Педагогі з вучнямі 1-й сярэдняй школы Веткі імя А.А.Грамыкі актыўна ўдзельнічаюць у рабоце па ўстанаўленні абставін генацыду насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны і ў пасляваенны перыяд. Каардынуе іх дзейнасць Марыя Худзякова — настаўніца гісторыі, кіраўнік школьнага народнага музея баявой і працоўнай славы, якая ўваходзіць у рабочую групу Веткаўскага раёна па ўстанаўленні абставін генацыду. Падрабязнасці — у матэрыяле карэспандэнта “Настаўніцкай газеты”.
Сумесная сістэмная работа
У нядаўнім інтэрв’ю МТРК “Мир” Прэзідэнт Беларусі сказаў: “Мы лічылі, што ў нас кожны чацвёрты чалавек загінуў. Нічога падобнага: кожны трэці загінуў, мы гэта дакладана ведаем. Я баюся, каб яшчэ больш не было…” Далей Аляксандр Лукашэнка прывёў факты: “На помніку ў Хатыні напісана, што недзе каля 680 вёсак было спалена і знішчана. Цяпер мы ўжо маем больш за 800. Гэтая лічба расце, баюся, да 1000 дарасце. Тое ж і з загінулымі”.
Марыя Худзякова, яе калегі і вучні 1-й веткаўскай школы дапамагаюць работнікам раённай пракуратуры і Следчага камітэта ў рабоце па ўстанаўленні абставін генацыду. Пра тое расказала настаўніца, калі знаёміла з работай школьнага музея.
Узаемадзеяннем са школай задаволены і пракурор Веткаўскага раёна Сяргей Сініцкі. Дарэчы, у маі 2024-га Марыя Худзякова, як і яе муж Сяргей Худзякоў, начальнік райаддзела Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь, узнагароджаны юбілейным медалём “80 гадоў вызвалення Гомельскай вобласці ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў”: за захаванне гістарычнай памяці, асабісты ўклад у зберажэнне гісторыка-культурнай спадчыны Веткаўскага раёна, за ўклад у патрыятычнае выхаванне падрастаючага пакалення.
Настаўніца паспрыяла нашай сустрэчы з пракурорам і актыўна ўдзельнічала ў размове. Прыводзіліся канкрэтныя факты пра знішчаныя ў раёне вёскі. Да таго, як пачалося расследаванне крымінальнай справы па генацыдзе, лічылася, што ў Веткаўскім раёне падчас вайны захопнікі знішчылі 29 вёсак. А цяпер вядома пра 35. Дабавілася шэсць, пра якія не згадвалася раней.
Вядома ж, пракуратура і Следчы камітэт у значна большым аб’ёме, чым школа, працуюць па тэме генацыду. Вывучаюцца архіўныя матэрыялы, удакладняюцца даныя ў розных крыніцах, у тым ліку і праз апытанне сведкаў злачынстваў, іх нашчадкаў. Сяргей Дзмітрыевіч расказваў пра тое падрабязна. Пошукавікі са школы, найперш Марыя Вячаславаўна, дапамагаюць устанавіць раней невядомыя месцы пахаванняў ахвяр вайны — мірных жыхароў, знішчаных захопнікамі. Пры гэтым аналізуюцца акты надзвычайнай дзяржаўнай камісіі, якая працавала пасля вайны ў вызваленых раёнах. Фарміруецца і папаўняецца вялікая электронная база даных па фактах генацыду. Сяргей Сініцкі паведаміў пра 906 мірных жыхароў, якія сталі ахвярамі генацыду ў межах Веткаўскага раёна — з улікам ранейшага адміністрацыйнага дзялення.
Пракурор Веткаўскага раёна Сяргей Сініцкі выступае на мітынгу ў памяць аб ахвярах генацыду
“Марыя Вячаславаўна з самага пачатку ўваходзіць у раённую рабочую групу, якая даследуе абставіны генацыду, — адзначае пракурор. — Нароўні з прафесійнай следчай дзейнасцю ў гэтай справе ёсць вялікі пласт аналітычнай работы, нават навуковай, і ў ёй задзейнічаны людзі розных прафесій.
