Рэсурс пераадолення

Для таго каб управіцца з нядобрымі жыццёвымі падзеямі, чалавеку неабходны рэсурсы, у першую чаргу — псіхалагічныя, як унутраныя крыніцы пераадолення гэтых падзей, а траўма раздзяляе чалавека з яго рэсурсам. Для аказання псіхалагічнай дапамогі падлеткам, якія перажываюць крызіс, псіхолагу важна разумець, які крызіс перажывае падлетак, на якой стадыі пражывання крызісу ён знаходзіцца і якія стратэгіі пераадолення крызісу ён выкарыстоўвае. І тут неабходна вызначыць ужо існуючыя ў падлетка “рэсурсы, якія вылечваюць” і дапоўніць іх новымі стратэгіямі (асабліва калі крызіс адчуваецца як тупік).

Псіхалагічная работа з крызіснымі станамі заключаецца ў палягчэнні эмацыянальнага стану падлетка і выхадзе на канструктыўнае вырашэнне сітуацыі крызісу. Асноўнае правіла: крызісны стан патрабуе ад чалавека вялікіх намаганняў, каб выйсці на звычайны ўзровень жыцця, таму сітуацыю нельга “адпускаць”, яна павінна кантралявацца.

На пачатковым этапе работы з падлеткам, які перажывае крызіс, псіхолагу важна засяродзіцца на наступным:

— наладзіць унікальны, эмпатычны, падтрымліваючы кантакт;

— растлумачыць падлетку, што яго думкі, пачуцці і рэакцыі — гэта вынік крызісных змен, але ён можа актыўна ўдзель­нічаць у працэсе аднаўлення і яго перажыванні і паво­дзіны з’яўляюцца “нармальнымі” для гэтай сітуацыі.

Для арганізацыі псіхалагічнай работы з падлеткам важна ўлічваць “узровень крызісу, які перажываецца”, або тып крызісу.

  1. Руцінны крызіс: крызісная падзея не з’яўляецца псіхатраўмай, выклікае эмацыянальны дыскамфорт, абвостраны ўнутрыасобасныя супярэчнасці, у наяўнасці рэсурсы, сэнсы. Такі крызіс чалавек здольны пера­адолець сам. Дапамога: адрэагаванне негатыўных перажыванняў, навучанне самарэгуляцыі, пераадоленне ўнутраных супярэчнасцей.
  2. Значны крызіс: крызісная падзея можа з’яўляцца псіхатраўмай, моцны эмацыянальны дыскамфорт, з’яўляецца ўнутрыасобасны канфлікт, дэфіцыт рэсурсаў, верагод­насць страты сэнсаў. Дапамога: адрэагаванне негатыўных перажыванняў, актуалізацыя ўнутраных рэсурсаў, пошук сэнсаў, пераадоленне ўнутрыасобаснага канфлікту, псіхатэрапеўтычная дапамога.
  3. Востры крызіс: крызісная падзея з’яўляецца псіхатраўмай, вельмі моцны эмацыянальны дыскамфорт, страта асобасных рэсурсаў і сэнсаў, адчуванне ўнутрыасобаснага вакууму. Дапамога спецыфічная (псіхатэрапеўтычная, псіхіятрычная), крызісная інтэрвенцыя.

Тактыка работы псіхолага з падлеткам у залежнасці ад “стадыі крызіснага стану” можа заключацца ў наступным:

на стадыі “псіхічнага шоку” (перыяд дэзарганізацыі псіхічнай дзейнасці — да трох сутак з моманту псіхатраўмы): “быць побач”, актыўная прысутнасць, гаварыць павольна, пранікліва глядзець у вочы, больш маў­чаць, вытрымліваць тэрапеўтычныя паўзы, паказваць сваю зацікаўленасць, падтрымку.

