На мінулым тыдні ветэран педагагічнай працы Неаніла Курмель адзначыла 90-гадовы юбілей. Карэспандэнт “Настаўніцкай газеты” разам з жыхаркай аграгарадка Ломашы Глыбоцкага раёна гартала старонкі яе жыцця, па якім можна вывучаць гісторыю Беларусі.
“Неа” вучні не прынялі
— У школе мяне ведалі як Нілу Дзянісаўну, а ў дакументах значыцца Неаніла. Сама скараціла, бо пашкадавала вучняў. Дзецям у пачатковых класах было цяжка вымавіць імя Неаніла. Для вяскоўцаў маё імя нязвыклае, мне яно выпадкова дасталася. У нашай мясцовасці хрысціць дзіця вазілі кум і кума — без бацькоў. Мяне захуталі ў падушкі — стаяў вялікі мароз — і павезлі за сем кіламетраў у суседнюю вёску, дзе была царква. Прыехалі — там да іх з пытаннем “Як назавём дзяўчынку?”. А яны спахапіліся, што забыліся пра гэта даведацца ў бацькоў. Ну калі так, свяшчэннік выбраў імя па царкоўнай кніжцы: “Неаніла найлепш падыходзіць”. Дома ў дзяцінстве мяне Алінкай звалі, знаёмыя і Лёляй, і Леняй — каму як зручней. Калі ж падумаць пра значэнне майго поўнага імя, то мудры быў той бацюшка, трапна ў яго атрымалася. Па жыцці я люблю людзей і па-маладому радуюся кожнаму новаму дню.
Тата “немцаў путаць” сышоў
— Тату ў 1939-м забралі на вайну з немцамі. Гэта яшчэ да ўз’яднання Беларусі, у апошнія тыдні пад Польшчай. Помню, як бегла ў слязах за таткам: яго было вельмі шкада і нашу недабудаваную хату. Той мяне суцяшае: “Не плач, дачушка, пайду немцаў путаць. Інакш сюды прыйдуць, а яны дрэнныя, злосныя”. Мне павесялела, песні стала сабе напяваць. Паверыла: тата папутае тых невядомых злыдняў і вернецца хутка… Ён прыйшоў праз шэсць гадоў. У палон трапіў, адтуль з трэцяга разу ўцёк, у Чырвоную Армію ўступіў. Быў паранены і кантужаны ў канцы вайны, доўга лячыўся. Толькі восенню 1945-га да нас вярнуўся.
Падчас акупацыі ў нас часта партызаны спыняліся. Мы з маці жылі ўдзвюх у недабудаванцы. З 1941-га нашы Барэйкі Пастаўскага раёна апынуліся ў партызанскай зоне. Наша хата знаходзілася наводшыбе, таму ў нас часта спыняліся: і як на заданне ішлі, і як з задання. Бывала, вернуцца стомленыя, некалькі гадзін паспяць. Маці тым часам паесці згатуе. Мяне адпраўляла збегаць па суседзях, калі ім нешта тэрмінова было трэба, а дома няма. Хлеб маці пякла для партызан.
Мне шэсць гадоў споўнілася, як пачалася вайна. Пакуль партызанскі атрад стаяў у вёсцы, немцы да нас не прыходзілі. Калі партызаны перабраліся ў лес, тады і з’явіліся фрыцы на танках. Дзень пабылі, нанач з’ехалі ў суседняе Варапаева, дзе была іх асноўная база. Другім разам на досвітку акружылі вёску. Усім загадалі выходзіць на вуліцу — у чым хто ўстаў спрасонку, напаўапранутыя. Хаты падпалілі. Гэта здарылася ў кастрычніку, але тады рана пачыналася зіма, ужо замаразкі браліся. Помню, вельмі холадна было стаяць босай. Маці мяне старалася да сябе прытуліць, каб не бачыла пажар: “Пацярпі, дачушка, усё добра будзе”. Прастаялі мы дзень у чаканні, калі загадаюць яму капаць перад расстрэлам. Да Барэек даходзілі чуткі, што людзей зажыва палілі ў хатах. Калі ж нас выгналі з вёскі, то надзея з’явілася, што не спаляць, а расстраляюць.
