Паспець за 10 мінут

- 10:41Псіхолаг у школе, Сацыяльны ракурс

Сёння настаўнікі вымушаны працаваць ва ўмовах многазадачнасці, што не заўсёды дазваляе заставацца спакойным і добразычлівым. Быць прафесіяналам — гэта не толькі ведаць свой прадмет і методыку яго выкладання. Настаўнікам пажадана валодаць высокай стрэсаўстойлівасцю.Што рабіць, калі яе няма, і як перамагчы стрэс? Адказы на гэтыя і іншыя пытанні дапамагла знайсці псіхолаг, старшы выкладчык кафедры псіхалогіі, намеснік дэкана па вучэбнай рабоце факультэта сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П.М.Машэрава Юлія Леанідаўна ПАТАШОВА. 

— Юлія Леанідаўна, за навучальны год стаміліся не толькі навучэнцы, але і настаўнікі. Стрэс, напружанасць адчувае амаль кожны педагог. Як звесці да мінімуму верагод­насць псіха­лагічнага і эмацыянальнага выгарання?

— Кожнаму з настаўнікаў неабходна спрабаваць і ўмець ствараць для саміх сябе камфортныя эмацыянальныя ўмовы. Важна, каб раніцай хацелася ісці на работу, а вечарам — вяртацца дадому. Ролю эмацыя­нальнага камфорту нельга недаацэньваць. Калі работа прыносіць задавальненне — гэта цудоўна. Таму і ў школе, і дома трэба знаходзіць моманты, якія будуць радаваць. Таксама трэба ўмець вытрымліваць межы паміж работай і домам: дамашняя і рабочая прастора — гэта розныя плоскасці. 

Гаворачы пра гэта, нельга забываць, што раздзяляць дом і работу насамрэч цяжка, асабліва настаўнікам. Не сакрэт, што яны бяруць дадому нейкую частку сваіх абавязкаў, напрыклад, правяраюць сшыткі, што ідзе ва ўрон асабістаму часу.

У псіхалогіі існуе правіла 10 мінут. Гэта значыць, што кожнаму члену сям’і на працягу згаданага часу павінна ўдзяляцца ўвага. Прычым яму і толькі яму. Толькі дзякуючы гэтаму чалавек будзе адчуваць сябе патрэбным. Напрыклад, мама — настаўніца. Будзе добра, калі яна зможа ўдзяліць па 10 мінут дзецям, мужу. Тады ў гэтай мамы не будзе адчування, што яна не ўдзяляе ўвагі сваім блізкім. Такія зносіны павінны адбывацца без тэлевізара, без тэлефона. Важна, каб дыялог быў жывым, а не суправаджаўся праглядам перадач і “завісаннем” у тэлефоне. Гэтых 10 мінут будзе дастаткова, каб кожны член сям’і адчуваў сябе неабдзеленым увагай, важным і патрэбным для самага галоўнага ў сваім жыцці чалавека.

— Ці здольны недасягальныя і завышаныя патрабаванні ў адносінах да навучэнцаў панізіць самаацэнку педагога, прымусіць яго сумнявацца ў сваёй кампетэнтнасці? 

— Безумоўна. Няма нічога больш горшага, чым неапраўданыя чаканні. Многія людзі жывуць у ілюзіях і хочуць бачыць іншых лепшымі, чым яны ёсць на самай справе. З аднаго боку, яны даюць надзею іншаму чалавеку расці і развівацца — без гэтага педагог не зможа працаваць. Таксама важна разумець, якімі крокамі можна дасягнуць такога развіцця. Некаторыя педагогі адразу хочуць паказаць высокі, заўважны для ўсіх вынік сваіх вучняў. Але варта гля­дзець на вучняў і назіраць за імі ў працэсе, сачыць за прамежкавым вынікам і пры­маць яго. Кожны чалавек — не ўсёмагутны, а тым больш вучні. Дзеці для таго і ходзяць у школу, каб вучыцца. Таму трэба даць ім такую магчымасць. 

Што тычыцца педагогаў, то ў іх адбываюцца дэфармацыі, скажэнні ў прафесійным плане. Таму нядзіўна, што ў настаўнікаў з’яўляюцца думкі наконт таго, што яны могуць усё. Тым не менш трэба цвяроза ўсведамляць, што ёсць рэчы, якія ніхто не ў сілах змяніць, іх проста неабходна ўмець прымаць. Звярацца з рэальнасцю — гэта правільна, і гэтага не трэба баяцца. Каб навучыцца так рабіць, не пераацэньвайце здольнасці вучняў. 

Прафесія настаўніка лічыцца адной з самых напружаных. Міжнародныя даследаванні паказалі, што, калі настаўнікі адчуваюць моцныя негатыўныя перажыванні, гэта ўплывае не толькі на іх працаздольнасць і здароўе, але і прыводзіць да зніжэння паспяховасці ў класе, зніжэння ўзроўню сацыяльнай адаптацыі вучняў. Менавіта таму педагогам вельмі важна клапаціцца аб сваім эмацыянальным і псіхалагічным стане.