на найбольш суіцыданебяспечных стадыях дэзарганізацыі (перыяд “пражывання” псіхатраўмы — ад сутак да двух тыдняў) і дэмабілізацыі (пе­рыяд поўнага ўсведамлення сітуацыі, якая склалася, яе бязвыхаднасці — ад некалькіх сутак да некалькіх тыдняў): дапамагчы пражыць падлетку моцныя пачуцці, умець спраўляцца з яго афектамі, звяртаць увагу на рэсурсную зону крызісу, зону магчымасцей, асаблівы кантроль за сітуацыяй.

на стадыях адаптацыі, “прыняцця” (перыяд рацыяналізацыі псіхатраўмы, уключэння яе (або яе наступстваў) ва ўнутрыасобасную карціну свету, а таксама вырашэння псіхатраўміруючай сітуацыі — некалькі тыдняў) і аднаўлення (перыяд нармалізацыі псіхічнай дзейнасці працягласцю  некалькі месяцаў): работа з тым, наколькі чалавек можа набірацца вопыту з пражытага крызісу і наколькі пражыты крызіс спрыяе яго асобаснаму росту.

З дапамогай наступных пытанняў можна захаваць і стабілізаваць стан, здароўе падлетка, дапамагчы яму свядома запусціць механізм “рэсурс пераадолення”, узяць сітуацыю пад кантроль і прыняць адказ­насць перад самім сабой — гэта і ёсць тэрапеўтычны працэс: у хуткім часе пасля траўматычнай падзеі: “Калі гэта здарылася, што ты рабіў, што адчуваў, што думаў? І што табе дапамагло, а што, наадварот, пагоршыла твой стан?”; праз нейкі час: “Што табе дапамагло справіцца з сітуацыяй, а што цябе прыгнятала?”, “Якія дзеянні іншых лю­дзей табе дапамаглі, а якія, наадварот, толькі ўзмацнялі твае перажыванні?”.

Выкарыстоўваючы мультымадальную мадэль BASIC Ph, можна ацаніць паводзіны чалавека, які змагаецца з крызісам, і выпрацаваць да яго эфектыўны падыход. Мадэль складаецца з шасці відаў стратэгій пера­адолення крызісу: вера, пачуцці, зносіны, уяўленне, пазнанне, фізічныя здольнасці (цела). Любы чалавек мае пэўны набор гэтых стратэгій — свой “код выжывання”. Адны стратэгіі могуць часта выкарыстоўвацца, а іншыя практычна не. І тут важна вызначыць ужо існуючыя “рэсурсы, якія вылечваюць” і дапоўніць іх новымі стратэгіямі (асабліва калі крызіс адчуваецца як тупік).

Некаторыя рэкамендаваныя спосабы і прыёмы аказання псіхалагічнай дапамогі падлеткам у крызісным стане:

Метафара. Выкарыстанне ўзораў, казак, прыпавесцей, выпадкаў з жыцця дазваляе глянуць на сітуацыю быццам збоку, бяспечна, знізіць суб’ектыўную значнасць праблемы, яе ўнікальнасць.

Вызначэнне лагічных узаемасувязей. Псіхолаг разам з дзіцем вызначае паслядоў­насць падзей, выяўляе ўплыў унутраных (суб’ектыўных) фактараў на тое, што адбываецца, і іх узаемасувязь.

Эмацыянальнае заражэнне. Псіхолаг можа памяняць (адкарэкціраваць) эмацыянальны стан дзіцяці, заражаючы яго сваім эмацыянальным настроем.

Дапамога ў адрэагаванні неканструктыўных эмоцый у форме смеху, слёз, выгаворвання, актыўнага дзеяння (пахадзіць, пастукаць, пабіць падушку, патупаць нагамі, намаляваць, пачарціць, напісаць).

Рэлаксацыі ў форме медытацыі, аўтатрэнінгавых і рэлаксацыйных практыкаванняў.

Павышэнне энергіі і сілы. Рухальныя практыкаванні, пераўвасабленні, разумовае “падключэнне” да розных крыніц энергіі.

