Знайсці водгук у сэрцы дзіцяці

Цэнтр карэкцыйна-развіццёвага навучання і рэабілітацыі Партызанскага раёна Мінска стаў пераможцам гарадскога этапу рэспубліканскага конкурсу “Лепшая ўстанова спецыяльнай адукацыі” і прыме ўдзел у заключным этапе выпрабаванняў. Дырэктар цэнтра Людміла Георгіеўна Дрозд працуе ва ўстанове з першых дзён яе існавання і сёлета была адзначана значком “Выдатнік адукацыі”. Яна расказала аб прыярытэтных кірунках развіцця цэнтра, сучасных адукацыйных тэхналогіях, якія выкарыстоўваюць педагогі ўстановы, аб іх супрацоўніцтве з замежнымі арганізацыямі і аб дзейнасці на базе цэнтра філіяла кафедры клінічнай псіхалогіі БДПУ імя Максіма Танка.

Чым раней, тым лепш

ЦКРНіР Партызанскага раёна Мінска — адзін з самых даўніх у краіне. Ён працаваў яшчэ ў 1992 годзе як псіхолага-медыка-педагагічная кансультацыя. Але бацькі, звяртаючыся па кансультацыю з прычыны парушэнняў у сваіх дзяцей, адчувалі патрэбу і ў карэкцыі гэтых парушэнняў. У выніку кансультацыя ператварылася ў дыягностыка-рэабілітацыйны цэнтр, спецыялісты якога распачалі карэкцыйна-развіццёвыя заняткі з дзецьмі.
Галоўная перадумова развіцця любой арганізацыі — добрыя кадры. Спачатку ў педагагічны калектыў уваходзілі 4 чалавекі, сёння іх — 46. Новыя работнікі — рэдкасць для цэнтра, кожны другі супрацоўнік працуе больш, чым 10 гадоў.
— Самая галоўная праблема педагогаў, асабліва тых, якія кожны дзень маюць зносіны з дзецьмі з сур’ёзнымі парушэннямі, — эмацыянальнае выгаранне, — адзначае Людміла Георгіеўна. — Да болю і пакут, якія перажываюць бацькі за сваіх дзяцей, прывыкнуць немагчыма, міжволі педагогі спачуваюць ім, а значыць, “згараюць” разам з імі. Часам і бацькі настолькі спустошаныя, што нават заводзяць з намі размову пра змяшчэнне дзіцяці ў інтэрнат. І задача педагогаў — упэўніць іх у адваротным, у тым, што яшчэ не ўсё страчана і іх дзіцяці ёсць да чаго імкнуцца. Галоўнае, каб яно засталося ў сям’і. Каб эфектыўна працаваць у такіх умовах, педагогам неабходна шукаць новыя стымулы і рэзервы для дзейнасці — найноўшыя тэхналогіі, змястоўную літаратуру, разумных настаўнікаў, выкарыстоўваць усё, што можа стаць матывам да далейшай пазітыўнай работы. І яны знаходзяць такія рэзервы.
Сучасная практычная дзейнасць без навукі нішто. Два гады назад мы заключылі дагавор аб супрацоўніцтве з БДПУ імя Максіма Танка, і ў цэнтры быў адкрыты філіял кафедры клінічнай псіхалогіі факультэта псіхалогіі. Мы адчуваем дапамогу навукоўцаў пры аказанні карэкцыйнай дапамогі дзецям з АПФР, выкарыстоўваем, у прыватнасці, дыягностыку на псіхолага-медыка-педагагічнай камісіі і нейрапсіхалагічныя методыкі ў рабоце з дзецьмі. Наш цэнтр распрацоўвае праграму нейрапсіхалагічнага су-праваджэння дзіцяці ранняга ўзросту, за што атрымаў грант Мінгарвыканкама ў 2013 годзе. Заўважу, што з дзецьмі ад нараджэння да 3 гадоў мы займаемся прафілактычнай і карэкцыйнай работай: ажыццяўляем прафілактыку другасных парушэнняў, каб папярэдзіць магчымую інвалідызацыю малышоў. Чым раней распачата работа з дзіцем, тым больш верагодна, што вынік будзе пазітыўным.