Праводзіць ацэнку самога сябе, гля­дзець на тое, што было дасягнута, і хваліць за гэта сябе — вось што трэба рабіць. 

Ёсць мэты, якія ўвогуле могуць застацца недасягнутымі, і гэта нармальна. Важна навучыцца прымаць іх. 

— У кожнага настаўніка пачатковай школы, класнага кіраўніка ёсць баць­кі, якія могуць патэлефанаваць ці напісаць тады, калі зручна ім, не думаючы аб педагогу. Наколькі важна настаўнікам для захавання ментальнага і псіхалагічнага здароўя ўмець узводзіць уласныя межы?

— Так, ведаю, што такія выпадкі — не рэдкасць. У дарослых, якія так паступаюць, нізкая культура зносін і не сфарміраваны межы дазволенага з-за адсутнасці псіхалагічнай і камунікатыўнай культуры менавіта ў кантэксце зносін па тэлефоне. 

Расстаўляць такія межы — важнае ўменне. Педагогі не павінны баяцца гаварыць бацькам, з якога па які час яны мо­гуць тэлефанаваць, паведамляць нейкую інфармацыю. Гэта абавязкова павінна быць прагаворана. Таксама важна зрабіць акцэнт на тым, калі турба­ваць не варта.

Любое ўзаемадзеянне будуецца на правілах асабістых меж. Калі яны парушаюцца, тады ўзнікаюць злосць і агрэсія, — нармальныя і правільныя рэакцыі на парушэнне свайго асабістага часу. 

— Наколькі важна педагогам імкнуцца да самаразвіцця як у прафесійным, так і ў асабістым плане?

— Я ўжо гэта гаварыла і нагадаю яшчэ раз добры і разам з гэтым просты сакрэт: у самаўдасканалення не бывае меж. Развівацца важна і неабходна. Для спецыяліста вялікае значэнне мае не толькі выключна свая прафесійная дзейнасць. Бы­ваць на семінарах, канферэнцыях, курсах па павышэнні кваліфікацыі, на нарадах — гэта вялікі крок для самаразвіцця. Там настаўнікі сустракаюцца са сваімі калегамі, размаўляюць, абмяркоўваюць шматлікія тонкасці, якія тычацца прафесіі. Таксама падчас такіх мерапрыемстваў настаўнікі пачынаюць па-іншаму бачыць пытанні, якія іх хвалююць. Яны не замыкаюцца толькі на сваіх штодзённых праблемах, думаючы, што гэта тычыцца выключна іх. Яны ба­чаць, што ёсць калегі, якія таксама сутыкаюцца з аналагічнымі цяжкасцямі.

Асабліва гэта заўважна на курсах павышэння кваліфікацыі, падчас прафесійных зносін. Трапіць у такое асяроддзе — гэта паглядзець на праблему, якая хвалюе, пад іншым вуглом. А значыць, ёсць вялікая верагоднасць, што і выхад з сітуацыі знойдзецца. 

Больш за тое, могуць адбывацца інсайты, калі пасля зносін са спецыялістамі, якія працуюць у адпаведным кірунку, нечакана прыходзіць рашэнне. Безумоўна, вельмі важна кожнаму настаўніку выступаць перад калегамі, трансліруючы свой вопыт і перадаючы яго. Толькі дзякуючы гэтаму, чалавек больш беражліва ставіцца да сваёй працы, ведае, што яна каштоўная. 

Калі гаварыць пра вышэйшую школу, то, напрыклад, у нашым універсітэце, дзякуючы рэктару, створана школа лідараў “Машэраўцы”. Да яе могуць далучыцца студэнты з усіх факультэтаў і спецыяльнасцей. У студэнтаў падчас навучання і да таго моманту, пакуль яны не стануць маладымі спецыялістамі, у школе фарміруюцца лідарскія якасці, здольнасці. Тут яны вучацца весці дзяцей за сабой, а таксама набываюць здольнасць паказваць прыклад іншым. Тыя, хто праходзіць школу лідарства “Машэраўцы”, зарэкамендоўваюць сябе высакакласнымі спецыялістамі яшчэ падчас практыкі. Такія студэнты ўмеюць планаваць і арганізоўваць свой час, што вельмі важна і для агульнага развіцця, і для захавання сябе як асобы. Можна сказаць, што менавіта дзякуючы школе лідарства нашы студэнты атрымліваюць добры вектар для асабістага і прафесійнага развіцця. 

