Першыя крокі да інклюзіі

Днямі ў Капыльскім раёне прайшло пасяджэнне калегіі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь “Аб рабоце ўстаноў спецыяльнай адукацыі ў сучасных умовах”. Удзельнікі калегіі на чале з міністрам адукацыі Сяргеем Аляксандравічам Маскевічам абмеркавалі асноўныя пытанні навучання і выхавання дзяцей з асаблівымі патрэбамі, наведалі раённыя ўстановы спецыяльнай адукацыі, узнялі шэраг праблем, у прыватнасці праблему развіцця ў нашай краіне інклюзіўнай адукацыі.

Дасягненні, праблемы, перспектывы

Адкрываючы пасяджэнне калегіі С.А.Маскевіч адзначыў, што пытанні, якія стаяць сёння перад сістэмай спецыяльнай адукацыі краіны, патрабуюць маштабнага асэнсавання і прыняцця сур’ёзных рашэнняў пры ўмове, што мы выбіраем вектар развіцця сістэмы ў адпаведнасці з вядучымі краінамі Еўропы. Пакуль наша краіна знаходзіцца на пачатковым этапе развіцця інклюзіўнай адукацыі: слова “інклюзія” для многіх незразумелае, грамадства яшчэ не гатова прыняць людзей з асаблівымі патрэбамі. Праблема заключаецца не толькі ў адсутнасці безбар’ернага асяроддзя на вуліцах і ва ўстановах, якія наведваюць людзі з асаблівасцямі ў развіцці. Міністр узгадаў мінулагодняе залічэнне абітурыента з асаблівасцямі ў развіцці ў Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт. Добра, што кіраўніцтва ўніверсітэта паспела адрэагаваць і дапамагчы маладому чалавеку стаць студэнтам (ён меў патрэбу ў дыстанцыйнай форме навучання). Кожны педагог павінен быць загадзя падрыхтаваны да сітуацыі і ведаць, як сябе паводзіць, калі побач з ім будзе чалавек з псіхафізічнымі асаблівасцямі. Трэба сур’ёзна падысці да вырашэння пытання аб інклюзіўнай адукацыі, зрабіць аб’ектыўную ацэнку таго, што адбываецца ў нашай сістэме з гэтых пазіцый, а таксама вызначыць кірункі нарматыўна-прававога характару і метадычныя аспекты інклюзіі, прыняць да ўвагі арганізацыйныя прапановы.