— Калі дзіця, напрыклад, дрэнна выконвае пісьмовыя работы, гэта не значыць, што трэба павялічваць колькасць такіх работ, — гаворыць настаўнік-дэфектолаг Ларыса Міхайлаўна Рыбачонак. — Парушэнне пісьма варта разглядаць як сімптом, а прычына яго можа быць звязана з парушэннем фанематычнага слыху. І пачынаць карэкцыю неабходна менавіта з прычыны. Або іншы прыклад: дзіця пайшло ў школу, і ў яго дысграфія, прычына якой — парушэнне маўленчага аналізу і сінтэзу і прасторавага ўспрымання. Дзіця, напрыклад, не можа арыентавацца, колькі месца яму адступіць на старонцы сшытка, перад тым як пачаць пісаць. І ўсё таму, што ў яго ў раннім узросце не сфарміраваўся перыферычны зрок і ўспрыманне свайго цела ў прасторы, што з ім ніхто не працаваў у гэтым кірунку. Падобныя праблемы спецыялісты нашага цэнтра стараюцца папярэдзіць, калі працуюць з дзецьмі да 3 гадоў.
— Калі дзіця толькі нарадзілася і ў яго ёсць парушэнні развіцця, бацькі часта ў разгубленасці, і задача спецыялістаў — дапамагчы ім зразумець малыша, навучыць, як развіваць яго, — адзначае педагог-псіхолаг, спецыяліст па ранняй комплекснай дапамозе цэнтра Святлана Юр’еўна Вярбіцкая. — Акрамя дыягностыкі, мы праводзім у цэнтры анкетаванне, збіраем у бацькоў анамнестычныя даныя аб дзіцяці. На кансультацыі, як правіла, запрашаем абодвух бацькоў, паколькі яны бачаць сітуацыю па-рознаму. Трэба адзначыць, што ёсць бацькі, якія праяўляюць кампетэнтнасць, даведваюцца аб самых дробных дэталях парушэнняў свайго дзіцяці і дзейнічаюць правільна. Аднак так бывае не заўсёды. Таты часта саромеюцца хворага дзіцяці, насуперак фактам даказваюць, што яно такое, як і ва ўсіх, звычайнае. Хтосьці з бацькоў настойліва просіць спецыялістаў “вылечыць” дзіця, зрабіць яго паўнацэнным. Жадаючы дапамагчы свайму малышу, бацькі могуць шмат сіл і часу патраціць на яго рэабілітацыю, але пры падборы методык арыентавацца толькі на ўласнае бачанне праблемы, а не на меркаванне спецыялістаў. Такім чынам губляецца і час, які вельмі каштоўны, і грошы, што маглі б пайсці на развіццё ў дзіцяці тых функцый, якія трэба развіваць у першую чаргу (слыхавога і зрокавага ўспрымання, дробнай і буйной маторыкі, інтэлектуальных здольнасцей).
Часам непрыемна назіраць за ўзаемаадносінамі бацькоў, калі яны абвінавачваюць адно аднаго ў праблемах дзіцяці. У нашым цэнтры працуе сямейны псіхолаг. У залежнасці ад вастрыні ўзаемаадносін паміж татам і мамай ён з кожным праводзіць работу — карэкцыйную, прафілактычную або асветніцкую. Спецыялісты цэнтра ў гэтым пытанні супрацоўнічаюць з паліклінікай. На базе цэнтра праходзіць трэнінг для бацькоў — “Паспяховае бацькоўства”. Для груп, у склад кожнай з якіх уваходзяць 12 бацькоў (як правіла, тых, што наведваюць кабінет ранняй дапамогі цэнтра), праводзіцца 8 заняткаў. На іх бацькі не толькі атрымліваюць кансультацыі, але і аналізуюць пэўныя праблемныя сітуацыі, дзеляцца асабістым вопытам. Яны нават пішуць эсэ, у якіх адкрыта расказваюць аб тым, адкуль бяруць сілы для далейшай барацьбы за жыццё і здароўе сваіх малышоў, выказваюць часам надзвычай цікавыя і сур’ёзныя думкі, якія здольны дапамагчы любому чалавеку, што апынуўся ў складанай сітуацыі.
На кожнае дзіця ў цэнтры збіраецца партфоліа яго дасягненняў, пачынаючы з моманту, калі яно пераступіла парог установы, і да выпуску. Цэнтр звычайна наведваюць дзеці дзвюх катэгорый: дзеці-інваліды з цяжкімі і множнымі парушэннямі ў развіцці, якія займаюцца там кожны дзень, і дзеці, якія наведваюць звычайныя ўстановы адукацыі і прыходзяць у цэнтр толькі некалькі разоў на тыдзень на карэкцыйна-развіццёвыя заняткі да настаўніка-дэфектолага або псіхолага. Яны маюць парушэнні маўлення, слыху, зроку, парушэнні эмацыянальна-валявой сферы.
Ёсць у гісторыі цэнтра і прыемная падзея: упершыню за 20 гадоў яго работы спецыялісты накіравалі двух выхаванцаў — хлопчыкаў з аўтызмам, якія займаліся ў ЦКРНіР на пастаяннай аснове, у першы клас звычайнай школы № 108 Мінска.