Пераацэнка. Пераацэнка негатыўных пачуццяў і думак дазваляе выпрацаваць новы погляд на сітуацыю — “змяніць рамку”.

Унутраныя перамовы. Псіхолаг можа дапамагчы дзіцяці ўсвядоміць бакі, якія канфліктуюць (субасобы), і арганізаваць унутраныя перамовы, якія вядуць да кампрамісу. Пасля спецыяльных трэніровак дзіця навучыцца падключаць да перамоў свайго Творцу — мудрую творчую сілу, якая ёсць у кожнага чалавека.

Трансфармацыя асабістай гісторыі. Калі нельга змяніць рэальныя падзеі жыцця, то можна змяніць адносіны да іх. У тых выпадках, калі падлетак пакутуе ад думак, што ён не сказаў або не зрабіў нечага, можна прапанаваць яму зрабіць гэта, актуалізаваўшы адпаведную сітуацыю падчас псіхалагічнай работы (у думках, у гульнявой мадэлі).

Мэтаўпарадкаванне. Пошукам новых жыццёвых мэт і сэнсаў варта заняцца, калі дзіця адчувае апустошанасць, у яго малая каштоўнасць уласнага існавання, яно хоча змяніць сваё жыццё, але не ведае, у якім напрамку рухацца (рацыянальныя тэхнікі, творчае ўяўленне).

Аказанне дапамогі ў пошуках ідэнтычнасці.

Напрыклад, методыка “Засяроджанае летуценне”. Яе рэалізацыя ажыццяўляецца ў некалькі крокаў.

  1. Складанне праекта жаданай будучыні. Для гэтага можна выкарыстоўваць запіс усіх жаданняў без крытыкі і абмежаванняў на працягу 10—15 хвілін; складанне фільма пра ўласнае жыццё з фіксацыяй шэрага кадраў з жаданай будучыні; падарожжа на “машыне часу” ў сваю будучыню; мысленнае падарожжа ў “асаблівае месца”, дзе можна пагутарыць з мудрацом і пачуць яго павучанні, і інш.
  2. Вызначэнне часавай сеткі. Калі ўсё, што вылучана на першым этапе, адносіцца да заў­трашняга дня, трэба падумаць пра блізкую перспектыву; калі мэты адносяцца да далёкага часу, варта падумаць пра найбліжэйшыя крокі іх рэалізацыі.
  3. Выбар найбольш важных мэт і каштоўнасцей, абгрунтаванне іх важнасці.
  4. Праверка сфармуляваных мэт і каштоўнасцей на пазітыўнасць, канкрэтнасць, дасягальнасць, зразумеласць, этыч­насць.
  5. Складанне спіса рэсурсаў для дасягнення мэты.
  6. Складанне спіса абмежаванняў на шляху да мэты.
  7. Складанне пакрокавага плана дасягнення мэты.

Трэба адзначыць, што канкрэтныя дзеянні, практыкаванні, працэдуры, якія выбірае псіхолаг для аказання псіхалагічнай падтрымкі, залежаць ад самой сітуацыі і асобы падлетка. І ёсць падлеткі, якія ў цяжкай сітуацыі самі звяртаюцца па дапамогу. Але ёсць і тыя, якія могуць адчуваць вострую патрэбу ў падтрымцы, але не ўмеюць выка­заць яе, і ў гэтым выпадку задача дарослага — прапанаваць сваю дапамогу. Аднак калі дзіця яўна адштурхвае дарослага, то варта з павагай аднесціся да яго жадання і вельмі мякка, неназойліва арганіза­ваць дапамогу і ўдзел. Галоўнае, каб дзеянні былі накіраваны на сацыялізацыю падлетка за кошт лік­відавання прычын, якія перашкаджаюць паспяховаму пражыванню крызіснай або стрэсавай сітуацыі.

Анжэла КРЫВАНОС,
педагог-псіхолаг гімназіі № 5 Гродна.

Пакінуць каментарый

Ваш электронны адрас не будзе апублікаваны. Абавязковыя палі пазначаны *