У нашым раёне, як і ў іншых па краіне, распараджэннем райвыканкама створана рабочая група. Мэта работы прапісана так: устанаўленне абставін генацыду і ўвекавечанне памяці ахвяр тых злачынстваў. Розныя людзі ўключаны ў групу, сярод іх работнікі культуры, ідэалогіі, сістэмы адукацыі. Кожны робіць свой уклад у агульную справу. Падключаны сельвыканкамы: іх старшыні апытваюць мясцовых старажылаў, якія валодаюць не зафіксаванай у іншых крыніцах інфармацыяй. Папрасілі іх удакладніць: што помняць пра ваенны і пасляваенны час, хто што калі расказваў. Да такой работы звяртаемся і пры расследаванні іншых абставін. Скажам, выяўляем факты пра дзейнасць у рэгіёне ў ваенны перыяд банды Баглая, пра якую ёсць звесткі ў гістарычных крыніцах. Яна супрацоўнічала з фашысцкай Германіяй напрамую — па сутнасці, гэта былі тыя ж паліцаі. Банда займалася выяўленнем партызанскіх атрадаў, знішчала партызан, былі нападзенні на мясцовае насельніцтва, рабаванні: у людзей забіралі ежу і рэчы. Мы паднялі вялікі пласт злачыннай дзейнасці, рыхтуем справы на разгляд Вярхоўнага Суда, якія туды накіроўвае Генпракуратура ў дачыненні да тых, хто здзейсніў злачынствы, але іх раней не асудзілі ці яны памерлі. Падобныя справы не маюць тэрміну даўнасці, правасуддзе дае ацэнку дзейнасці злачынцаў”.
Факты з дакументаў і жывы боль
У музеі, якім кіруе Марыя Худзякова, частка экспазіцыі прысвечана генацыду беларускага народа і размяшчаюцца адпаведныя матэрыялы. Некаторыя з іх былі там і да таго, як была заведзена справа па генацыдзе. “Педагогі школы, вучні ўдзельнічаюць у аглядзе, вывучэнні дакументаў, — гаворыць Марыя Вячаславаўна. — У раён прыходзілі фільтрацыйныя справы, якія захоўваюцца ў дзяржархівах. Тонкія, максімум лістоў па 12. Як правіла, там ёсць аўтабіяграфія чалавека, падрабязная анкета-апытальнік, тлумачэнні і апытанні, узятыя супрацоўнікамі сілавых органаў, пра тое, што чалавек не знаходзіўся на службе Германіі. Бачым тлумачэнні: пры якіх абставінах туды трапіў, чым у лагеры ці іншым месцы займаўся, як прыйшло вызваленне… Сустракаюцца далучаныя да спраў лагерныя працоўныя кніжкі на нямецкай мове — з некаторых зрабілі копіі, гэта ўжо экспанаты для экспазіцыі па генацыдзе”.