Рэзервы для развіцця

Адзін з найважнейшых і галоўных кірункаў дзейнасці карэкцыйнага цэнтра — супрацоўніцтва з міжнароднымі арганізацыямі. 27 працэнтаў спецыялістаў установы прайшлі навучанне за мяжой — у Германіі, Італіі, Вялікабрытаніі, вывучалі вопыт гэтых краін, пераймалі новыя замежныя тэхналогіі і методыкі.
— Бадай, самая першая методыка, па якой у нашым цэнтры праводзіўся эксперымент, — методыка Марыі Мантэсоры, — узгадвае дырэктар цэнтра Людміла Георгіеўна. — Прымяняем таксама элементы арт-тэрапіі і казкатэрапіі. Ёсць ва ўстанове кабінет фітатэрапіі і хроматэрапіі, дзе праводзіцца карэкцыя дзіцячых парушэнняў з выкарыстаннем раслін і кветак, іх водараў, а таксама з улікам той атмасферы, якая ствараецца пры дапамозе колеру і святла. Для таго каб наладзіць узаемадзеянне з выхаванцамі, якія не ўмеюць размаўляць, мы выкарыстоўваем падтрымліваючыя камунікатыўныя сродкі. Гэта фотаздымкі, карцінкі і сімвалы. Спачатку вучым дзяцей суадносіць прадмет з карцінкай, пасля — карцінку з сімвалам, затым пераходзім толькі на сімвалы. Калі, напрыклад, дзіця хоча есці, піць або нешта яшчэ, яно паказвае на сімвал. Асабліва гэта важна для дзяцей з аўтызмам. Выкарыстоўваем і амерыканскую праграму Бартмекер па падтрымліваючай камунікатыўнасці.
— Інтарэсы і эмацыянальны стан дзяцей з сур’ёзнымі абмежаваннямі для нас у многім закрытыя, іх псіхалагічнае ўспрыманне і рэакцыі на ўчынкі тых, хто побач, праяўляюцца слаба, — адзначае настаўнік класа для дзяцей з цяжкімі множнымі фізічнымі і псіхічнымі парушэннямі Кацярына Алегаўна Рагожнікава. — Але ў сістэме спецыяльнай адукацыі ёсць шмат мэтавых распрацаваных праграм і камунікатыўных сродкаў, якія дапамагаюць не толькі даносіць да дзяцей інфармацыю, але і атрымліваць яе ад іх. Узаемадзеянне адбываецца не толькі праз зрок, але і праз слых, тактыльнае ўспрыманне, скуру. Існуе, напрыклад, метад базальнай стымуляцыі. З дапамогай спецыяльна падабраных матэрыялаў і выканання пэўных практыкаванняў дзіця можа адчуць шчыльнасць свайго цела і яго контуры. Выкарыстоўваюцца такія прыёмы, як дотык, расціранне, націсканне, прымяняюцца таксама цацкі для развіцця вестыбулярнага апарату — прадметы, якія рухаюцца, вібрыруюць, мяняюць колер, гучанне. Ствараецца кантраст халоднага, гарачага і цёплага, моцнага і слабага — ідзе пошук спосабаў і тэхналогій, якія адкрыюць больш шляхоў для пранікнення ва ўнутраны і эмацыянальны свет дзяцей з абмежаваннямі. Актыўна прымяняюцца тыя методыкі і тэхналогіі, якія распрацаваны за мяжой, але магчымасці для творчай іх інтэрпрэтацыі ў нашых педагогаў заўсёды ёсць.
Калі я з мэтай удасканалення вопыту па спецыяльнай адукацыі была ў Германіі, нам падчас адной з сустрэч прапанавалі вялікую праграму па вывучэнні эргатэрапіі — кірунку, які дазваляе падбіраць лячэнне для цяжкіх дзяцей (з 4—5 ступенямі страты здароўя). З чаго неабходна пачынаць? З правільнага пазіцыяніравання дзяцей, асабліва дзяцей з ДЦП. З умення расслабіць іх, надаць іх целу такую позу, пры якой гасяцца тонусы, знікаюць паталагічныя рэакцыі і дзецям становіцца камфортна. Пры гэтым з дапамогай спецыяльных сродкаў — падушак, валікаў, кліноў, штучна створаных цяжкасцей для рук і г.д., — вызваляюцца галава, лёгкія, рукі дзяцей. Яны настройваюцца на станоўчыя зносіны і пазітыўныя эмацыянальныя рэакцыі, на зрокавы кантакт.
