Віктар Шымолін: “Глабальныя праблемы — гэта мы самі”

Ціха-ціха… Сціхотная цішыня. Толькі шоргат пальцаў, якія перагортваюць старонкі кнігі. Божа, як жа даўно я тут не быў! І раптам апынуўся тут, у чытальнай зале бібліятэкі БДУ па запрашэнні журналіста, кандыдата філалагічных навук, дацэнта кафедры перыядычнага друку Інстытута журналістыкі БДУ Віктара Іванавіча Шымоліна. За шматлікія гады сваёй журналісцкай практыкі мне даводзілася браць сотні інтэрв’ю: у пісьменнікаў, мастакоў, артыстаў, кампазітараў, эстрадных выканаўцаў… А тут я сустрэўся з чалавекам, які сам вучыць журналістыцы. “Я спадзяюся, што ў вас не будзе да мяне пытанняў кшталту “Якія ў вас будучыя творчыя планы?”. У мяне не было ў “загашніку” такіх пытанняў. Але я разгубіўся. Сядзеў перад Віктарам Іванавічам як першакурснік. І толькі змог прамовіць, забыўшыся на ўсе падрыхтаваныя пытанні: “А што вас сёння найбольш хвалюе? Якія праблемы?” І, як ні дзіўна, ён пачаў гаварыць.

— Пра глабальныя праблемы гаварыць складана. Але, вядома ж, яны мяне непакояць. Напрыклад, стан нашай Зямлі. Вось літаральна ўчора абвясцілі, што расліннасць знікне праз 200 гадоў. Палохаюць народ? Але хай палохаюць! Гэта праблема навукі. Мы не навучымся нават смецце выкідваць, тыя ж акуркі. А што ўжо гаварыць пра лясы, акіяны? Уся справа ў нашай свядомасці і культуры. Мы выказваем нейкае незадавальненне. Але самі нічога не робім, каб выправіць неяк сітуацыю. Глабальныя праблемы — гэта мы самі.

— Віктар Іванавіч, але ж пра экалагічныя праблемы, пра якія вы кажаце, шмат гаворыцца. Нават на самым высокім узроўні.

— Крытыка бывае галаслоўнай, а бывае відавочнай, па-руску кажучы, “зряшной”. “Зряшная” — яна ўсюды. Нельга кідаць акуркі, нельга курыць на прыпынках, нельга размаўляць па мабільніку за рулём аўтамабіля… Але ж мы бачым, што людзі кідаюць акуркі, што людзі кураць на прыпынках аўтобусаў, людзі размаўляюць па мабільніках за рулём аўто. Вось адсюль усе нашы глабальныя праблемы.

— Журналісты могуць выправіць неяк сітуацыю?

— Безумоўна. Калі яны будуць праўдзіва пра ўсё гаварыць. За час работы ў БелТА я ўзяў каля 6 тысяч інтэрв’ю. Гэта сэнс нашай працы: мы нешта ў некага пытаемся, а нехта нам нешта адказвае. Мы збіраем гэтыя адказы, аналізуем іх і вынік выдаём на суд чытачоў. Журналіст павінен ведаць, што ён працуе не на дзядзьку, не на цётку, нават не на рэдактара. Ён працуе на грамадства.

— Як вы ацэньваеце стан сённяшняга медыярынку?

— Расійскі медыярынак перанасычаны негатыўнай інфармацыяй: забойствамі, згвалтаваннямі, карупцыяй, ваеннымі канфліктамі і г.д. Гэтая інфармацыя негатыўна ўздзейнічае на свядомасць чалавека, палохае яго. Чалавек пачынае сніць кашмары. Наша беларуская прэса больш памяркоўная, больш талерантная. Нашы журналісты імкнуцца паказваць нейкія пазітыўныя моманты.

— Чаго вам усё ж не хапае ў нашай прэсе?

