З апорай на вучняў

Ганну Іванаўну Дабрынеўскую ведаю даўно. Яна сталы аўтар нашай газеты, чалавек, які заўсёды натхняе. Нягледзячы на паважаны ўзрост (у лютым ёй споўнілася 80), Ганна Іванаўна вельмі сучасны чалавек і нястомны педагог-наватар. Яшчэ мне падабаецца стваральная энергетыка гэтай жанчыны. Яна ўвесь час дзеліцца новымі ідэямі, імкнецца дапамагчы і ўдасканаліць кожнага, хто трапляецца на яе шляху. Мяркую, са мной пагодзяцца вельмі многія настаўнікі, якім пашчасціла працаваць з Ганнай Іванаўнай. Наша з ёй размова адбылася з нагоды юбілею (прыміце нашы шчырыя віншаванні, паважаная Ганна Іванаўна!), але замест інтэрв’ю атрымаліся невялікія замалёўкі з апісаннем жыццёвых сітуацый з вялікім педагагічным зместам. Г.І.Дабрынеўская і педагогіка непадзельныя. Педагогіка зрабіла яе жыццё, а яна прыйшла да сваёй педагогікі, у якой пераплятаецца навука і жыццёвая мудрасць.

Свой прафесійны шлях Ганна Іванаўна пачала ў нялёгкія пасляваенныя гады. Яна з адзнакай скончыла Рэчыцкае педагагічнае вучылішча, затым — Гомельскі педагагічны інстытут. Атрымаўшы вышэйшую адукацыю, працавала настаўніцай фізікі, завучам, дырэктарам школы. Педагагічная гімназія, якую яна ўзначальвала, атрымала вядомасць не толькі ў Беларусі, але і за межамі краіны. Ва ўстанове былі адкрыты першыя педагагічныя класы, больш за палову выпускнікоў якіх нязменна паступала на педагагічныя спецыяльнасці ВНУ. Вопыт работы такіх класаў стаў асабліва каштоўным у сучасных умовах.

Ганна Іванаўна вучыла і маленькіх дзяцей, і старшакласнікаў, маладых настаўнікаў і кіраўнікоў устаноў адукацыі. Колькасць яе вучняў налічвае сотні. За сваю працу педагог удастоена шматлікіх узнагарод, з’яўляецца членам-карэспандэнтам Міжнароднай акадэміі навук педагагічнай адукацыі, заслужаным работнікам адукацыі Рэспублікі Беларусь, аўтарам дзясяткаў публікацый — артыкулаў, рэкамендацый, а таксама сямі кніг. Але самай дарагой сваёй узнагародай і дасягненнем яна лічыць любоў і ўдзячнасць вучняў. На працягу ўсяго жыцця яна не парывае сувязі з імі.

Каля двух дзесяцігоддзяў жыццё Ганны Іванаўны звязана з Акадэміяй паслядыпломнай адукацыі. Як яе супрацоўнік яна шырока вядома ў педагагічнай грамадскасці і навуковых колах, актыўна ўзаемадзейнічае з навукоўцамі, творча, з вялікай самааддачай кіруе інавацыйнай дзейнасцю шэрага педагагічных калектываў краіны. Асабліва вядомыя сярод іх праекты па ўкараненні мультыпрофільнага навучання, мнагамернай дыдактычнай тэхналогіі, мадэлі павышэння псіхолага-педагагічнай кампетэнтнасці бацькоў і інш.

“Ганна Іванаўна — сапраўдны прыроджаны педагог. Яе жыццё — прыклад шчаслівага служэння свайму прызначэнню. З’яўляючыся мэтанакіраваным і мудрым чалавекам, прафесіяналам сваёй справы, яна здольна захапіць і натхніць усіх, хто працуе побач з ёй. Больш за 60 гадоў Г.І.Дабрынеўская працуе ў сферы адукацыі. Гэта ўнікальны стаж, унікальная лінія росту, якая па-ранейшаму імкнецца ўгору”, — адзначыла прарэктар па навукова-метадычнай рабоце Акадэміі паслядыпломнай адукацыі старшыня Беларускага педагагічнага таварыства Галіна Іванаўна Нікалаенка. Ганна Іванаўна сваё педагагічнае даўгалецце тлумачыць супрацоўніцтвам з беларускімі настаўнікамі, якія настойліва ўкараняюць інавацыі дзеля лепшай будучыні не толькі дзяцей, але і ўсёй краіны.