Падчас візіту міністра адукацыі С.А. Маскевіча ва ўстанову адукацыі "Санаторная яслі-сад г.Копыля".“Адносіны да людзей з асаблівасцямі развіцця, ступень іх удзелу ва ўсіх сферах жыцця вызначаюць узровень цывілізаванасці грамадства і ўзровень яго адукаванасці”, — падкрэсліла начальнік аддзела спецыяльнай адукацыі Міністэрства адукацыі Антаніна Міхайлаўна Змушко. — Асобы з абмежаванымі магчымасцямі складаюць значную частку нашага грамадства. Што тычыцца дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця, то на 15 верасня 2012 года ў банку даных былі звесткі аб 131 717 дзецях (з іх 10 469 інваліды). Сярод іх 14 512 дзяцей вучацца і выхоўваюцца ва ўстановах спецыяльнай адукацыі, 40 017 асвойваюць адукацыйныя праграмы спецыяльнай адукацыі ва ўмовах адукацыйнай інтэграцыі, 77 188 дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця атрымліваюць карэкцыйна-педагагічную дапамогу ў пунктах карэкцыйна-педагагічнай дапамогі ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі і ўстановах дашкольнай адукацыі”. Якія станоўчыя тэндэнцыі і дасягненні характэрны сёння для сістэмы спецыяльнай адукацыі? Перш за ўсё адзначаецца павелічэнне працэнта ахопу дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця спецыяльнай адукацыяй і карэкцыйна-педагагічнай дапамогай (у 2000 годзе ён складаў 76,13%, у 2012 годзе — 97,65%). Адбываецца аптымізацыя сістэмы спецыяльнай адукацыі, ствараюцца ўмовы для навучання асоб з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця па месцы жыхарства, адпаведна скарачаецца колькасць устаноў спецыяльнай адукацыі (іх стала менш на 37% у параўнанні з 2000 годам). “Нягледзячы на заяўлены намі рух да інклюзіўнай адукацыі, — падкрэсліла А.М.Змушко, — установы спецыяльнай адукацыі маюць права на існаванне, бо гэта захоўвае для бацькоў магчымасць выбару формы атрымання адукацыі для дзяцей. Нават у Швецыі — калысцы інтэграцыі — не закрывалі школы для дзяцей з парушэннем слыху, зноў аднаўляюць работу школы для дзяцей з парушэннем зроку. Існуюць падобныя ўстановы і ў іншых краінах (у тым ліку школы для дзяцей з цяжкімі парушэннямі маўлення). У той жа час мы можам адмовіцца ад школ для дзяцей з цяжкасцямі ў навучанні. Іх навучэнцы пяройдуць ва ўстановы агульнай адукацыі па месцы жыхарства або ў спецыяльныя класы школ для дзяцей з ЦПМ. Думаю, што павінны застацца дапаможныя школы”. Адно з дасягненняў сістэмы спецыяльнай адукацыі — стварэнне ЦКРНіР. З іх адкрыццём значна знізілася колькасць сем’яў, якія пры нараджэнні дзіцяці-інваліда прымаюць рашэнне адмовіцца ад яго, адправіць у дом-інтэрнат. Дзякуючы рабоце ЦКРНіР, у сем’ях пераадольваецца “штамп няшчасця і бязвыхаднасці”, для бацькоў адкрываецца магчымасць рэалізацыі сябе ў прафесіі, яны працягваюць весці актыўную грамадскую дзейнасць. Цэнтры дапамагаюць выяўляць дзяцей, якія маюць патрэбу ў спецыяльнай адукацыі, у раннім узросце і своечасова аказваюць ім падтрымку. На сёння ў рэспубліцы працуюць 143 ЦКРНіР, у якіх вучацца і атрымліваюць карэкцыйна-педагагічную дапамогу 7792 дзіцяці з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. Выпускнiкi спецыяльных школ часта працягваюць навучанне ва ўстановах сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыі. З 2008 года з 54 выпускнікоў Шклоўскай спецыяльнай школы для дзяцей з парушэннем зроку ва ўстановы вышэйшай адукацыі паступілі 8 чалавек (15%) і ва ўстановы сярэдняй спецыяльнай адукацыі — 27 чалавек (50%). У дапаможных школах-інтэрнатах павялічваецца колькасць класаў сацыяльнай і прафесійнай падрыхтоўкі для асоб з інтэлектуальнай недастатковасцю, пашыраецца і пералік прафесій, якія можна атрымаць на базе гэтых устаноў. Практычна ва ўсіх такіх установах ствараюцца ўмовы для арганізацыі навучання і самастойнага пражывання выпускнікоў. Найбольш цікавы вопыт арганізацыі самастойнага пражывання склаўся ў дапаможных школах-інтэрнатах Мінскай і Брэсцкай абласцей. Напрыклад, у Капыльскай дапаможнай школе-інтэрнаце ідзе работа па аграсацыяпраекце, у межах якога рэалізуецца праграма “Самастойнае пражыванне”. Навучэнцы маюць магчымасць пражываць самастойна ў дамах, пабудаваных пры падтрымцы галандскага фонду “Дзіцячыя дамы Беларусі”, і пад кіраўніцтвам педагогаў асвойваць побытавыя навыкі, спасцігаць азы кулінарыі, сямейнай эканомікі, вучыцца самастойна арганізоўваць адпачынак.