Найважнейшым сродкам падтрымліваючай камунікатыўнасці з’яўляецца музыкатэрапія. У дзейсным яе выкарыстанні нам дапамагаюць калегі з Вялікабрытаніі, з Універсітэта Роўхэмптан (Лондан). Старшы выкладчык кафедры музычнай тэрапіі ўстановы Ліза Маргетс працуе над доктарскай дысертацыяй на тэму “Даследаванне ўзаемадзеяння з дзецьмі, якія маюць комплексныя патрэбы, з выкарыстаннем музыкі як дыялогавага асяроддзя для гульні”. Яна прапанавала далучыцца да сваёй работы беларускім калегам. Паміж універсітэтам і цэнтрам быў заключаны дагавор аб супрацоўніцтве.
— Каб дзіця пачало цікавіцца заняткамі, трэба, каб яно ўключылася ва ўзаемадзеянне з педагогам з дапамогай музыкі, голасу, музычных інструментаў. Музыка — той чароўны ключ, які адчыняе самыя закрытыя і аддаленыя ад усіх дзіцячыя сэрцы, — гаворыць музычны кіраўнік цэнтра Вольга Мікалаеўна Варанкова. — Не толькі спевамі і музычнымі гульнямі, але і інтанацыяй педагога, яго ўменнем правільна рэагаваць і адзначаць галасавыя эмоцыі дзіцяці. Напрыклад, педагог імітуе галасавыя рэакцыі дзіцяці і тым самым выклікае ў яго водгук.
Музычны кіраўнік выкарыстоўвае на занятках не толькі звыклыя для нас інструменты, напрыклад, гармонік, але і нетрадыцыйныя, якія прапанавалі замежныя калегі. Гэта “барабаны, якія гавораць” — набор бонга (два невялікія здвоеныя барабаны), або “акіянічны” барабан, яны падбіраюцца ў залежнасці ад патрэб дзіцяці. У ход ідуць бразготкі, клавіятура, набор вісячых званочкаў і маленькіх талерак, бамбукавая палачка, якая ўзнаўляе гукі дажджу, “какосавыя далонькі” і іншае. Лячэбны эфект аказваюць рытм і тэмп, вібрацыі гучання інструментаў. Дзеці ж рэагуюць на іх гучанне па-рознаму: адны замаўкаюць і ўважліва слухаюць, некаторыя вакалізуюць, дэманструюць радасць — іх рэакцыя залежыць ад структуры парушэнняў. Устанавіць кантакт пры дапамозе музыкі магчыма амаль з усімі дзецьмі, нават з тымі, у якіх сур’ёзныя праблемы з камунікатыўнасцю, напрыклад пры аўтызме.

* * *

— Спонсары — яшчэ адзін рэзерв развіцця цэнтра, — заўважае дырэктар Людміла Георгіеўна. — У нас даволі трывалая матэрыяльная база: у кожным пакоі ўстановы — камп’ютар і тэлевізар для дзяцей, усім неабходным абсталяваны сенсорны пакой. Калі ўспомніць, як мы пачыналі больш за 20 гадоў назад, як прасілі дапамогі, то нам рэдка хто ішоў насустрач. Зараз мы атрымліваем пэўныя сумы грошай, як асабістыя сродкі людзей, так і сродкі прадпрыемстваў. У свядомасці грамадства, відаць, адбыўся прагрэс: людзі разумеюць, што ніхто з іх не застрахаваны ад такіх праблем, яны самі тэлефануюць і прапаноўваюць дапамогу. Ёсць у нас і замежныя спонсары. За іх сродкі мы, напрыклад, набылі дарагую рэч, пра якую раней нават марыць не маглі, — спецыяльны ліфт для перамяшчэння калясачнікаў па лесвіцы.

Надзея ЦЕРАХАВА.
Фота аўтара.