Школа на ўсё жыццё

У першы клас я трапіла выпадкова. Бачу, дзеці ідуць некуды, ну і я за імі. Засоўваю галаву ў клас, а настаўніца пытаецца: “Чаго табе, дзяўчынка?” “А можна, я пагляджу, што тут робяць?” — адказваю. Так я трапіла ў школу на ўсё жыццё. Вельмі добрая была настаўніца, шкадавала нас, але двойкі ставіла, бо мы пісалі сажай і буракамі. Паперы не было. Аднойчы бабуля дала мне дзясятак яек і кажа: “Ідзі ў Хойнікі (а да іх 7 кіламетраў), прадай яйкі і купі сабе сшыткі. Я пайшла, расклала яйкі, праходзіў нейкі мужык і ботам як растопча іх усе! Ні яек, ні сшыткаў. Было, канечне, вельмі крыўдна.
У выніку мы з братам атрымалі вышэйшую адукацыю і сталі добрымі спецыялістамі. І ўсё гэта дзякуючы самаадданасці нашай маці Браніславы Антонаўны.

Правільная

Калі я вучылася ў Гомелі, дзяўчаты гаварылі мне: “Правільная ты наша”. Гэта была нібыта мянушка. Але я іншы раз рабіла вельмі няправільныя рэчы. Пра нешта цяпер шкадую, за штосьці хацела б папрасіць прабачэння. Напрыклад, у 5 класе мы баставалі супраць вывучэння нямецкай мовы. Мы ж былі пасляваеннымі дзецьмі, якія паспелі ўбачыць і адчуць жахі вайны. І вось прыходзім у школу, а тут — нямецкая мова. Неяк прыйшла праверка з раёна і пачала задаваць пытанні на нямецкай, але ўсе маталі галовамі ў адказ. Пасля я часта ўспамінала тую сваю школьную настаўніцу нямецкай мовы Ніну Макараўну. Шкадавала яе і саромелася ад успамінаў таго пратэсту.

Жыццё складаецца з розных сітуацый выбару

Цяпер мы дзяцей вучым выбіраць. Нас жа гэтаму ніхто не вучыў, а жыццё ўвесь час ставіць перад выбарам. У мяне формула выбару іншая, зусім не такая, пра якую расказваю цяпер дзецям: хачу — магу — трэба. У мяне ж спачатку трэба, пасля — магу, а ўжо затым — хачу. Усё наадварот атрымліваецца. Была ў мяне ў жыцці, напрыклад, такая сітуацыя выбару: пасля заканчэння інстытута мне прапаноўвалі застацца ў аспірантуры, прычым вельмі настойліва, але я вырашыла, што спачатку трэба папрацаваць у школе.

Ці такая гісторыя: у мяне ў дыпломе толькі адна “чацвёрка” — па чарчэнні (дзякуючы аднакурсніку). І мой выкладчык мне гаварыў: “Твая работа выканана на выдатна, але выбірай: калі “пяцёрку” пастаўлю табе, то твайму памочніку — “чатыры”, або наадварот — табе “чацвёрку”, а яму “пяць”. Канечне, я выбрала другі варыянт.

Пасля ўзнікла іншая сітуацыя выбару. За гады работы ў школах у мяне назапасілася вялікая колькасць матэрыялу, з якога можна было зрабіць дзве доктарскія дысертацыі. Прынамсі, кандыдацкую можна было напісаць у самыя кароткія тэрміны. Я адмовілася, бо не магла пакінуць школьны працэс. Тады мне здавалася: сыду са школы — усё спыніцца. Лічыла, што, калі застануся ў школе, прынясу больш карысці, чым калі пайду пісаць дысертацыю, якая прынясе карысць толькі мне.

Цяпер у дзяцей магчымасцей намнога больш, у іх больш выбару, прасторы для яго. Сучасная школа накіравана найперш на сацыялізацыю дзіцяці. Але, нягледзячы на высокатэхналагічны час, настаўнікам неабходна захоўваць традыцыі адданасці дзецям, павагі да працы. А бацькі павінны выхоўваць сваім прыкладам.

Дзеці нас выхоўваюць і дапамагаюць

Ёсць такія вучні, пра якіх Г.І.Нікалаенка гаворыць: “Ён працягнуў вам руку дапамогі ў патрэбны момант”. Неяк мы з дзецьмі паехалі ў Швецыю. Частку дарогі неабходна было пераадолець на пароме, дзе я разгубілася. Вучні разбегліся, а я сяджу і не ведаю, што рабіць. Тут падыходзіць адзін з іх, Дзяніс, і гаворыць, каб я не хвалявалася, бо зараз ён усіх збярэ. У такіх незапланаваных сітуацыях вучні раскрываюць свае чалавечыя якасці, іншы раз вельмі нечакана.