— Матэрыялаў пра людзей працы. Гэта не папрок вашай газеце і газеце “СБ”. Я вас чытаю — вы шмат пішаце пра канкрэтных настаўнікаў. “СБ” таксама пастаянна змяшчае артыкулы пра людзей розных прафесій. Але наогул нашай прэсе бракуе матэрыялаў пра людзей працы. Уваччу стаіць дзяўчына з прэс-цэнтра МУС, УУС, ДАІ і г.д. Маладая, прыгожая, расфарбаваная… і гаворыць пра забойствы і іншы крымінал. Але ты нават не ўспрымаеш гэтую інфармацыю. Больш глядзіш на яе прыгажосць, чым слухаеш яе словы. Прэса, на мой погляд, павінна ўсё-такі ўсяляць аптымізм у людзей. Чалавек, нягледзячы на ўсе праблемы, павінен ведаць, што яны вырашаюцца. А яны сапраўды вырашаюцца. І нашы праблемы — не ў Джыгарханяне і яго былой жонцы, і не ў Насці Рыбцы… Яны куды большыя. Шырэйшыя. Больш чалавечыя.

— Ці ёсць для вас ідэал СМІ — на ТБ, сярод газет, па радыё?

— Тэлеканал Discovery. Там расказваюць пра людзей працы. У тым ліку пра людзей у адзіноце, у невыносных умовах. Напрыклад, пра тых мужных людзей, якія будуюць дамы на Алясцы. Што прымушае іх гэта рабіць у гэтай вечнай мерзлаце? Толькі сіла духу. І гэта мяне захапляе. Што тычыцца нашай прэсы, ідэалам для мяне былі і ёсць фотаэсэ Генадзя Бачарова, журналіста “Камсамольскай праўды”. Ён паказваў чалавека ў экстрэмальнай сітуацыі. Будучы яшчэ школьнікам, я чытаў яго матэрыялы і хацеў браць прыклад з яго герояў, хацеў таксама апынуцца ў экстрэмальнай сітуацыі і выйсці з яе пераможцам. На мой погляд, гэта і ёсць ідэал для журналіста — шукаць для сваіх публікацый такіх людзей, з якіх чытачы бралі б прыклад для свайго жыцця.

— Дык а ці ёсць сёння месца для подзвігу?

— Ёсць! Вы паглядзіце, колькі людзей сёння выратоўваюць тых, хто тоне ў вадзе, колькі людзей ахвяруюць сваю кроў хворым. У нас ёсць касманаўты, пра якіх мы амаль забылі. Выйдзеце зараз з універсітэта і спусціцеся ў метро: не спяшайцеся хутчэй у вагон, зірніце скрозь лабавое шкло на машыніста. Гэта людзі, якія таксама пастаянна знаходзяцца ў экстрэмальнай сітуацыі і ахвяруюць сваім здароўем, сваімі нервамі толькі дзеля таго, каб вас давезці ў патрэбны час у патрэбнае месца. Або ўрачы… У свой час мне давялося сутыкнуцца з праблемамі з сэрцам, мной займалася шмат урачоў. Я ўбачыў, што сярод іх ёсць сапраўдныя героі, якія выратоўваюць жыцці. Прычым робяць гэта не за нейкія вялікія грошы. Робяць гэта толькі дзякуючы свайму сумленню.

— Віктар Іванавіч, давайце зараз падыдзем да вашай асноўнай тэмы — фотажурналістыкі. Нагадаю нашым чытачам, што вы аўтар шэрага знакавых кніг у гэтым рэчышчы: “Асновы фотажурналістыкі”, “Вобразная публіцыстыка”, “Залатое сячэнне фатаграфіі”, “Фотажурналістыка ў працэсе трансфармацыі медыяпрасторы”. Апошняя выйшла ў 2018 годзе. Такое пытанне вам: якія перспектывы ў мастацтва фота? Яно выжыве ў сучаснай прасторы з наяўнасцю ва ўсіх лічбавай тэхнікі, здольнай рабіць фота? Безумоўна, маю на ўвазе смартфоны, пашырэнне якіх даходзіць і да 24 пікселяў…

— Ды разумееце, праблема нават не ў пікселях. Праблема ў людзях і ў адборы. Справа ў тым, што наша грамадства стала грамадствам карэспандэнтаў. Сёння ўсе — карэспандэнты. Кожны можа сфоткаць на свой смартфон і тут жа прыслаць сваю фотку ў рэдакцыю. А калі ён прышле сто фотак? Што павінен рабіць рэдактар? Выбіраць нейкую адну ці дзве са ста? Разумееце, велізарная маса фотааматараў не перарасла ў якасць. Фотамастацтва — гэта ўсё-такі ёсць мастацтва. Хаця, канечне, у мабільнікаў ёсць свая прыгажосць. Я сам быў нядаўна ў Італіі і прывёз адтуль каля 300 фотак. Усё здымаў на сотавы. А што было рабіць? Даставаць увесь час гэтую фотаграмілу з аграмадным дулам? Чалавек губляе тады сваю сутнасць: хоча выглядаць прыгажэйшым ці, наадварот, строіць нейкія пагрозлівыя грымасы. А тут дастаў тэлефон, хуценька шчоўкнуў — і чалавек як чалавек.