Удзельнікаў калегіі сустракаюць навучэнцы Капыльскай дапаможнай школы-інтэрната.Навучэнцаў спецыяльных агульнаадукацыйных школ рыхтуюць да ўдзелу ў прадметных алімпіядах, і яны часта перамагаюць у іх. Так, навучэнцы Бабруйскай спецыяльнай школы для дзяцей з парушэннем слыху ў 2012 і 2013 гадах прынялі ўдзел у міжнароднай прадметнай анлайн-алімпіядзе “Крыніца ведаў” нароўні з навучэнцамі з 37 школ краін СНД. 9 навучэнцаў школы сталі прызёрамі алімпіяды і былі адзначаны дыпломамі I, II і III ступеней. На працягу трох апошніх гадоў навучэнцы Шклоўскай спецыяльнай школы для дзяцей з парушэннем зроку займаюць прызавыя месцы ў абласных прадметных алімпіядах па агульнаадукацыйных прадметах. У 2011/2012 навучальным годзе навучэнец 11 класа школы стаў пераможцам рэспубліканскай алімпіяды па гісторыі. У 2012/2013 годзе навучэнец 10 класа стаў уладальнікам дыплома III ступені ў трэцім этапе рэспубліканскай алімпіяды па прадмеце “Нямецкая мова”. У гэтым годзе ўпершыню навучэнцы з асаблівасцямі развіцця прымуць удзел у міжнароднай алімпіядзе “Інтэлектуальны марафон”, зборы па падрыхтоўцы да якой якраз цяпер праходзяць. “Невідушчы навучэнец Шклоўскай спецыяльнай агульнаадукацыйнай школы-інтэрната Кірыл Марозаў стаў пераможцам рэспубліканскай алімпіяды ў мінулым годзе, — адзначыла А.М.Змушко. — Такіх прыкладаў магло быць і больш, калі б пры правядзенні алімпіяд ствараліся спецыяльныя ўмовы для навучэнцаў з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. Менавіта спецыяльныя ўмовы, а не прэферэнцыі. Але гаварыць аб тым, што гэтую праблему разумеюць на месцах, пакуль не прыходзіцца. Не адлюстравана неабходнасць уліку асаблівых адукацыйных патрэб і ў Інструкцыі аб парадку правядзення алімпіяд па вучэбных прадметах». Якія змяненні і дапаўненні ў Кодэкс аб адукацыі Рэспублікі Беларусь неабходна ўнесці? Перш за ўсё замацаваць магчымасць дзесяцігадовага навучання ў другім аддзяленні дапаможнай школы і ў ЦКРНіР. Неабходна нарматыўнае прававое замацаванне арганізацыі самастойнага пражывання навучэнцаў спецыяльных агульнаадукацыйных і дапаможных школ-інтэрнатаў. Важна пашырыць пералік структурных падраздзяленняў устаноў спецыяльнай адукацыі, у прыватнасці, вылучыць у рамках ЦКРНіР самастойнае структурнае падраздзяленне для ажыццяўлення дыягнастычнай дзейнасці. Неабходна ўзаконіць магчымасць бясплатнага пражывання дзяцей-інвалідаў разам з бацькамі ў інтэрнатах пры ЦКРНіР, а таксама вызначыць катэгорыі навучэнцаў з парушэннем слыху, для якіх адукацыйны працэс арганізуецца на жэставай мове. Трэба акрэсліць узроўні вывучэння замежнай мовы для асоб з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця, а таксама замацаваць магчымасць правядзення вучэбных заняткаў з імі як у індывідуальным парадку дома, так і спалучэння індывідуальных заняткаў дома з заняткамі ва ўстанове адукацыі.

Прапановы практыкаў

“Практыка паказвае, што арганізацыя навучання дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця ва ўмовах адукацыйнай інтэграцыі больш эканамічная, чым ва ўмовах інтэрнатнай установы, — адзначыў дырэктар ЦКРНіР “Вясёлка” Лёзненскага раёна Пётр Сямёнавіч Даговіч. — Для таго каб працэсы адукацыйнай інтэграцыі не выклікалі негатыўнай рэакцыі ў бацькоў здаровых дзяцей і педагогаў, вельмі важна ажыццяўляць метадычнае суправаджэнне інтэграванага навучання, аказваць дапамогу настаўнікам і выхавальнікам у арганізацыі вучэбна-выхаваўчага працэсу, адукоўваць усіх, хто будзе мець дачыненне да асаблівых дзяцей. Таму ў цэнтрах карэкцыйна-развіццёвага навучання і рэабілітацыі жыццёва неабходны настаўнік-метадыст”.