Быў у мяне яшчэ вучань Павел (пасля ён працаваў у Міністэрстве абороны Расіі), які таксама мне дапамог. Я прыйшла працаваць у новы клас, дзе ніхто не хацеў адказваць. Дагэтуль у іх быў малады настаўнік, у якога вучні больш забаўляліся, чым вучыліся. Праходзіць ад зін, другі, трэці ўрок. Зноў ніхто не хоча адказваць. Я разгубілася. Што рабіць? Мой прыём не спрацоўвае! Я ж усё патлумачыла, некалькі разоў паўтарыла. Разарваў замкнутае кола хлопец з апошняй парты, які пачаў адказваць на некалькіх уроках запар. Бачылі б вы вочы яго аднакласнікаў!

Ці яшчэ прыклад. Некаторы час мы з мужам жылі і працавалі ў Львове (прыехалі туды па накіраванні мужа). Я ўладкавалася на работу ў школу, дзе мне сказалі, што буду выкладаць фізіку ў 10 класе. Заходжу і ледзь не губляю прытомнасць: у класе — 32 лётчыкі ў мундзірах! Яны мелі дыпломы лётнага вучылішча, а атэстата аб заканчэнні сярэдняй школы ў іх не было. Хлопцы дасканала ведалі тэхніку, я ж магла апеляваць толькі тэорыяй, але яны аказаліся вельмі далікатнымі вучнямі.

Дарэчы, мне вельмі пашчасціла з мужам. Ён мяне ніколі не папракаў работай, нават дапамагаў. Зрабіў тры кабінеты фізікі (у розных школах), дзе ўсё свяцілася, бегала і функцыянавала.

Натхнялі і патрабавалі

Мне хочацца расказаць не толькі пра тых педагогаў, з якімі працавала, але і пра тых, якія мне дапамаглі выжыць, стаць настаўнікам, натхнялі, патрабавалі. Мне пашчасціла вучыцца ў выдатных педагогаў.

“Яны могуць не ведаць, — гаварыла мне некалі мой класны кіраўнік Браніслава Сямёнаўна Ліўшыц. — А ты павінна”. Дарэчы, калі я вучылася на 1 курсе ў педвучылішчы, то аслепла ад голаду. Выхадзіла тады мяне менавіта класная. Настаўніцкая спагадлівасць узвышае прафесію педагога.

Вельмі многае я ўзяла ад члена-карэспандэнта Расійскай акадэміі адукацыі, сапраўднага члена Міжнароднай акадэміі навук педагагічнай адукацыі, заслужанага дзеяча навукі Расійскай Федэрацыі, доктара педагагічных навук, прафесара Таццяны Іванаўны Шамавай. Дзякуючы ёй я стала членам Усесаюзнага савета па павышэнні кваліфікацыі педагогаў. Яна ініцыіравала праект па дэмакратызацыі кіравання школай, які мы рэалізоўвалі ў сваёй 61-й школе Мінска. Яна нечым падобна на Галіну Іванаўну Нікалаенка. І Таццяна Іванаўна, і Галіна Іванаўна вельмі чулыя суразмоўніцы, здольныя весці канструктыўную гутарку. Іх крытыка таксама мае вялікае значэнне, бо накіроўвае ў патрэбнае рэчышча.

На педагагічную творчасць натхняла, дапамагала і падтрымлівала ў ёй доктар педагагічных навук прафесар Клара Усеваладаўна Гаўрылавец.

Хачу сказаць, што дасягненні нашай 61-й школы (а пасля гімназіі) былі б немагчымы без маіх унікальных калег — настаўнікаў, адданых дзецям і сваёй справе. Асаблівы ўклад у развіццё педагагічнай гімназіі ўнеслі выкладчыкі БДПУ імя М.Танка. Без іх падтрымкі было б вельмі цяжка.

Пра свавольствы

Калі прыйшла працаваць у школу, то ў некаторай ступені была хуліганкай. Напрыклад, мела партыйную вымову за прынцыповыя адносіны да працоўнага парадку, пасля — з-за яўрэяў, з якімі ўсё жыццё сябрую. Ад зін з нашых педагогаў, які збіраўся ад’язджаць у Амерыку ці Ізраіль, у вольны час прыходзіў у настаўніцкую байкі расказваць. Аднойчы, калі пачала весці ўрок, пачула, што з настаўніцкай увесь час даносілася “хі-хі-хі”, “ха-ха-ха”. Прыйшла і сказала калегам, каб ішлі на свае ўрокі. Пасля даведалася пра скаргу: маўляў, дрэнна стаўлюся да яўрэяў! А падчас вайны мы з мамай дапамагалі яўрэям. Калі вайна толькі пачалася, яны хаваліся ў лесе. Мама рабіла лялькі, унутры якіх быў хлеб, агурок, а я іх пакідала пад кустамі.

