Пашырае кругагляд вучняў праз… фізкультуру

Сяргей Аляксандравіч Карпук не планаваў станавіцца настаўнікам фізкультуры. Яго дзіцячае захапленне спортам усяляк заахвочвалі школьныя педагогі, якім ён вельмі ўдзячны за правільны прафесійны выбар. На працягу 6 гадоў выпускнік факультэта фізічнага выхавання БрДУ імя А.С.Пушкіна кожную раніцу з радасцю ідзе ў школу, дзе маладога настаўніка з нецярпеннем чакаюць дзеці.

Нягледзячы на невялікі працоўны стаж, настаўнік фізкультуры з сярэдняй школы № 3 Жабінкі ўжо можа пахваліцца пэўнымі прафесійнымі дасягненнямі. Сяргей Аляксандравіч — удзельнік раённага этапу абласнога конкурсу “Малады настаўнік Брэстчыны — 2013”, пераможца раённага конкурсу “Малады чалавек года — 2016” і абласнога этапу Рэспубліканскага конкурсу прафесійнага майстэрства педагогаў “Настаўнік года — 2017”. Выхаванцы С.А.Карпука — актыўныя ўдзельнікі спартыўных спаборніцтваў і мерапрыемстваў.
— Больш за ўсё люблю бачыць вынікі сваёй працы, прагрэс у фізічным развіцці дзяцей, — прызнаецца педагог, які актыўна далучае вучняў да алімпійскага руху і здаровага ладу жыцця.

Ужо некалькі гадоў настаўнік укараняе на ўроках рухавыя гульні народаў свету. Звярнуцца да іх вымусіла сітуацыя, калі давялося працаваць з пяцікласнікамі, якія ў пачатковай школе паказвалі невысокую фізічную падрыхтоўку. Патрабавалася неадкладна павысіць узровень фізічнага развіцця вучняў, падабраўшы для гэтага аптымальны метад. На дапамогу прыйшлі рухавыя гульні, якія ўлічваюць узроставыя асаблівасці вучняў і развіваюць іх канкрэтныя фізічныя якасці.

— Вучэбная праграма па фізкультуры прадугледжвае асваенне лёгкай атлетыкі, гімнастыкі, акрабатыкі, лыжных гонак і спартыўных гульняў, — гаворыць С.А.Карпук. — Дасканала вывучыў, якія першачарговыя фізічныя якасці павінен развіваць у дзяцей у кожным з гэтых праграмных раздзелаў. Так, у лёгкай атлетыцы асаблівую ўвагу трэба ўдзяляць хуткасці, сіле і вынослівасці, у гімнастыцы — сіле і гнуткасці, у спартыўных гульнях — спрытнасці і хуткасна-сілавым здольнасцям, у лыжных гонках — вынослівасці. Задумаўся: ці можна ў арсенале вядомых метадаў знайсці ўніверсальны, які дазваляў бы ў кожным з праграмных раздзелаў паступова фарміраваць і развіваць у вучняў 5-х і наступных класаў не адну ці дзве якасці, а адразу іх комплекс? Вялікі рэсурс для гэтага ўбачыў у рухавых гульнях. Праўда, адразу ўявіў, што наўрад ці сучасныя школьнікі зацікавяцца такімі вядомымі гульнямі, як “Гусі-лебедзі”, “Карасі і шчупакі”, “Паляўнічыя і качкі”, “Хітрая ліса” і інш. Неабходна было прапанаваць нешта такое, што магло б захапіць з першай хвіліны. Вырашыў ператварыць асобныя заняткі ў падарожжы на ўяўным паветраным шары па краінах і кантынентах, якія разам з вучнямі выбіраем на геаграфічнай карце. Падчас падарожжаў дзеці знаёмяцца з гісторыяй, нацыянальнымі асаблівасцямі, традыцыямі і культурай народаў, іх спартыўнымі дасягненнямі. Фізкультура валодае добрым патэнцыялам для міжпрадметных сувязей. Разам з геаграфіяй, гісторыяй, біялогіяй і музыкай яна развівае фізічныя якасці, кругагляд і агульную культуру школьнікаў. Дзякуючы рухавым гульням розных народаў, вучні адкрываюць цікавы свет іх жыцця.

С.А.Карпук заўважае, што яго педагагічную задуму не варта абсалютызаваць. Рухавыя гульні трэба спалучаць з комплексам агульнаразвіццёвых і спецыяльных практыкаванняў. Пры планаванні ўрокаў з выкарыстаннем гульняў народаў свету педагог улічвае агульную нагрузку на занятках, якая павінна павялічвацца паступова, час, месца і мэтавае прызначэнне іншых вучэбных заданняў.