У Нямеччыну
— Вечарам пагналі нас у Варапаева, гэта за 15 кіламетраў ад Барэек. Многа людзей сабралі, з іншых вёсак таксама. Уранні наступнага дня нас пачалі грузіць у вагоны для жывёл. Ой, я малая была шустрая, неяк выціснулася пад вагон. “Не паеду ў вашу Германію, тут застануся”, — думала. Сядзела ціхенька. Толькі пабачыў мяне паліцай. Схапіў за руку, прыкладам паддаў у спіну і вярнуў у вагон. Трое сутак мы ехалі без вады і ежы, стоячы, бо месца прысесці не было. Некаторыя вагоны адчапілі па дарозе, мы ж праз Берлін пад Брандэнбург трапілі, на самым захадзе. Там нас з маці разлучылі: баракі ў канцлагеры былі асобныя. Дарослыя пад канвоем па 18 гадзін працавалі на заводзе. Маці паспела навучыць: “Калі зусім цяжка будзе — ля агароджы паўзі да мяне”.
Звычайна ў нас кроў бралі ў першай палове дня. А наступнай раніцай ужо ездзіў “чорны воран” — машына такая, чорным брызентам крытая, — і забіраў усіх, хто не мог устаць: па некалькі дзясяткаў за ноч.
Жывое дзіця ці мёртвае, ім не важна было: везлі да ям за баракамі, туды скідвалі. Зямлёй прыкрыюць крыху, а тая пасля ходзіць хадуном. Бедныя дзеткі там і па двое, і па трое сутак мучыліся. З баракаў выйсці нам дазвалялі на забор крыві і ў сталовую, дзе кармілі горкім хлебам з апілкамі ды шпінатам. Вартавы без папярэджання страляў пры падазрэнні на парушэнне парадку. Як уколы давалі, то марудна дзеці паміралі, а як кроў выберуць — тады ўжо на другія суткі чалавек не жылец. Першы раз кроў у мяне не пайшла ад страху — ні кроплі, колькі ні ціскалі. Другі раз кроў выцадзілі, і раніцай я на ногі не паднялася. Тут, чую, дзеці кажуць: “Сёння Кашка на вышцы”. Мянушка такая была ў адзінага вартавога, хто гразіўся забіць, крычаў моцна, але страляў заўсёды міма, не ў нас. Вось я і ўспомніла, што мне маці казала. Выбралася з барака і да яе паўзком — кіламетры два, недалёка. Бог літаваў, не заўважылі мяне, а там мне ўжо дапамаглі, прытулілі і хавалі.
Выжывалі ў канцлагерах самыя адчайныя аптымісты. Таму што калі крыху ўпаў духам, то і ўсё. Пад Брандэнбургам мы прабылі год, пасля нас перамясцілі бліжэй да лініі фронту пад Гдынь. Маці з суседкамі з барака неяк змудрыліся забраць мяне з сабой. У Польшчы свая жудасць была — немцы яе па-культурнаму называлі лазняй. Кіламетраў за пяць ад баракаў печы крэматорыя гарэлі дзень і ноч. Туды нас штомесяц вадзілі ў памывачную: цэментная падлога, халодная вада. Перад “лазняй” нас распраналі, адбракоўвалі нягодных — і ў крэматорый. Хто і сам… На ўваходзе ў “лазню” прыступка была высокая, перад ёй на ўзроўні падлогі рухаўся транспарцёр: не зможаш пераскочыць — трапіш прама ў печ. Са мной жанчыны, хто мацнейшы, прыступку пераскоквалі, бо сама не справілася б. Цудам і людской дабрынёй выжыла. Пасля вызвалення мы з маці пешшу пайшлі дадому. Знясіленыя, ледзь на нагах трымаліся, але дабраліся. А там на месцы хаты — бур’ян сцяной…
Жывыя, на роднай зямлі
— Спачатку мы туліліся ў зямлянцы. Жабравалі. Потым тата вярнуўся. Бацькі ўзялі крэдыт (дзяржава давала), купілі будаўнічы лес, за зіму прывезлі і пабудавалі сваю хату. Шчаслівыя людзі былі. У школу я першыя чатыры гады хадзіла ў Вайцяхі, гэта кіламетры за чатыры ад Барэек. Босай не засталася — навучылася сабе плесці прыгожыя лапці. Чарніла няма — таксама не бяда: з бурака прыладзіліся яго рабіць. Паперы няма — на абрыўках газет пісалі ў школе. Мы радаваліся, што жывыя і на роднай зямлі. Барэйкі адбудаваліся — прыгожая вёска, лес побач. За маці я двойчы ў тыдзень адпрацоўвала працадні ў калгасе, бо яна злягла пасля канцлагера. Потым у нашай вёсцы адкрылася сямігодка.
