культурнага светапогляду падрастаючага пакалення і на станаўленне грамадзянскіх якасцей асобы. Многім з дзяцінства вядома павучальная народная мудрасць. Кожнаму пакаленню казка адкрывала свет дабрыні і прыгажосці, дзе дабро заўсёды перамагае зло, а любоў да Радзімы і праўда цэняцца вышэй за ўсё. Гэта сведчыць пра тое, што нашы продкі не толькі валодалі бязмежнай фантазіяй і гумарам, але перш за ўсё клапаціліся пра выхаванне дзяцей і моладзі, — дадаў Аляксандр Аляксандравіч. — Сёння беларуская казка займае трывалае месца і ў інтэрнэт-прасторы, не так даўно з’явіўся асобны сайт http://kazki.by. Хацелася б, каб нашы майстры і знаўцы фальклору больш актыўна дзяліліся сваімі напрацоўкамі на гэтым сайце. На нашу думку, духоўны свет казкі — гэта жыватворная крыніца народнай педагогікі, якая мае вялікае значэнне ў фарміраванні любові да Радзімы, роднай мовы і нацыянальнай культуры”.

Казка — адзін з унікальных фальклорных жанраў, які не застаўся нязменным і застылым, а атрымаў развіццё і ў сучаснасці, паколькі казачныя вобразы і сюжэты запатрабаваны і выкарыстоўваюцца нават у ХХІ ст. У сваім аўтэнтычным выглядзе казка ўключана ў шматлікія зборнікі, прызначаныя для малодшага пакалення. Па-ранейшаму дзіця знаёміцца з гэтым светам, яго законамі і правіламі паводзін менавіта праз казачныя сюжэты, а заадно вучыцца суперажываць за іх герояў.

 “Па меры таго, як расце дзіця, адбываецца яго знаём­ства з больш развітымі і захапляльнымі сюжэтамі чара­дзейных казак, якія сёння актыўна выкарыстоўваюцца ­пісьменнікамі ў падлеткавай і дарослай літаратуры. Напрыклад, цыкл кніг “Гары Потэр” сведчыць пра добрае веданне Джаан Роўлінг сусветных сюжэтаў і персанажаў, у тым ліку і славянскай міфалагічнай сістэмы. Увогуле, цікавасць пісьменнікаў да народных казак не знікае, сведчанне гэтага — літаратура ў жанры фэнтэзі, — паведаміў дырэктар Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Аляксандр Іванавіч Лакотка. — Асабліва актыўна выкарыстоўваюцца казачныя клішэ і формы ў творах так званай маскультуры. У прыватнасці, бульварныя любоўныя раманы і бясконцыя серыялы, дзе самая хадавая лінія — выпрабаванне няшчаснай дзяўчыны, якая ў рэшце знаходзіць свайго чароўнага прынца, няхай ужо не на кані, а на аўтамабілі, і ўсё заканчваецца вяселлем і пераездам у шыкоўны катэдж. Як ні дзіўна, казачныя сюжэты перайшлі і ў віртуальную рэальнасць. Так, у камп’ютарных гульнях узнікае старажытны свет з прынцамі і прынцэсамі, рыцарамі і ваярамі, чароўнымі конямі, эльфамі і гномамі, цмокамі, ведзьмамі і чараўнікамі. Здаецца, што спрадвечная казачная тэма будзе запатрабавана заўсёды. Тым больш без казкі, яе вобразаў і сюжэтаў не можа паўнавартасна існаваць ні адзін з відаў сучаснага мастацтва. Казачныя вобразы і іх метафарыстыка нават выкарыстоўваюцца ў рэкламных роліках, закранаючы глыбінныя ментальныя структуры чалавечай псіхікі”.

Казка — даволі важкі складнік духоўнай культуры чалавецтва і, як сцвярджаюць вучоныя, самая ўстойлівая форма культурнай трансляцыі. Казка звяртаецца да нас мовай эпі­тэтаў, метафар, іншасказанняў для таго, каб перака­заць усім нам гісторыю чалавечага роду, выявіць архетыпы і прыадкрыць структуры несвядомага. Да таго ж у казках зафіксаваны лёсы краін і народаў. “Даследчыкі сцвярджаюць, што спецыфіку беларускай казкі складаюць творы пра асілкаў, якія абапіраюцца на тапанімічныя паданні і дадаюць грамадскага аптымізму ў складаныя часы. Апошнія дзесяцігоддзі казку пачынаюць вывучаць і з псіхалагічнага пункту гледжання. Псіхолагі бачаць у казачных тэкстах выяўленне базісных структурных элементаў чалавечай псіхікі (у прыватнасці, калектыўнага несвядомага). Менавіта ў казках архетыпы выяўляюць сябе асабліва канкрэтна і ў даступнай, простай форме, а таму адлюстроўваюць базісныя псіхалагічныя патрэбы. Разам з псіхолагамі казкі актыўна выкарыстоўваюць і педагогі. Менавіта яны прапанавалі звярнуць увагу на так званую галаграфічную функцыю казкі, калі праз малое можна ўбачыць вялікае і нават увесь свет”, — выказала меркаванне загадчык аддзела фалькларыстыкі і культуры славянскіх народаў Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Таццяна Валодзіна.

Перспектывы чароўнага жанру

У другі дзень форуму адбыўся круглы стол “Сучасная літаратурная казка: паміж выдумкай і праўдай”. Пачаў дыскусію дырэктар Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы Іван Саверчанка, які расказаў, што даследчыкі сёння вывучаюць творчасць сучасных айчынных пісьменнікаў, пішуць дысертацыі па гісторыі беларускай літаратуры і тэорыі, бо ўсе разумеюць, якое важнае значэнне мае літаратура. “За 3 гады мы абнавілі 20 школьных праграм і падручнікаў, у якіх ёсць імёны многіх сучасных аўтараў. Мы стараемся максімальна аб’ектыўна і адкрыта падыходзіць да літаратуры, спры­яць літаратурнаму працэсу і захаванню нашай спадчыны, пашырэнню роднай літаратуры і мастацкага слова, у тым ліку дзякуючы падтрымцы дзяржавы і кіраўніцтва Нацыянальнай акадэміі навук”, — праінфармаваў Іван Васільевіч.