— Як вы лічыце, сёння сапраўдных фатографаў-майстроў стала менш, чым у былыя “далічбавыя” гады?

— Ды не. Ва ўсе гады іх прыблізна столькі ж. Аматар фатаграфуе па настроі, па неабходнасці, а штатны прафесійны фатограф фатаграфуе і па настроі, і па неабходнасці, але яшчэ і па абавязку.

— Ці мае права фатаграфаваць для газеты пазаштатны супрацоўнік?

— Калі яму дазваляе час — зрабіць тэкст, зрабіць фота, адрэдагаваць тэкст і фота і адаслаць усё гэта ў рэдакцыю.

— А праца газетнага фатографа сёння не абясцэнілася? З-за выдатных магчымасцей сённяшняй тэхнікі…

— Не. Не абясцэнілася. Калі гэта сапраўдны фатограф, які любіць і цэніць сваю работу, для яго гэта дзень і ноч. А ў нечым сучаснаму фатографу яшчэ цяжэй, чым яго калегу з 70-х. Калі раней на адну стужку ў 36 кадраў я прыносіў 3 сюжэты і мне даводзілася выбіраць па 3 кадры на кожны сюжэт, то цяпер фатограф прыходзіць у рэдакцыю з 300—400 фатаграфіямі на адзін сюжэт. І яго абавязак — адабраць 3 фатаграфіі для рэдактара. Калі гэта рэпартаж, то першы фотаздымак — зачын, другі — кульмінацыя, трэці — развязка.

— Якія крытэрыі якаснага фота?

— Фатаграфія павінна выклікаць пачуцці. Я вучу сваіх студэнтаў гэтаму: калі вы зрабілі фатаграфію і вашы калегі ў газеце пры калектыўных праглядах маўчаць, то гэта фатаграфія нікуды не годная; а калі вашы калегі яшчэ на ўзроўні вёрсткі нумара пачалі охаць, захапляючыся, значыць, вы зрабілі ўдалае фота. Я вельмі люблю фотафільм “Мая Беларусь”, створаны па заказе Урада Беларусі для Гановерскага кірмашу. Ён быў зроблены 15 гадоў назад, але па-ранейшаму ўражвае. Гэты фільм у партрэтным жанры расказвае пра Беларусь. Там ёсць партрэт пісьменніка Кандрата Крапівы, скульптара Івана Міско, спевака Уладзіміра Мулявіна… Іх аўтар — Юрый Іваноў. Юрыя Сяргеевіча я лічу геніяльным фатографам і сваім настаўнікам. Яшчэ калі быў сам студэнтам, глядзеў на яго фотаздымкі і плакаў: “Божа, вось так трэба фатаграфаваць!”

— А што вас настолькі ўразіла ў фатаграфіях Юрыя Сяргеевіча? Пытаюся не проста так. Я добра знаёмы з яго творчасцю. Рабіў пяць гадоў назад з ім інтэрв’ю.

— У канцы 70-х я быў вельмі ўражаны яго рэпартажам з мінскага цырка. Ён сфатаграфаваў не толькі арэну, розных там сілачоў, але і гледачоў. Там прысутнічала філіпінская дэлегацыя, і ён яе ў асноўным здымаў. Гэта былі такія эмоцыі! І гэта была такая розніца з усімі тымі фота, якія друкавалі ў той час нашы газеты: чыноўнікі з абавязковым тэлефонам каля вуха, перадавікі вытворчасці, якія схіліліся над нейкім чарцяжом, даяркі, якія ўтароплена глядзяць на сваіх кароў… Гэта ўсё былі пастановачныя нежывыя кадры. А ў Іванова на фотаздымках было само жыццё.

— Ці маглі б вы назваць каго-небудзь з сённяшніх маладых газетных фатографаў, якім у будучыні “пагражае” слава мэтра?