Сяргей Сініцкі паказаў некаторыя фільтрацыйныя справы. З іх бачна, як няпроста складваліся лёсы мірных людзей, якія траплялі ў жорны вайны. Фільтрацыйных спраў па БССР было створана ў пасляваенны час звыш 35 тысяч. Калі яны накіроўваліся ў раён, то Марыя Худзякова і яе памочнікі дапамагалі работнікам Следчага камітэта, пракуратуры іх праглядаць, аналізаваць, на нечым важным засяроджваць увагу. Якую задачу яны пры гэтым ставілі? Што шукалі? “Найперш тых шукалі, хто жыў, меў дачыненне да гэтай тэрыторыі, — сказаў Сяргей Сініцкі. — Справы былі адабраны ўвогуле па вобласці. Людзей з Веткаўшчыны ў іх мала, мы высвятлялі, ці могуць быць жывыя іх сваякі ці яны самі. Да таго ж у некаторых фільтрацыйных справах ёсць лісты з лагераў — мы рабілі з іх копіі. Лагернікі з Германіі пісалі сваякам: “У нас тут усё добра…”
Як траплялі такія “агіткі” ў Беларусь, невядома, толькі ж яны ў фільтрацыйных справах ёсць. “Прывозілі папкі, мы вось тут працавалі з Сяргеем Дзмітрыевічам, потым са школьнікамі ў дэталі па ксеракопіях, зробленых з яго дазволу, унікалі, калі трэба было, — гаворыць Марыя Худзякова. — А справа ў тым, што многіх тады падманулі: нехта паддаўся прапагандзе і ў Нямеччыну з’язджаў добраахвотна. Бачачы такое, часам думаю: і сёння некаму здаецца, што на Захадзе — рай… Тады фашысты казалі: там залатое жыццё, рэйх квітнее… І вось лісты адтуль: “Нам добра…” А ў пратаколах бачым зусім іншае: кармілі дрэнна, абыходзіліся як са скацінай — і цяжкая праца дзень пры дні. І вось, бачачы такое, школьнікі пачынаюць разумець: ёсць дзве версіі таго, як жылося беларусам у Германіі. Так што і тады былі хітрасць, падман, дэзынфармацыя — фэйкі. Для сялян і лістоўкі захопнікі расклейвалі на рускай мове, сэнс якіх у наступным: зямля ваша, вы толькі дапамагайце нам — і ўсё ў вас добра будзе, і ўсё будзе ваша… Такая фэйк-лістоўка ёсць і ў нашым музеі”.
У дадатак да цікавай размовы Марыя Худзякова паказала ксеракопію з крымінальнай справы — іх таксама пераглядаюць — па якой праходзіла сведкай былая партызанка настаўніца гісторыі 1-й веткаўскай школы ў 1949—1969 гадах Геня Залманаўна Дынькіна. Школьны музей адкрыўся ў 1973-м, і яна прыклала для гэтага шмат намаганняў, большасць экспанатаў першай экспазіцыі сабрала разам з вучнямі. Сведчыць настаўніца пра чалавека, які быў у атрадзе, а праявіў сябе як здраднік. Урэшце яго знайшлі, арыштавалі летам 1947-га, завялі крымінальную справу, аддалі пад суд.
Ахвяры варожай хлусні
Усплывае і такое: не ўсе, хто ў ваенны час прымусова працаваў на Германію, сапраўды былі ахвярамі нацыстаў. “Калі чалавек добраахвотна перайшоў на бок ворага — трэба высветліць, — пасвячае ў тонкасці справы пракурор. — Былі жанчыны, скажам, якія паехалі за мужамі, бо за немцаў замуж павыходзілі. Не гвалтам іх вывезлі. Мэта ў іх была — выйсці замуж за немца. І потым яны праходзілі ўсё, як кажуць, ад пачатку і да канца. З’язджалі з імі ў Нямеччыну — асабліва часта, калі Чырвоная Армія наступала. Мы бачылі фільтрацыйную справу: грамадзянка БССР з’ехала. Якая прычына? Высвятляецца: не таму, што пагналі ў рабства — сама пайшла за немцам. Не масава, але і такое было. Потым — рэальнасць: муж забыў пра яе, кінуў, загінуў… Яна ў баўара працавала, каб выжыць, прыбіральшчыцай пры бальніцы. Ахвяра? Хіба? Матыў першапачатковы: захацела салодкага жыцця і сама з’ехала. З рознымі фільтрацыйнымі, крымінальнымі справамі школа і асабіста Марыя Вячаславаўна нам вельмі дапамаглі”.