Літаратар Анатоль Трафімчык прапанаваў абмерка­ваць шляхі развіцця жанру аўтарскай казкі. Аўтар Валерый Гапееў лічыць, што “цяпер на аснове таго, што маем, можна стварыць добры аўтарскі фальклор, трэба браць нашы народныя казкі і паданні і класці іх у аснову сваіх новых твораў”. Яго падтрымала і пісьменніца Раіса Баравікова, якая таксама за тое, каб сучасныя аўтары ўпісвалі фальклор у свае творы: “У нашым фальклоры шмат цікавых істот, усе літаратуры свету выкарыстоўваюць такі прыём. Я выдала казачныя аповесці мамурыкаў, гісторыю “Пра кашэчага караля Варгіна і мышку Паднорку”, паказаўшы, як пісьменнік можа выкарыстаць сваю фантазію. Таму што пройдзе 200—300 гадоў, і нашы творы стануць таксама фальклорам”.

А вось пісьменніца Алена Масла пераканана: галоўнае, чаго не хапае сучаснай беларускай казцы і дзіцячай літаратуры, дык гэта падтрымкі выдаўцоў і папулярызацыі аўтарскіх твораў. З ёй пагадзілася і аўтар Наталля Бучынская: “Выдаўцы павінны даваць магчымасць актыўнай сумеснай працы, тады будзе добры вынік”. Да таго ж яна акцэнтавала ўвагу прысутных на тым, што сучасныя дзеці слаба ведаюць міфалогію, а таму аўтар стараецца, каб яе казкі “былі напоўнены і міфічным, і краязнаўчым зместам”.

У сваю чаргу намеснік дэкана па выхаваўчай рабоце факультэта пачатковай адукацыі БДПУ імя Максіма Танка Ірына Буторына, якая дае азы методыкі выкладання беларускай літаратуры будучым настаўнікам і праводзіць цудоўныя ўрокі па папулярызацыі айчынных аўтараў, прапанавала “даць магчымасць сучасным школьнікам ствараць мультфільмы паводле беларускіх казак і адкрыць некалькі рэсурсных цэнтраў па аўтарскай казцы”, а яшчэ нагадала, што 7 чэрвеня — Міжнародны дзень казкі, і можна было б раз на год запус­каць конкурс, прымеркаваны да гэтага свята.

Акрамя таго, многія выступоўцы падкрэслівалі, што наспеў час выдаць анталогію сучаснай беларускай казкі ў некалькіх тамах, актывізаваць дзейнасць Асацыяцыі дзіцячых пісьменнікаў і пастарацца наладзіць выпуск прадукцыі (лялек, цукерак, школьных сшыткаў і г.д.) з выявамі герояў беларускіх казак. На завяршэнне дыскусіі Іван Саверчанка рэзюмаваў, што “як ніколі ў Год народнага адзінства важныя паразуменне, дыялог і творчая падтрымка адно аднаго”, а таму будуць улічаны ўсе меркаванні і пажаданні ўдзельнікаў круглага стала.

Варта таксама адзначыць, што на палях форуму адбылося ўзнагароджванне ўдзельнікаў дзіцячага конкурсу апавядальнікаў беларускай казкі. Пераможцамі сталі Дабрана Мішурная з Вымна Віцебскага раёна і Кірыл Кудзін з Мётчы Барысаўскага раёна. 2-е месца занялі Арына Шафаровіч з Варапаева Пастаўскага раёна і Глеб Сідараў з Вымна Віцебскага раёна. А бронзавыя прызёры — мінчанін Мірон Клешчык і Кіра Аўтухова з Наваселля Мінскага раёна. Усе яны па­цвярджаюць думку, што як бы там ні было, але падрастаючае пакаленне з цікавасцю ставіцца да народнай культуры, а таму пераемнасць традыцый казачнага жанру працягваецца.


Казкі ўваходзяць у жыццё чалавека ў маленстве. Ад самага нараджэння немаўляткам бацькі пачынаюць расказваць і чытаць народныя і аўтарскія казкі, а часам нават свае, уласныя, прыдуманыя на хаду. Таму і нядзіўна, што многія жыццёвыя падзеі ў нас выклікаюць сталыя асацыяцыі з казачнымі гісторыямі. Казкі не толькі захапляюць малых дзетак, а і зачароўваюць сваім хараством дарослых. І як было нагадана на форуме, да казак звярталіся як вядомыя беларускія пісьменнікі, так і шматлікія сучасныя аўтары. Акрамя кніжнай і вуснай форм існавання, казка прысутнічае і ў нашым штодзённым жыцці ў выглядзе анімацыйных, кінематаграфічных і рэкламных стужак, у выяўленчым мастацтве, у аўдыя­запісах і тэат­ральных пастаноўках. “Беларускія казкі — гэта мудрасць, філасофія і светапогляд народа, — падкрэсліў Андрэй Іванец, — таму яны заслугоўваюць большай увагі сучасных навукоўцаў, пісьменнікаў і выдаўцоў. Неабходна рэгулярна праводзіць падобныя форумы, больш глыбока вывучаць народную казку і больш шырока папулярызаваць яе ў нашым грамадстве”. А таму да хуткай сустрэчы ўжо на ІІІ Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі!

Вольга АНТОНЕНКАВА.