— На жаль, не. Я пастаянна праглядаю ўсе нашы газеты. Бачу прыгожыя якасныя фотаздымкі і твары цудоўныя. Але каб ухапіцца за нешта, каб захацець пазнаёміцца асабіста з нейкім фотакарэспандэнтам… Няма такога. Хаця… Аксанай Манчук, маёй выпускніцай, я магу ганарыцца. Мы з ёй вывучалі Анры Карцье-Брэсона, Аляксандра Родчанку, Роберта Капа, і я бачыў, як пры знаёмстве з фоташэдэўрамі ў яе галаве адкладваліся нейкія адбіткі, якія потым выліліся ў яе ўласных фота. Дарэчы, Аксана вельмі крохкі чалавек, нават фізічна. Часам назіраю, як яна шпацыруе па праспекце: здаецца, яе фотаапарат з магутным аб’ектывам большы, чым яна сама. Але яе свядомасць, яе здольнасці кампенсуюць гэта. І ты разумееш, што гэта вельмі таленавіты чалавек. Яна перамагае ў самых розных фотаконкурсах. Яе фішка — у выбары нечаканага ракурсу і нечаканай кропкі здымкі.

— Ці патрэбны жыццёвы вопыт фатографу? Як, скажам, пісьменніку ці мастаку…

— Патрэбны. Але тут ёсць свае нюансы. У свой час я сустракаўся з Аляксандрам Дзітлавым. Спытаў у яго: “А вы зараз фатаграфуеце?” На што ён шчыра прызнаўся: “Цяпер ужо не. Рукі дрыжаць”. Яму 90 гадоў было.

— Што з вашага ўласнага творчага жыцця вам найбольш сёння ўспамінаецца? Якія фота?

— Ды іх было так шмат… Лось у мінскім батанічным садзе — адкуль ён там узяўся? Выпуск новага трактара — гэта ж была падзея для ўсёй краіны. З’яўленне ў Мінску Ёсіка Ямасаі, жонкі Бранка Вукеліча, аднадумца Рыхарда Зорге, — гэта была для мяне наогул выбітная падзея!

— Віктар Іванавіч, а як нараджаліся вашы кнігі па фотажурналістыцы?

— Кожны чалавек на самай справе гультай у душы. І я таксама не выключэнне. Калі мне надакучыла цягаць велізарныя сумкі з сабранымі дакументамі з маёй практыкі, я вырашыў зрабіць з іх кнігу. Так нарадзілася манаграфія “Асновы фотажурналістыкі”, потым — “Залатое сячэнне фатаграфіі”, “Фотажурналістыка ў працэсе трансфармацыі медыяпрасторы”.

— Ці ёсць у вас нейкія запаветныя мары?

— Ёсць адна. Каб у нас была створана “Энцыклапедыя беларускай фотажурналістыкі”. Мы ведаем пра Анры Карцье-Брэсона, але не ведаем нічога пра Уладзіміра Лупейку, Юрыя Іванова, Аляксея Лукашова, Анатоля Клешчука і дзясяткі іншых нашых класных фатографаў. Кожны з гэтых людзей — легенда. Узяць хоць бы Лупейку. У 1941 годзе ён у Брэсце фатаграфуе здраднікаў, нацыстаў і адпраўляе свае фотаздымкі на Вялікую зямлю праз партызанскі атрад. Ёсць фотаздымак, дзе ён з аўтаматам і фотаапаратам. Гэта чалавек, які хацеў расказаць усяму свету пра тое, што ёсць жыццё і што ёсць смерць. Ён заслугоўвае, каб быць у энцыклапедыі. А Аляксей Лукашоў! Аднойчы ён мне расказаў, за што атрымаў ордэн Чырвонага Сцяга. Яму было 14 гадоў, і ён атрымаў загад забіць здрадніка, былога міліцэйскага начальніка, які прадаўся немцам. І ён забіў яго. Але вы разумееце, што такое для 14-гадовага падлетка забіць чалавека?

— Як такія людзі пасля ўсяго, што перажылі, яшчэ маглі трымаць у руках фотаапарат?

— А гэта божы дар — трымаць фотаапарат і таленавіта фатаграфаваць. І калі чалавек адчувае, што ў яго ёсць гэты талент, ён жыць без гэтага не можа. Такі талент не ў кожнага ёсць. Таму масавасці ў фотасправе ніколі не будзе.

Гутарыў Мікола ЧЭМЕР.
Фота аўтара.