— Нельга забываць, што ў гульні важны не вынік, а перажыванні падчас гульнявых дзеянняў, — адзначае С.А.Карпук. — Дзіцячыя пачуцці рэальныя. Гульцы смяюцца ад поспеху, плачуць і засмучаюцца ад няўдачы. Любая рухавая гульня — гэта школа пачуццяў, якія аб’ядноўваюць людзей.

Пад кіраўніцтвам настаўніка дзеці вывучаюць сутнасць рухавых гульняў пэўных народаў. Педагог падрабязна расказвае пра іх, паказваючы, якія фізічныя якасці, неабходныя ў дарослым жыцці, яны прывіваюць пры рэгулярным прымяненні не толькі ў зале, але і на іншай пляцоўцы, зімой і летам.

— Дзеці адшукваюць на геаграфічнай карце адпаведную краіну, даведваюцца пра нацыянальныя асаблівасці, якія адрозніваюць яе жыхароў ад жыхароў іншай краіны, знаёмяцца з пейзажамі, касцюмамі, прадметамі побыту носьбітаў пэўнай гульні, — расказвае С.А.Карпук. — Для гэтага выкарыстоўваюцца кароткія мультымедыйныя прэзентацыі, падрыхтаваныя вучнямі. Дзеці знаёмяцца і з правіламі бяспекі, якіх трэба прытрымлівацца гульцам.

Настаўнік вывучыў вялікую колькасць рухавых гульняў розных краін і народаў, сістэматызаваўшы іх па групах для фарміравання і развіцця пэўных фізічных якасцей вучняў. Так, калі на ўроку вырашаецца задача па развіцці сілы, то ў план заняткаў уключаюцца дапаможныя і падводзячыя гульні, звязаныя з кароткачасовымі хуткасна-сілавымі напружаннямі і рознымі формамі пераадолення мышачнага супраціўлення праціўніка ў непасрэдным кантакце з ім: перацягванні, утрыманні, элементы барацьбы, нахілы, прысяданні, адцісканні, пад’ёмы, павароты, вярчэнні, бег, скачкі з пасільным грузам, кіданні прадметаў на далёкасць (нямецкая гульня “Штандр”, венгерская — “Рухавы рынг”, аўстралійская — “Кенгурыныя гонкі”). Для развіцця хуткасці добра падыходзяць рухавыя гульні “Пажарная каманда” (Германія), “Кошыкі” (Мексіка) і “Дзень і ноч” (Перу), якія патрабуюць імгненных рэакцый у адказ на зрокавыя, гукавыя ці тактыльныя сігналы, уключаюць перыядычнае паскарэнне, раптоўныя прыпынкі, імклівыя рыўкі. Для развіцця спрытнасці выкарыстоўваюцца гульні, якія прадугледжваюць дакладную каардынацыю рухаў і хуткае ўзгадненне сваіх дзеянняў з дзеяннямі партнёраў, фізічны спрыт: “Хвост дракона” (ЗША), “Квінта” (Літва), “Вялікая кошка” (Бразілія). Для развіцця вынослівасці мэтазгодна звяртацца да гульняў з вялікай затратай сіл і энергіі, частымі паўторамі практыкаванняў ці працяглай рухальнай актыўнасцю па правілах: “Мамба” (Конга), “Пасол прыбывае” (Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка), “Нерат” (Украіна). Гнуткасць фарміруецца і адточваецца ў гульнях з частай зменай напрамкаў рухаў: “Бег ракаў” (Польшча).

Па назіраннях настаўніка, у вучняў, задзейнічаных у гульнях народаў свету, паступова павышаецца ўзровень фізічнай падрыхтоўкі, а значыць, паляпшаецца і вучэбная паспяховасць.

С.А.Карпук плануе распрацаваць сістэму выкарыстання рухавых гульняў народаў свету на ўроках фізкультуры ў 6—7 класах, прычым з абавязковым уключэннем лепшых беларускіх рухавых гульняў.

— Вопыт паказаў, што рухавыя гульні павышаюць маторную шчыльнасць урокаў і цікавасць да заняткаў фізкультурай, а таксама ўмацоўваюць дзіцячае здароўе. Пераканаўся, што настаўнік фізкультуры павінен быць цікавым сучасным вучням не толькі як умелы дэманстратар канкрэтных фізічных дзеянняў, але і як высокаэрудзіраваны чалавек, — падагульняе С.А.Карпук.

Сяргей ГРЫШКЕВІЧ.