Настаўніцкі шлях
— Мне з маленства хацелася стаць настаўніцай. Гэта матчына заслуга, я сказала б так. Яшчэ роднай цётцы маёй дзякуй. У першую пасляваенную зіму тата з мамай жылі ў зямлянцы, а цётка мяне забрала да сябе ў хату. Заадно навучыла пісаць, чытаць, рашаць задачы. Мяне гэта натхніла, я часта пачала ўяўляць, як буду вучыць дзяцей. Скончыла школу, падала дакументы ў Глыбоцкае педвучылішча. Маці мой намер падтрымала, а бацька не хацеў адпускаць — маўляў, досыць адукацыі, дома работы хапае. Ледзь з дапамогай дырэктара школы ўгаварылі тату — пры ўмове, што буду на выхадныя вяртацца дадому. Так кожную суботу два гады па 35 кіламетраў і дабіралася з Глыбокага ў Барэйкі пешшу. Праз рэчку — на лодцы: дарога дрэнная, з гладкімі сённяшнімі не параўнаць. Адна хадзіла з усёй вёскі, не было ў мяне таварышаў такіх адважных. Затое лапці змяніла на гумавыя боты. Модная. Зімой гума крышыцца, ламаецца — тады зашываеш. Усё роўна снегу наб’ецца на пальцы, але ідзеш — і нічога. Ноччу прыйду, а ў нядзелю трэба ў Глыбокае. Потым вучылішча перавялі ў Полацк, адтуль я ўжо дадому не хадзіла.
Як скончыла педвучылішча, пачала працаваць у пачатковых класах. Накіравалі мяне ў вёску Латыгаль. Работа вельмі спадабалася. Потым атрымала пісьмо: “Вы прызначаны загадчыцай Вайцяхоўскай пачатковай школы”. Ніхто ў мяне не пытаўся, хачу туды ці не. Прачытала, сабрала кнігі ў чамаданчык і пайшла ў Вайцяхі.
Прывыкла кіравацца словам “трэба”. Затое ў кіраўніцтва была заўсёды на добрым рахунку.
Будучы муж мой вучыўся са мной у адным педвучылішчы. Ажаніліся, далей па жыцці і ў прафесіі поруч ішлі. Абое набылі вышэйшую адукацыю ў Віцебску: я матэматык, ён філолаг. Жылі ў згодзе, хіба што я наракала на пераезды, бо мой Аляксандр Аляксандравіч быў камуністам і па загадзе партыі часта накіроўваўся на новае месца работы. У Ломашы мы пераехалі, калі ён пагадзіўся стаць парторгам у мясцовым калгасе. Праўда, доўга не вытрымаў без школы — вярнуўся настаўнічаць. А я працавала завучам і выкладала матэматыку.
У нашай школе склаўся моцны педагагічны калектыў. Мы часта прымалі гасцей, нават замежныя дэлегацыі. Нашы выпускнікі лёгка паступалі ва ўніверсітэты. А мы ў сябе арганізавалі актыўны бацькоўскі ўніверсітэт. Яшчэ мяне прызначылі пазаштатным інспектарам пяці пачатковых школ, трэба было правяраць і дакладваць у раён, як там працуюць. Для мяне гэта значыла, што неабходна праўду пісаць кіраўніцтву, але і настаўнікаў ні ў якім разе не крыўдзіць. Дзясяткі маіх вучняў сталі настаўнікамі, з многімі з іх трымаем моцную сувязь па сённяшні дзень. Часам яны, звяртаючыся да мяне, пытаюцца напаўжартам: “Хочацца зноў да вас у клас. Возьмеце?” Адказваю: “Не. Цяпер мне ў вас вучыцца трэба, каб да вас дарасці”.
Школу ўспамінаю з удзячнасцю і ўдзячна лёсу, што работа была любімая. Напэўна, гэта сакрэт прафесійнага і жыццёвага даўгалецця: трэба шчыра любіць людзей, сваю справу і жыццё.
Таццяна БОНДАРАВА
Фота прадастаўлены аддзелам па адукацыі Глыбоцкага райвыканкама