Каб бачыць іх вочы

Калі была дырэктарам сярэдняй школы № 61 Мінска, высветліла для сябе, што самым лепшым сродкам, каб хутка супакоіцца пасля стрэсу і прыйсці ў норму, з’яўляецца наведванне ўрока ў пачатковай школе. Дамаўлялася з настаўніцай, прыходзіла ў клас, садзілася так, каб бачыць вочы дзяцей, і праз 15—20 хвілін супакойвалася і магла працягваць працаваць. Другім такім месцам была бібліятэка, якая ў Мінску займала лідзіруючыя пазіцыі.

А нагрузка была каласальная! У прыватнасці, да нас у школу прыязджала больш за 100 дэлегацый у год, і я ганаруся, што на адным мерапрыемстве ў нас было 12 членаў Акадэміі педагагагічных навук СССР. Гэта было ў канцы 80-х гадоў ХХ стагоддзя, і ўжо тады, дарэчы, ішла гаворка пра тое, што дзеці развіваюцца вельмі хутка, што трэба думаць пра заўтрашні дзень, каб школьная адукацыя заставалася актуальнай.

Яшчэ я кожны дзень раніцай сустракала дзяцей і бацькоў. Зноў-такі, каб бачыць іх вочы. Яны былі ўсе розныя: засмучаныя, хмурыя, вясёлыя, спакойныя. Але бачыць іх, сказаць ім добрае слова было задавальненнем. Для педагога няма большай асалоды, чым бачыць, як сталеюць яго вучні, як яны мяняюцца, разумнеюць, становяцца дарослымі, сур’ёзнымі і прыгожымі людзьмі.

Былі і цяжкія дзеці, якія стаялі на ўліку ў міліцыі. З імі, канечне, было вельмі няпроста, але я на іх ніколі не сварылася. Мы заўсёды размаўлялі. Напрыклад: “Дзіма, чаму ты начуеш у падвале? У цябе ж ёсць кватэра, мама хвалюецца”. А ён мне: “А вы разумееце, што мне ў падвале лепш, чым дома!” Я ў адказ: “Разумею”. Хаця, шчыра кажучы, не зусім тады разумела. Потым гэты Дзіма, калі стаў дарослым, прыходзіў да мяне ў школу, каб паказаць сябе самавітым, паспяховым мужчынам. Сустракаю неяк былога вучня Сашу, які ў школе быў вельмі шкадлівым, і ён саромеецца за свае школьныя свавольствы. З гордасцю расказвае пра сваіх траіх дзяцей.

Самая душэўная работа ў школе — класнае кіраўніцтва

Некаторы час я працавала ў школе № 1 Мурама ў Расіі. Гэта было вельмі даўно, але тыя мае вучні дагэтуль падтрымліваюць са мной сувязь, што паказвае на галоўны вынік працы настаўніка: кім і якім стаў яго вучань у жыцці праз шмат гадоў. Адзін пісаў: “Я ў вас быў самым цяжкім, але цяпер стаў чалавекам. Працую ў пецярбургскай міліцыі”. Пасля ён, дарэчы, уладкаваўся настаўнікам абслуговай працы ў школу. А якія мы рабілі класныя гадзіны! Мае вучні іх помняць і зараз, бо тое наша супрацоўніцтва давала ім адчуванне ўвагі і цяпла. Калі мы згубілі сувязь, яны шукалі мяне праз перадачу “Чакай мяне”.

Мне заўсёды дапамагала апора на дзяцей. Мая былая вучаніца Вераніка (цяпер жыве ў Турцыі) пісала: “Больш за ўсё здзіўляе, як многа вы нам давяралі”. Мы ў гімназіі практыкавалі рознаўзроставае сяброўства вучняў. Старэйшыя апекавалі малодшых. У нас не было, як цяпер гавораць, булінгу. Некаторыя бацькі спецыяльна прасілі прыняць іх дзяцей у нашу школу, бо ведалі, што мы працуем з кожным вучнем, сочым за развіццём кожнага.

Вольга ДУБОЎСКАЯ.