Падчас візіту міністра адукацыі С.А. Маскевіча ў Копыльскую дапаможную школу-інтэрнат.“Сёння важна перагледзець вучэбныя праграмы для класаў другога аддзялення, — заўважыла дырэктар дапаможнай школы Брэста Людміла Георгіеўна Дзенісевіч. — Для першага аддзялення вучэбная праграма дастаткова складаная, а для другога — занадта спрошчаная. Разам з тым ёсць пэўная колькасць навучэнцаў, якіх нельга аднесці ні да той, ні да другой катэгорыі, у сувязі з чым і патрабуецца ўскладненне праграм другога аддзялення. А для навучэнцаў з нізкім узроўнем развіцця неабходна распрацоўваць індывідуальныя вучэбныя праграмы, якія адпавядаюць іх магчымасцям. Трэба павялічыць колькасць гадзін для арганізацыі заняткаў па інтарэсах з навучэнцамі другога аддзялення”. Людміла Георгіеўна адзначыла таксама, што на працягу апошніх дзесяці гадоў мяняўся кантынгент навучэнцаў дапаможных школ, зараз у іх амаль адсутнічаюць дзеці з інтэлектуальнай недастатковасцю без ускладненняў, а гэта вядзе да таго, што многія навучэнцы пасля заканчэння школы не могуць быць працаўладкаваны па стане здароўя. У сувязі з гэтым важна перагледзець пералік прафесій, па якіх можна ажыццяўляць падрыхтоўку навучэнцаў, і пералік медыцынскіх паказчыкаў і проціпаказанняў да атрымання такой падрыхтоўкі. Патрабуецца перагледзець колькасць штатных адзінак намесніка дырэктара, сацыяльнага педагога і педагога-псіхолага, ініцыіраваць увядзенне штатнай адзінкі памочніка выхавальніка для класаў другога аддзялення і інш. (Справа ў тым, што катэгорыя дзяцей дапаможнай школы дастаткова складаная, сем’і навучэнцаў, як правіла, нядобранадзейныя.) Для якаснай работы рэсурснага цэнтра патрабуецца таксама ўвядзенне дадатковых штатных адзінак загадчыка рэсурснага цэнтра і інжынера-праграміста. “У 2005 годзе ў Мінскай вобласці былі закрыты школы для дзяцей з цяжкасцямі ў навучанні і было прынята рашэнне арганізаваць адукацыйны працэс для такой катэгорыі дзяцей на базе нашай установы адукацыі, — заўважыў дырэктар Вілейскай спецыяльнай школы-інтэрната для дзяцей з цяжкімі парушэннямі маўлення Уладзімір Уладзіміравіч Палубятка. — Наш педагагічны калектыў здольны арганізаваць карэкцыйную, у тым ліку лагапедычную дапамогу і для такіх дзяцей. Але, на жаль, у нарматыўных прававых дакументах такая магчымасць не прадугледжана, таму прапануем унесці ў Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі палажэнне аб адкрыцці ў школах для дзяцей з цяжкімі парушэннямі маўлення класаў для дзяцей з цяжкасцямі ў навучанні”. Яшчэ адна праблема, якую акрэсліў Уладзімір Уладзіміравіч, — педагогі Вілейскага цэнтра дадатковай адукацыі і цэнтра эстэтычнага выхавання актыўна працуюць з навучэнцамі школы-інтэрната, што дапамагае задавальняць індывідуальныя запыты дзяцей, развіваць іх здольнасці. Але часам у педагогаў дадатковай адукацыі ўзнікаюць праблемы пры рабоце з дзецьмі з асаблівасцямі, таму, лічыць У.У.Палубятка, неабходна пры павышэнні кваліфікацыі педагогаў дадатковай адукацыі ўключаць у праграмы іх навучання пытанні, якія непасрэдна тычацца работы з такімі дзецьмі. “Укладанне фінансаў у адукацыйны працэс дзяцей, якія не чуюць, эканамічна апраўдана, таму што ёсць рэальны вынік: да школьнага ўзросту змяншаецца колькасць дзяцей, якія маюць патрэбу ва ўстановах спецыяльнай адукацыі, — падкрэсліла ў сваім выступленні дырэктар Рэспубліканскага цэнтра для дзяцей дашкольнага ўзросту з парушэннем слыху Ларыса Якаўлеўна Гаўрыльцава. — Таму лічу першарадным набыццё для спецыяльных дашкольных устаноў апаратуры калектыўнага карыстання для работы з дзецьмі, у якіх у вялікай ступені страчаны слых. Неабходна таксама выпрацаваць сумесныя дзеянні з Міністэрствам аховы здароўя па пытаннях бінаўральнага слыхапратэзавання (на два вухі) дзяцей ранняга і дашкольнага ўзросту”. Падчас пасяджэння калегіі прагучала шмат прапаноў, якія знайшлі сваё адлюстраванне ў праекце рашэння калегіі.

Надзея ЦЕРАХАВА.

terekhova@ng-press.by.

Фота аўтара.

strong