Марыя Худзякова паказвае салідны “Каталог помнікаў ваеннай гісторыі, размешчаных у населеных пунктах Веткаўскага раёна Гомельшчыны”. Да гэтай пошукавай, аналітычнай работы яе таксама падштурхнула дзейнасць у складзе рабочай групы. Настаўніца адзначае: “Па тых вёсках, якія, расследуючы справу, аглядалі работнікі пракуратуры і Следчага камітэта, мы склалі гэты каталог. Вялікая праца праведзена і школай. Напрыканцы 2024 года мы з настаўніцай гісторыі Анжэлай Уладзіміраўнай Ніколінай былі ў Гродне, на ХІІІ Каложскіх адкрытых абласных навукова-адукацыйных чытаннях “80-годдзе Перамогі: памяць і духоўны вопыт пакаленняў”. І там гэтая работа маёй калегі адзначана дыпломам ІІІ ступені. Для нас гэта вялікі поспех”.
Цяпер каталог дапрацаваны — таксама дзякуючы цеснаму супрацоўніцтву з раённай пракуратурай і Следчым камітэтам.
Што ўразіла ўдзельнікаў рабочай групы, калі яны паглыбляліся ў факты генацыду, чужога болю? Марыя Вячаславаўна згадала дзяўчат-дурніц, жанчын, якія па салодкае жыццё самі, нібы ў пастку, з’ехалі ў няволю. Як можна быць такімі наіўнымі, спадзявацца, што ворагі, якія прыйшлі на тваю зямлю са зброяй, зробяць цябе шчаслівай?
Сяргей Дзмітрыевіч прызнаецца, што яго ўвогуле цяжка чымсьці здзівіць: “Мы па родзе службы ўсякае бачым… Але фільтрацыйныя, крымінальныя справы ўтрымліваюць факты пра жудасныя выпрабаванні, праз якія праходзілі людзі, пра зверствы нацыстаў, якія халодзяць душу. Асабліва спачуваеш непаўналетнім, якіх з бацькамі зганялі ў няволю. А там есці не было чаго, жылі ў бараках, на падлозе спалі, у міску адну на пяцярых бурду налівалі. І гэта не прыдумкі — дакументы ёсць, пратаколы допытаў”.
…Марыі Худзяковай першыя месяцы тры, як пачала знаёміцца з фільтрацыйнымі справамі, тыя людзі ўсё сніліся. Вельмі цяжка было чытаць і эмацыянальна перажываць тыя гісторыі. А потым псіхіка, відаць, адаптавалася да стрэсаў, і розум падказаў: не трэба самаразбурацца, бо ў даўняй трагедыі ўжо нічога не пераменіш.
І яшчэ раз яна гаворыць пра тое, як яе ўразіла даверлівасць людзей — ужо тых, якіх на нашай зямлі каты вялі на смерць: “Верыў жа хтосьці ў германскі рай. Фашысты выклікалі, зарэгістравалі, сказалі: будзеце і жыць добра — пойдзем з намі. Яны верылі… Нават калі ўжо іх павялі тут, у Ветцы, на расстрэл. У нас у музеі ляжаць памазкі для галення — мужчыны бралі іх з сабой, а таксама люстэрка, грабянец, лыжка, відэлец, іншыя рэчы першай неабходнасці. Верылі, што гэта “недзе там” спатрэбіцца. Простыя душой, даверлівыя людзі — такое ўвогуле славянам уласціва. Яны праходзілі праз лес, і ніхто не бег, уцячы не спрабаваў. А там расстрэльвалі. Ці немцы прыходзілі ў вёску і казалі: збірайце рэчы — паедзем. Дапаможам, вывезем за мяжу — там будзеце жыць добра. І ўсіх у рабства, усю сям’ю… І так па многіх пратаколах, практычна па ўсіх вёсках Веткаўшчыны”.
Пра тых “дабрадзеяў”, іх звярыную сутнасць усім варта памятаць — і дзецям, унукам расказваць. Каб ведалі, памяталі, не паддаваліся на фэйкі. А якімі словамі называць тыя злачынствы? Мы называем іх генацыдам. І мільёны ахвяр вайны па-ранейшаму шэпчуць у нашы розумы словы чэшскага антыфашыста Юліуса Фучыка: “Людзі, я любіў вас! Будзьце пільнымі…”
Іван ЖДАНОВІЧ
Фота аўтара