Дарэчы, для таго каб спецыяліст не выгараў і не стрэсаваў, існуе цікавы сакрэт. Кожнаму з нас будзе на карысць кантактаваць са спецыялістамі іншых кірункаў. Напрыклад, калі збіраецца ў адным кабінеце супольнасць настаўнікаў, яны будуць гаварыць толькі пра школу. Калі да іх далучацца юрысты, псіхолагі, гісторыкі, то яны ўсе разам пачынаюць абмяркоўваць адну і тую ж тэму з розных праекцый. У такім выпадку размова не скатваецца да адной дзейнасці, адной плоскасці. Таму кожнаму рэкамендую мець калі не сяброў, то хаця б добрых знаёмых, якія працуюць у іншых прафесійных галінах. Гэта трэба ў першую чаргу для таго, каб навучыцца адпачываць і пераключацца ад тых сваіх прафесійных праблем і пытанняў, якія вас пастаянна непакояць. Усё, што сказала, можна пацвердзіць даследаваннем. Так, сярод студэнтаў праводзілі сацыялагічна-псіхалагічнае анкетаванне. Ва ўсіх студэнтаў УВА — розны тып мыслення. На адну і тую ж праблемную сітуацыю яны глядзяць па-рознаму. Таму пры­слухоўвацца да тых, хто не належыць да вашага прафесійнага кола, вельмі карысна. Слухаючы розныя меркаванні, настаўнік можа знайсці больш выхадаў з сітуацыі, чым бачыў першапачаткова, арыентуючыся толькі на свае меркаванні і адчуванні.  

Няважныя і нетэрміновыя і важныя нетэрміновыя можна некаму перадаручыць. Дарэчы, умець дэлегаваць сваю нагрузку — таксама неабходнае ўменне для педагогаў. Дзякуючы такому раздзяленню, можна пазбег­нуць многіх непатрэбных перажыванняў, бо вы будзеце разумець, што з-за таго, што не выканана няважная і нетэрміновая задача, перажываць не мае сэнсу. 

Ва ўмовах шматзадачнасці, у якіх мы ўсе жывём, трэба ўмець дзяліць свае абавязкі і глядзець, што неабходна рабіць хутка і тэрмінова, а што можна адкласці на потым і ў выніку ўвогуле не рабіць. Якраз няважныя і нетэрміновыя задачы адносяцца да гэтай катэгорыі. Вы праз некаторы час убачыце, калі іх не зробіце, як цудоўна жывецца і як добра сябе адчуваеце без лішняй работы. Яна б у вас забрала рэсурс, сілы, а ў выніку нічога б не змянілася. 

— Юлія Леанідаўна, педагогі ў першую чаргу думаюць пра вучняў, бацькоў, а пра сябе часта забыва­юць. Як навучыцца хваліць сябе? Як пахвала ўплывае на праца­здольнасць настаўнікаў?

Думаючы над гэтым, я прыйшла да высновы, што ў большай ступені менавіта настаўнікі старэйшага пакалення не думаюць пра сябе. Пастаянна кантактуючы з моладдзю, бачу, што яна якраз у першую чаргу думае пра сябе. Іх асабістыя жаданні і патрэбы выходзяць на першы план, і гэта правільна. Будучыя педагогі з гэтай задачай добра спраўляюцца. Так, ёсць маладыя людзі, якія ні да чаго не імкнуцца. Але яны знахо­дзяць таксама бонусы, тыя фішкі, за якія сябе можна любіць і хваліць.

Што тычыцца настаўнікаў, якія ўжо даўно працуюць у сістэме адукацыі і часта ахвяруюць сабой дзеля работы, то ім трэба працаваць над фарміраваннем пазітыўнага мыслення. У канцы рабочага дня важна знайсці хаця б тры рэчы, якія бу­дуць вас радаваць, у сабе, у дні, які завяршаецца. І пахваліць сябе за гэта.

Мы вельмі часта жывём мінулым ці будучыняй, думаем пра тое, што было, перажываем за нешта. Знаходзіцца ў цяперашнім, быць тут і зараз, не ўмеем. Заўсёды раблю на гэтым акцэнт, калі працую са студэнтамі. Я прашу, каб яны адчулі сябе ў гэтым моманце і тут, дзе яны ёсць, каб прыслухаліся да дыхання і прааналізавалі, ці знаходзяцца са мной, у аўдыторыі, не думаючы аб нечым іншым. Канцэнтрацыя на адчуваннях цела дае цікавы вынік. Задумайцеся, наколькі вы знаходзіцеся тут, і паспрабуйце самі сабе адказаць на пытанне, наколькі жывяце цяперашнім, сённяшнім днём і гэтай хвілінай. 

У мультфільме “Кунг-фу Панда” была мудрая чарапаха. Яна гаварыла, што “будучыня захавана, мінулае забыта, а цяперашняе — даравана”. Гэта мудрыя словы, таму ці не пара б і нам жыць па такім прынцыпе?

Гутарыла Наталля САХНО.